Tác giả: Phan Lăng Phi
Trí tuệ nhân tạo đang viết lại logic giá trị của thị trường lao động. Tấm bằng đại học bốn năm từng được coi là "tấm vé bảo hiểm" đang ngày càng mất sức hút, trong khi các nghề nghiệp kỹ thuật chân tay như thợ điện, thợ hàn, thợ sửa ống nước lại đang đối mặt với khoảng trống nhu cầu lịch sử và mức lương cao vượt trội. Từ các trường dạy nghề ở Mỹ đến dây chuyền sản xuất bán dẫn ở Hàn Quốc, thế hệ trẻ mới đang bằng hành động thực tế định hình lại quan điểm của họ về giáo dục và nghề nghiệp.
Sự chuyển hướng này có cơ sở dữ liệu rõ ràng. Báo cáo được công bố vào tháng 6/2025 của cơ quan nghiên cứu thị trường Validated Insights cho thấy, doanh thu của các trường dạy nghề ở Mỹ tăng 11.4%, vượt 19 tỷ USD, gần gấp đôi mức tăng trưởng dự báo ban đầu. Cùng thời gian, số liệu từ cơ quan tư vấn việc làm Challenger, Grey & Christmas cho biết, trong tháng 5/2025, số kế hoạch sa thải nhân sự ở Mỹ do nguyên nhân từ AI lên tới 38,579, lập kỷ lục cao nhất mọi thời đại cho một tháng và chiếm 40% tổng số thông báo sa thải trong tháng đó.
Sức ép thay thế của AI đối với các vị trí lao động cổ trắng, cộng hưởng với nhu cầu lớn về thể chất từ việc mở rộng trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng, đang đẩy cả hai đầu cung - cầu nghiêng về phía người lao động kỹ thuật. Các chuyên gia lao động chỉ ra rằng, sự kết hợp của hai lực lượng này có thể thay đổi cơ bản nhận thức vốn có của xã hội Mỹ và toàn cầu về con đường giáo dục và lựa chọn nghề nghiệp.
Sự thay đổi này thể hiện rõ nét nhất ở thế hệ trẻ. Khảo sát tháng 1 năm nay của Resume Templates với 1,250 người trưởng thành thuộc thế hệ Z cho thấy, cứ mười người thì có sáu người dự định sẽ làm công việc chân tay vào năm 2026, lý do hàng đầu là cho rằng loại nghề nghiệp này có khả năng đảm bảo việc làm lâu dài tốt hơn trước tác động của AI.
Giáo dục nghề nghiệp tăng nhiệt, "bùng nổ thực sự" trong sáu tháng
Brady Colby, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu thị trường của Validated Insights - cơ quan nghiên cứu xu hướng giáo dục đại học và đào tạo nghề, cho biết sự quan tâm đến giáo dục nghề nghiệp những năm gần đây vẫn tăng trưởng chậm và ổn định, nhưng "đã thực sự bùng nổ trong sáu tháng qua". Ông quy hiện tượng này về hai động lực: một mặt, giới trẻ chủ động tìm kiếm những nghề nghiệp khó bị AI thay thế; mặt khác, nhu cầu tuyển dụng mạnh mẽ từ việc mở rộng cơ sở hạ tầng và các cơ sở liên quan đến AI tạo ra thêm lực đẩy. "Hiện tại, tuyển người phù hợp cho một số nghề kỹ thuật cao còn khó hơn cả tuyển lập trình viên máy tính," ông nói.
Chuyên gia phân tích hành vi, CEO của The Ad Firm - Cyrus Kennedy, định tính xu hướng này là "sự chồng lấp của bài toán toán học và sự chuyển dịch tâm lý". "Thế hệ Z tận mắt chứng kiến thế hệ Millennials lớn tuổi hơn gánh khoản nợ sáu chữ số cho những tấm bằng không đảm bảo việc làm," ông nói. Ông cũng chỉ ra rằng sự chuyển hướng này đi kèm với sự chán ghét ngày càng tăng của giới trẻ đối với "cách thức làm việc thuần kỹ thuật số, phụ thuộc vào màn hình". Theo Kennedy, các nghề kỹ thuật không chỉ mang lại tiềm năng thu nhập ngay lập tức mà còn cung cấp một con đường khởi nghiệp mà không phải chịu áp lực kinh tế của tấm bằng bốn năm.
Tác giả cuốn "Hướng dẫn cho Sinh viên về Sản xuất Thông minh và Công nghiệp 4.0" - Mike Nager chỉ ra rằng logic coi tấm bằng bốn năm là lựa chọn mặc định đang sụp đổ. "Trong nhiều trường hợp, lựa chọn đó không còn đáng giá nữa," ông nói, đồng thời kêu gọi giới công nghiệp chủ động can thiệp, thông qua việc thúc đẩy các chương trình để lấp đầy "khoảng cách nhận thức" của công chúng về nhận thức thiếu hụt đối với nghề kỹ thuật.
Mức lương đảo ngược, thu nhập lao động chân tay đuổi kịp thậm chí vượt lao động cổ trắng
Số liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ cho thấy, mức lương trung vị của các nghề kỹ thuật trong nhiều trường hợp đã ngang bằng hoặc thậm chí vượt qua mức của các nghề đòi hỏi bằng đại học bốn năm. Các nghề thiếu hụt công nhân kỹ thuật nghiêm trọng nhất theo báo cáo năm 2026 bao gồm thợ điện, thợ hàn, kỹ thuật viên HVAC, thợ sửa ống nước và thợ cơ khí thiết bị hạng nặng.
Steven Morgan, thợ sửa ống nước tổng hợp có chứng chỉ, kỹ thuật viên HVAC được chứng nhận bởi 24hr.Supply, cho biết mô hình học nghề cung cấp một con đường "vừa học vừa kiếm tiền" thay vì "tiêu tiền để học", đồng thời loại công việc này không thể bị gia công ra nước ngoài và cũng không thể bị phần mềm thay thế. "Không ai có thể dùng một ứng dụng thay thế một thợ sửa ống nước có chứng chỉ cả," ông nói. Tuy nhiên, Morgan cũng nhắc nhở người tìm việc không nên đánh giá thấp sự hao tổn thể chất của nghề này, "mức lương cao thực sự chỉ đến sau nhiều năm có chứng chỉ và tích lũy kinh nghiệm thực tế."
Tại Hàn Quốc, xu hướng này thể hiện trực tiếp hơn. Theo báo cáo của The Korea Herald, 96.4% học sinh trường Trung học Bán dẫn Chungbuk đã nhận được cơ hội việc làm khi tốt nghiệp, khoảng một phần tư trong số đó trực tiếp vào làm việc tại Samsung Electronics. Năm ngoái, mức lương trung bình của nhân viên Samsung vào khoảng 107,300 USD; theo thỏa thuận lao động mới nhất của công đoàn, nếu đạt được mục tiêu lợi nhuận, nhân viên bộ phận bán dẫn năm sau có thể nhận được khoản tiền thưởng cao nhất lên tới khoảng 400,000 USD.
Làn sóng nghỉ hưu và mở rộng cơ sở hạ tầng tạo thành "khoảng trống kép"
Vấn đề thiếu hụt công nhân kỹ thuật đang đối mặt với áp lực cơ cấu. Theo phân tích của Đại học Georgetown, trước năm 2032, 18.4 triệu người lao động trong độ tuổi 55-64, có trình độ học vấn sau trung học, dự định nghỉ hưu, trong khi cùng kỳ chỉ có 13.8 triệu thanh niên 16-24 tuổi có trình độ học vấn tương đương gia nhập thị trường lao động, tạo ra khoảng trống cung-cầu lên tới 4.6 triệu người.
Cùng lúc đó, việc mở rộng trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng đang đẩy cao nhu cầu từ phía còn lại. Phân tích của công ty tư vấn nhân sự Randstad cho thấy, nhu cầu về kỹ thuật viên robot tăng 107%, nhu cầu chuyên gia HVAC tăng 67%, nhu cầu các vị trí liên quan đến xây dựng tăng 30%.
Đối mặt với khoảng trống này, doanh nghiệp và các định chế tài chính đang nhanh chóng bố trí. Theo tài liệu bổ trợ, CEO của JPMorgan Chase - Jamie Dimon - đã tuyên bố đầu tư 24 triệu USD hỗ trợ sản xuất tàu ngầm và đào tạo nhân viên, cho biết trong vòng 5-10 năm tới, các dự án công nghiệp trọng điểm như đóng tàu cần khẩn cấp 300,000 thợ điện và thợ hàn; Meta khởi động dự án "Học viện Lực lượng Lao động Mỹ" trị giá 115 triệu USD, tập trung đào tạo kỹ thuật viên trung tâm dữ liệu và đảm bảo việc làm; CEO của Lowe's - Marvin Ellison - tuyên bố chi 250 triệu USD, đào tạo 250,000 công nhân kỹ thuật trong lĩnh vực ống nước, mộc và điện trong vòng mười năm tới.
Định hình lại nhận thức vẫn đối mặt với thách thức "khoảng cách nhận thức"
Mặc dù tín hiệu thị trường ngày càng rõ ràng, các nghề kỹ thuật ở cấp độ nhận thức xã hội vẫn phải đối mặt với lực cản của quán tính lịch sử. Trong nhiều năm, giáo dục nghề nghiệp bị cho rằng chỉ dẫn đến những công việc đòi hỏi nhiều sức lực hoặc lương thấp, định kiến này ở một mức độ nào đó đã duy trì sự phụ thuộc vào con đường giáo dục đại học truyền thống của xã hội.
Học viện Đào tạo Kỹ thuật Philadelphia chỉ ra trên trang web của mình rằng, ngày càng nhiều thanh niên thế hệ Z chọn trường dạy nghề, chính vì các cơ sở này có thể cung cấp "nền giáo dục thực dụng nhanh chóng, dẫn thẳng đến nghề nghiệp có thu nhập ổn định".
Cyrus Kennedy thì chỉ ra rằng, giả định từ bên ngoài về việc các nghề kỹ thuật có "trần nghề nghiệp thấp" cũng đang được xem xét lại. "Trên thực tế, ngành kỹ thuật là một trong những con đường nhanh nhất dẫn đến tự chủ khởi nghiệp," ông nói. "Người học nghề sửa ống nước hoặc thợ điện không chỉ học được cách sửa ống, họ còn học được cách vận hành một doanh nghiệp."
Cả Brady Colby và Mike Nager đều cho rằng, chỉ riêng sự quan tâm tự phát là không đủ để lấp đầy khoảng trống nhân tài. Nager nhấn mạnh, giới công nghiệp cần chủ động xây dựng các chương trình tiếp cận thực địa và quảng bá hướng tới thanh thiếu niên, mới có thể thực sự thu hẹp khoảng cách giữa nhận thức của công chúng và thực tế thị trường - và chính khoảng cách này là một trong những gốc rễ khó giải quyết nhất của vấn đề thiếu hụt lao động hiện nay.
