Bạn chỉ cần lướt qua Ins và TikTok, sẽ thấy đủ loại trào lưu sức khỏe "chinamaxxing". Áo khoác kiểu Đường mới ra của Adidas lập tức cháy hàng toàn mạng (đều bán cho người nước ngoài).
Truyền thông nước ngoài thích quy kết những điều này là "sức mạnh mềm của Trung Quốc tăng lên", nhưng tôi có xu hướng cho rằng, đằng sau đó là kết quả của sự vừa đối lập, vừa hòa quyện giữa văn hóa Trung-Tây, và kết quả này thể hiện rõ rệt nhất trên những người khởi nghiệp.
Một bên là sự thực tế và tư duy cấu trúc được cha ông khắc sâu trong DNA, một bên là hình thái cá nhân được mài giũa lại sau khi tư tưởng hiện đại phương Tây loại bỏ những phần quá hủ lậu trong trí tuệ truyền thống. Sự kết hợp này, bản thân nó đã rất phù hợp để khởi nghiệp.
Xã hội phương Tây cho phép bạn lãng mạn, cho phép bạn bốc đồng, cho phép bạn đặt cược vào những thứ dài hạn, phi lý trí. Ngay cả khi thất bại, họ cũng không lập tức phủ nhận con người bạn. Đây là không gian dung sai khổng lồ được trao ở cấp độ thể chế và văn hóa.
Tôi học đại học ở trường khai phóng Mỹ, học tâm lý học, lên những lớp siêu hình học, lịch sử nghệ thuật, bố mẹ tôi luôn chê tôi học toàn thứ "vô dụng". Nhưng chính những khóa học tưởng chừng vô dụng ấy, đã khiến tôi có được một sự tin tưởng gần như bản năng, thậm chí có chút phi lý trí vào năng lực chủ quan của con người, và sự bao dung giữa người với người.
Tôi gọi trạng thái này là sự lãng mạn (Romantic), bởi nó hoàn toàn đối lập với tâm thế hoài nghi "biết tỏng rồi", "nhìn thấu đáy" trong xương tủy của nhiều người Trung Quốc.
Chính sự lãng mạn này khiến một người dám từ bỏ mức lương ổn định cao để khởi nghiệp, dám bỏ tiền vào một hợp đồng thông minh chưa được kiểm toán nhiều, quan trọng hơn, nó là một cách để hòa giải với chính mình. Khi bạn cho phép mình bốc đồng, hưng phấn, kỳ vọng vào giá trị dài hạn, bạn đồng thời cũng cho phép mình hạnh phúc, cho phép người khác hạnh phúc, cho phép xã hội cùng tốt đẹp lên.
Tất nhiên, sự lãng mạn kiểu Tây nếu đi đến cực đoan, cũng rất dễ trở nên viển vông, không chạm đất, không làm việc thực tế. Lúc này, triết lý giáo dục thực tế trong văn hóa Trung Quốc trở nên vô cùng quan trọng.
Người Trung Quốc khi khởi nghiệp thường thích dùng từ "làm kinh doanh / make business", còn trong thế giới nói tiếng Anh, khởi nghiệp gọi là start-up. Khởi nghiệp của người Trung Quốc là mô hình kinh doanh đi trước (aka bạn kiếm tiền của ai) còn phương Tây chú trọng hành động khởi nghiệp.
Giới tiền ảo (Crypto) vài năm gần đây, thực ra đã bị "không làm việc thực tế" dạy cho một bài học đau. Rất nhiều sức lực dồn vào các tầng narrative thấp và đóng gói khái niệm, ứng dụng thực sự thì đếm trên đầu ngón tay, cuối cùng ngược lại chính sân chơi nguyên thủy nhất là "trade coin", lại bị một nhóm người chơi châu Á nắm chặt.
Lần đầu tôi nhìn thấy sách trắng (whitepaper) của Mega, gần như theo phản xạ đã nghĩ: "Kiến trúc này quá hợp lý." Trình sắp xếp tập trung (Centralized Sequencer) + Bảo mật Ethereum = Chuỗi nhanh hơn, logic rõ ràng, đơn giản trực tiếp. Nhưng logic "pha trộn Trung-Tây" này, trong mắt nhiều người nước ngoài là điều cấm kỵ, bởi trong ngữ cảnh của họ, tập trung gần như đồng nghĩa với tội lỗi nguyên thủy (original sin).
Nhưng trong mắt tôi, tập trung chưa bao giờ là tội lỗi nguyên thủy, nó chỉ là công cụ. Rất nhiều team phương Tây trong môi trường đúng đắn chính trị, căn bản không thể đưa ra lựa chọn như Mega, còn chúng ta có thể vừa kế thừa tư duy "tập trung sức mạnh làm việc lớn", vừa dùng bảo mật phi tập trung làm sự bảo chứng cuối cùng, đột nhiên mở rộng toàn bộ không gian tưởng tượng.
Nhưng nếu chỉ có giáo dục kiểu Trung Quốc, tôi cũng rõ, bản thân nhiều lắm chỉ làm thành xưởng nhỏ, kinh doanh nhỏ. Thứ thực sự khiến tôi tin rằng sự "đánh đổi tập trung" này có thể chạy ra ứng dụng mới, có thể làm lớn cả vòng tròn, là nền giáo dục phương Tây tôi từng tiếp nhận. Nó khiến tôi dám tin vào thiết kế hệ thống, tin vào lựa chọn cấu trúc, tin vào khả năng mở rộng quy mô.
Cuối cùng, luôn có người nói với tôi tôi là "người chuối" (banana person) điển hình, vàng bên ngoài trắng bên trong. Tôi không dám tán đồng. Thế giới chưa bao giờ đen trắng rõ ràng, cũng không phải đông tây phân minh. Một người thực sự trải nghiệm nhiều văn hóa, lợi thế lớn nhất chính là có thể hấp thụ ưu điểm của từng bên, rồi kết hợp lại.
Cứ lấy bản thân tôi mà nói, tôi học xong cấp 3 ở Bắc Kinh, đại học sang Mỹ, sau tốt nghiệp thẳng sang châu Phi Nigeria, sau này lại định cư ở Trung Đông Dubai. Bạn hỏi tôi là chuối hay táo tàu, tôi không biết. Nhưng tôi biết một điều:
Nếu bạn cũng là một người Trung Quốc biết nói tiếng Anh, nhất định phải dũng cảm bước ra ngoài, đối mặt trực tiếp với sự kích động của văn hóa đông tây, rốt cuộc sẽ có cơ hội arbitrage (chênh lệch) cho bạn; nếu bạn sinh ở Trung Quốc không biết tiếng Anh, nhất định phải học, rồi bước ra thế giới.
Thế giới rất lớn, chỉ chơi một nửa thật quá thiệt.
