Tác giả: Curry, Deep Tide TechFlow
Tối qua sau giờ giao dịch chứng khoán Mỹ, cổ phiếu của một công ty tên Block đã tăng vọt 25%.
Không phải vì ra mắt sản phẩm mới, không phải vì có được khách hàng lớn. Mà là vì CEO thông báo sa thải gần một nửa số nhân viên.
Từ hơn 10.000 người, cắt giảm xuống còn chưa đến 6000 người. Hơn 4000 người phải ra đi.
Tin tức vừa công bố, các nhà đầu tư đã bỏ phiếu bằng tiền thật. Giá đóng cửa là 54 USD, giá sau giờ giao dịch tăng vọt lên 67 USD. Chỉ một đêm, vốn hóa thị trường của Block tăng thêm khoảng 3 tỷ USD.
Sa thải 4000 người, đổi lấy 3 tỷ USD vốn hóa.
Tính ra, mỗi người bị sa thải trị giá 750.000 USD.
Cái tên Block có lẽ nhiều người chưa nghe, nhưng sản phẩm của nó bạn có khả năng cao đã thấy.
Square, thiết bị đọc thẻ màu trắng nhỏ trên các con phố ở Mỹ, dùng cho các tiểu thương nhận tiền. Cash App, ứng dụng chuyển tiền cho giới trẻ Mỹ, hơi giống Alipay bản Mỹ.
Công ty có doanh thu cả năm 2025 là 24,2 tỷ USD, lợi nhuận gộp hơn 10 tỷ, là gã khổng lồ công nghệ tài chính niêm yết trên Nasdaq.
CEO của nó là Jack Dorsey. Bạn có lẽ cũng chưa nghe tên này, nhưng một việc khác anh ấy làm bạn chắc chắn biết – anh ấy là nhà đồng sáng lập Twitter. Thành lập Twitter năm 2006, hai lần làm CEO, từ chức năm 2021.
Một năm sau, bạn của anh ấy Musk mua lại Twitter, đổi tên thành X.
Hiện tại, Dorsey dồn toàn bộ tâm sức vào Block. Anh ấy còn là một người theo chủ nghĩa cực đoan Bitcoin, trên bảng cân đối kế toán của Block có Bitcoin, công ty còn đầu tư vào khai thác Bitcoin và các công cụ tự lưu trữ.
Việc sa thải nhân sự, phần lớn các CEO có cách nói giống nhau.
Điều chỉnh chiến lược, tối ưu hóa tổ chức, tập trung vào hoạt động cốt lõi. Dịch sang tiếng người là bạn bị sa thải, nhưng tôi không muốn nói quá khó nghe.
Dorsey không làm vậy.
Trong thư gửi cổ đông, anh ấy viết thẳng: Các công cụ thông minh (intelligence tools) đã thay đổi cách xây dựng và vận hành một công ty, một đội ngũ nhỏ hơn, sử dụng các công cụ chúng tôi đang xây dựng, có thể làm được nhiều hơn, và làm tốt hơn. Hơn nữa, khả năng của những công cụ này mỗi tuần một mạnh hơn.
Dịch lại: AI có thể làm việc của bạn rồi, và ngày càng làm tốt hơn.
Anh ấy thậm chí không dùng từ "AI", nghe có vẻ như vậy sẽ đỡ chói tai hơn.
Tuy nhiên, trên X, anh ấy còn bổ sung thêm: lẽ ra anh ấy có thể chọn cách sa thải từ từ, vài tháng một đợt, kéo dài vài năm. Nhưng anh ấy cảm thấy sa thải lặp lại sẽ hủy hoại tinh thần, không bằng làm dứt điểm một lần.
"Tôi thà làm một quyết định khó khăn nhưng rõ ràng ngay bây giờ, hơn là giảm dần số người một cách chậm rãi để rồi cũng đi đến kết quả tương tự."
Đây có lẽ là CEO đầu tiên trong cơn sốt AI không viện bất kỳ lý do nào cho việc sa thải. Không đổ lỗi cho chu kỳ ngành, không đổ lỗi cho môi trường vĩ mô, không đổ lỗi cho sai lầm chiến lược. Chỉ thẳng thừng: công cụ giờ tốt hơn con người rồi.
Bạn khó có thể nói anh ấy không chân thành. Nhưng sự chân thành kiểu này còn khiến người ta khó chịu hơn những lời nói khuôn sáo.
Chúng tôi cũng tra cứu sự biến động về số lượng nhân viên của công ty Block.
Số liệu công khai cho thấy, cuối năm 2019, Block có tổng cộng 3835 người. Sau đó đại dịch ập đến, thanh toán trực tuyến bùng nổ, người dùng Cash App tăng vọt, công ty bắt đầu tuyển dụng điên cuồng. Đến cuối năm 2025, 10205 người.
Sáu năm, tăng gần gấp ba.
Giờ cắt giảm về 6000.
Nghĩa là, hơn sáu nghìn người được tuyển thêm trong thời kỳ đại dịch, làm việc vài năm, giờ bị xếp chung vào loại "có thể bị thay thế bởi công cụ thông minh".
Block không phải là trường hợp cá biệt. Mấy năm dịch đó, hầu hết các công ty công nghệ đều tranh giành nhân tài. Meta trong hai năm đã tăng gấp đôi nhân viên, rồi từ năm 2022 bắt đầu sa thải ba đợt liên tiếp. Amazon, Google đều trải qua quá trình bành trướng và thu hẹp tương tự.
Nhưng lần này của Block hơi khác. Các công ty khác sa thải ít nhiều còn tìm lý do khác, Dorsey là người trực tiếp đóng đinh nguyên nhân vào AI.
Trong thư công khai của anh ấy còn có một câu:
Tôi không nghĩ chúng tôi làm sớm, tôi nghĩ hầu hết các công ty làm quá muộn. Trong vòng một năm, hầu hết các công ty sẽ đi đến cùng kết luận, và thực hiện những điều chỉnh tương tự.
Và cách làm của anh ấy, khiến người ta nhớ đến một người.
Tháng 10 năm 2022, Musk bỏ ra 44 tỷ USD mua Twitter, tuần đầu tiên đã sa thải khoảng 3700 người, gần một nửa số nhân viên.
Lúc đó cả thung lũng Silicon đều cho là anh ấy điên. Nhà quảng cáo bỏ chạy, hệ thống thường xuyên treo, dư luận chỉ trích anh ấy dữ dội. Định giá Twitter trong tay anh ấy từ 44 tỷ USD co rút xuống còn chưa đến 20 tỷ.
Dorsey chứng kiến toàn bộ. Anh ấy không chỉ là nhà đồng sáng lập Twitter, anh ấy còn công khai ủng hộ thương vụ mua lại của Musk. Hai người quan hệ rất tốt.
Ba năm sau, Dorsey làm y hệt việc đó trong công ty của chính mình.
Chặt bỏ gần một nửa số người, hoàn thành một lần, không dây dưa. Ngay cả biện pháp quản lý cũng chép lại:
Musk ở DOGE yêu cầu nhân viên liên bang gửi email hàng tuần báo cáo năm thành tựu lớn, Dorsey yêu cầu nhân viên Block gửi email hàng tuần liệt kê cho anh ấy năm kết quả công việc.
Sau đó, anh ấy dùng AI để tổng kết những email này.
Khác biệt nằm ở kết quả. Musk chặt xong Twitter, thị trường cho rằng anh ấy đang phá hoại. Dorsey chặt xong Block, thị trường cho rằng anh ấy đang dẫn dắt tương lai. Cùng một động tác, một bên lỗ hơn hai trăm tỷ định giá, một bên lãi 3 tỷ vốn hóa.
Khác nhau ở đâu?
Dorsey làm thêm hai việc. Thứ nhất, anh ấy phối một báo cáo tài chính rất đẹp mắt: Q4 lợi nhuận gộp tăng 24%, Cash App lợi nhuận gộp tăng 33%, dự báo lợi nhuận năm 2026 vượt kỳ vọng của nhà phân tích. Thứ hai, anh ấy tìm cho việc sa thải một câu chuyện dễ dùng nhất của thời đại này:
Không phải sa thải, là chuyển đổi AI.
Thực ra trước khi nhát chém tối qua rơi xuống, nội bộ Block đã loạn vài tuần rồi.
Đầu tháng 2 năm nay, công ty đã làm một đợt, sa thải khoảng 10% số người, gần 1100 vị trí. Đồng thời Dorsey ra lệnh: Tất cả nhân viên phải sử dụng công cụ AI trong công việc hàng ngày.
Theo Wired đưa tin, có nhân viên bày tỏ bất mãn trong nội bộ: "Nếu công cụ này thực sự tốt, chúng tôi đã tự dùng rồi."
Rồi đến chế độ email hàng tuần. Mỗi người mỗi tuần gửi cho Dorsey một email, liệt kê năm thành tựu công việc gần đây của mình. Dorsey dùng AI để tổng kết những email này.
Bạn hãy ngẫm lại quy trình này: Bạn bị yêu cầu mỗi tuần chứng minh giá trị của mình với CEO, mà CEO thậm chí không đọc thứ bạn viết.
Cũng theo Wired đưa tin, trong một cuộc họp toàn thể, có nhân viên nói thẳng: "Đây là thời điểm tinh thần tôi xuống thấp nhất trong bốn năm, văn hóa công ty đang sụp đổ." Còn có người nói, không biết tuần sau còn việc hay không, không thể lập bất kỳ kế hoạch cuộc sống nào.
Phản hồi của Dorsey trong cuộc họp là: Một số người trong các bạn đã không làm việc chăm chỉ.
Một bên là nhân viên nói không biết ngày mai còn ở đây không, một bên là CEO nói một số người trong các bạn đã lười biếng. Cuộc đối thoại này diễn ra trong cùng một phòng họp.
Block không phải là công ty đầu tiên, và cũng sẽ không là cuối cùng.
CEO của Shopify năm nay nói với nhân viên, từ nay muốn xin thêm người, trước tiên hãy chứng minh việc đó AI không làm được. CEO của Klarna công khai ăn mừng AI thay thế 700 vị trí chăm sóc khách hàng. Bản ghi nhớ nội bộ Amazon nói công ty cần "ít cấp bậc hơn", vì AI là "công nghệ mang tính biến đổi nhất kể từ Internet"...
Nhưng những công ty này ít nhiều còn che đậy, đóng gói việc sa thải bằng AI thành "nâng cao hiệu suất", "nâng cấp tổ chức". Dorsey là người đầu tiên chọc thủng hoàn toàn lớp giấy che cửa sổ, thẳng thừng là AI có thể làm việc của bạn rồi, và thị trường vốn đã thưởng cho anh ấy mức tăng 25%.
Đây mới là chỗ đáng sợ nhất.
Các CEO giờ đã biết: Công khai nói "Tôi dùng AI thay thế một nửa số người", sẽ không bị trừng phạt, ngược lại còn được thưởng.
Cuối cùng, tối qua xem xong thư gửi cổ đông của Dorsey và toàn văn trên X của anh ấy, tôi có một cảm nhận: Người này thực sự không nói dối.
Hiệu quả kinh doanh công ty rất tốt, anh ấy không giả vờ khó khăn. Nguyên nhân sa thải là AI, anh ấy không viện cớ khác. Gói nghỉ việc cho 20 tuần lương cộng thêm một tuần cho mỗi năm thâm niên, thêm 6 tháng bảo hiểm y tế và 5000 USD phí ổn định, thực sự tử tế hơn nhiều công ty.
Anh ấy thậm chí còn sắp xếp một buổi phát trực tiếp video, tự mình cảm ơn những người bị sa thải. Anh ấy tự nói, làm vậy có thể sẽ khiến anh ấy ngượng ngùng.
Chúng ta có lý do để tin anh ấy chân thành.
Nhưng sự chân thành không thay đổi bất cứ điều gì. 4000 người ngày mai thức dậy vẫn không có việc làm, còn Dorsey ngày mai thức dậy đối mặt với một công ty đáng giá hơn.
Trong này có một chi tiết đáng để tất cả người lao động chú ý.
Những nhân viên bị sa thải của Block, trong vài tuần qua bị yêu cầu sử dụng AI hàng ngày, bị yêu cầu viết email hàng tuần cho CEO chứng minh giá trị của mình. Họ đã làm theo. Và rồi cũng có thể bị sa thải.
Nghĩa là, biết dùng AI không thể bảo vệ bạn an toàn, chứng minh mình có giá trị cũng không thể. Khi công ty quyết định dùng ít người hơn làm cùng khối lượng công việc, nỗ lực của bạn chỉ khiến kết luận này đến sớm hơn.
Dorsey nói trong vòng một năm hầu hết các công ty sẽ làm điều tương tự.
Tôi không biết anh ấy nói có đúng không, nhưng có một điều chắc chắn:
Khi sếp của bạn bắt đầu nghiên cứu nghiêm túc xem AI có thể thay thế bao nhiêu người, tốt nhất bạn cũng nên nghĩ nghiêm túc, nguồn thu nhập của bạn có phải chỉ có mỗi tiền lương này không.
