Tác giả:Scott Kominers
Biên dịch: Jia Huan, ChainCatcher
Thị trường dự đoán cho phép mọi người giao dịch dựa trên kết quả của các sự kiện. Năm ngoái, nó đã quy mô lớn bước vào Mỹ, và ngày nay được sử dụng để theo dõi đủ loại sự kiện, từ địa chính trị đến kết quả giải trí trao thưởng. Nhưng nó thực sự là gì?
Là một nhà kinh tế học nghiên cứu lâu năm về thị trường và cơ chế khích lệ, câu trả lời của tôi rất đơn giản: Bản chất của thị trường dự đoán chính là thị trường. Thị trường là công cụ cơ bản để phân bổ nguồn lực, đảm bảo hàng hóa và dịch vụ chảy đến tay những người coi trọng chúng nhất.
Trong quá trình này, thị trường cũng tổng hợp thông tin: Cân bằng thị trường (tức đạt trạng thái cân bằng cung-cầu) thực chất là một cơ chế tổng hợp nhận thức của tất cả người tham gia và chắt lọc thành tín hiệu giá.
Các nền tảng và sản phẩm thị trường dự đoán chính là trực tiếp tận dụng khả năng tổng hợp thông tin này để dự đoán các sự kiện tương lai cụ thể: Chúng thiết kế một loại tài sản gắn liền với sự kiện, một khi kết quả cụ thể xảy ra sẽ tạo ra lợi nhuận, sau đó mọi người dựa trên đánh giá của mình về việc kết quả có xảy ra hay không để giao dịch loại tài sản này.
Cách dùng như vậy đã có từ lâu.
Doanh nghiệp từ lâu đã sử dụng thị trường dự đoán để thu thập thông tin ngầm từ nhân viên, chẳng hạn như dự đoán liệu một sản phẩm quan trọng có thể ra mắt đúng hạn hay không; các nhà khoa học sử dụng nó để đánh giá những thí nghiệm nào có triển vọng được lặp lại thành công; ngày nay còn có nhiều phương tiện truyền thông hợp tác với thị trường dự đoán, dựa vào "trí tuệ đám đông" để bổ sung thông tin và báo cáo của các nguồn tin và phóng viên của mình.
Thị trường dự đoán trực tiếp thu thập thông tin từ người tham gia, tức là đánh giá của mỗi người về tương lai, sau đó tập hợp thông tin này vào một thị trường, nhờ đó trả lời xác suất xảy ra của một sự kiện là bao nhiêu.
Mọi người có thể "cược" vào giá trị tương lai của một công ty như trên thị trường chứng khoán, hoặc "cược" vào giá tương lai của hàng hóa đại trà như dầu mỏ, để đặt cược vào những sự kiện này. Khác biệt là, nhu cầu đối với tài sản như dầu mỏ chịu ảnh hưởng đồng thời bởi nhiều yếu tố, trong khi tài sản được thiết kế bởi thị trường dự đoán chỉ tạo ra lợi nhuận khi một sự kiện cụ thể xảy ra.
Nếu giá dầu tăng, chúng ta biết rằng cầu tăng tương đối so với cung, nhưng chưa chắc biết nguyên nhân đằng sau: có thể là mọi người dự đoán xung đột Trung Đông leo thang, cũng có thể là ai đó tìm ra công dụng mới cho dầu mỏ.
Và với sự hỗ trợ của thị trường dự đoán, bạn có thể tách riêng từng khả năng để dự đoán.
Ví dụ, một thị trường dự đoán nhắm vào "Eo biển Hormuz có duy trì mở cửa tại một thời điểm cụ thể hay không" có thể xoay quanh một hợp đồng như sau: Một khi sự kiện xảy ra, mỗi đơn vị hợp đồng thanh toán một đô la.
Khi mọi người liên tục mua bán loại tài sản này, giá thị trường trở thành một "kim chỉ nan xác suất", phản ánh đánh giá tổng thể của các nhà giao dịch về khả năng xảy ra sự kiện đó.
Cụ thể hoạt động như thế nào? Giả sử giá thị trường đơn vị của một kết quả là 0,50 đô la, tương đương xác suất 50%. Nếu bạn cho rằng khả năng eo biển mở cửa cao hơn 50%, ví dụ 67%, bạn sẽ mua vào; một khi đánh giá đúng, bạn đã dùng chi phí 0,50 đô la để thu về tổng lợi nhuận 0,67 đô la.
Và việc mua vào này sẽ đẩy giá thị trường và ước tính xác suất tương ứng lên cao, tương đương với việc nói "có người nghĩ thị trường đang đánh giá thấp nó". Ngược lại cũng vậy: Khi có người cho rằng giá quá cao, sẽ bán ra (hoặc bán khống) với giá thấp hơn, từ đó kéo ước tính xác suất tổng thể của thị trường xuống.
Khi thị trường dự đoán vận hành tốt, nó có một số ưu điểm rõ rệt so với các phương pháp dự đoán khác.
Trước hết, nó có thể trực tiếp đưa ra một ước tính xác suất, chỉ riêng điểm này đã là một "siêu năng lực".
Thăm dò ý kiến và bảng câu hỏi chỉ đưa ra "tỷ lệ ý kiến", để quy đổi nó thành xác suất, bạn còn phải suy luận thống kê, đánh giá mối quan hệ giữa tỷ lệ đo được và tổng thể. Hơn nữa, thăm dò thường chỉ là ảnh chụp nhanh tại một thời điểm, trong khi thị trường dự đoán có thể cập nhật theo thời gian thực khi có người tham gia mới, thông tin mới tham gia.
Quan trọng hơn, thị trường dự đoán tự mang theo động lực: cả bên mua và bên bán đều đặt tiền thật vào, đặt sai sẽ thua lỗ. Điều này thúc đẩy người tham gia cân nhắc kỹ lưỡng thông tin trong tay, đầu tư tiền vào những vấn đề mình nắm chắc nhất.
Ngược lại, việc có thể kiếm lợi nhuận trên thị trường dự đoán bằng thông tin và đánh giá chuyên môn cũng sẽ khích lệ mọi người chủ động nghiên cứu, làm rõ vấn đề.
(Một ví dụ nổi tiếng là: Trước cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2024, một người tham gia thị trường dự đoán thậm chí tự làm thăm dò ý kiến, sử dụng một phương pháp phi truyền thống để khai thác thông tin mà các cơ quan thăm dò tiêu chuẩn không lấy được.)
Cuối cùng, thị trường dự đoán cũng có lợi thế to lớn về mặt phạm vi bao phủ. Một người hiểu biết về những sự kiện có thể ảnh hưởng đến nhu cầu dầu mỏ, về nguyên tắc có thể mua nhiều hoặc bán khống dầu mỏ; nhưng nhiều kết quả chúng ta muốn dự đoán lại không có thị trường hàng hóa hoặc chứng khoán tương ứng để đặt cược. Lúc này, thị trường dự đoán trở thành lựa chọn lý tưởng.
Ví dụ, gần đây đã xuất hiện một loạt thị trường dự đoán chuyên dùng để tập hợp những đánh giá như "mô hình AI nào thể hiện tốt nhất trong các nhiệm vụ", vấn đề này quá chi tiết, thị trường hàng hóa truyền thống hoàn toàn không phản ánh được. Và bất kỳ ai cũng có thể tạo và cung cấp vốn cho một thị trường dự đoán cho loại vấn đề phân khúc như vậy.
Những ý tưởng này không mới. Từ thế kỷ 16 ở châu Âu, những cách làm tương tự đã tồn tại, khi đó mọi người sử dụng nó để dự đoán người kế nhiệm Giáo hoàng tiếp theo.
Nền tảng của thị trường dự đoán hiện đại nằm trong kinh tế học, thống kê học, thiết kế thị trường và khoa học máy tính. Charles Plott và Shyam Sunder đã đề xuất khuôn khổ học thuật chính thức đầu tiên vào những năm 1980, không lâu sau đó, thị trường dự đoán hiện đại đầu tiên "Iowa Electronic Markets" ra đời.
Với sự hỗ trợ của internet, mô hình này ngày nay đã có thể tập hợp thông tin phân tán trên toàn cầu. Và để thị trường dự đoán thực sự phát huy tiềm năng, còn có nhiều điều kiện tiên quyết.
Một loại là vấn đề cơ sở hạ tầng: Làm thế nào để xác minh và đạt được đồng thuận về việc "một sự kiện đã xảy ra hay chưa", làm thế nào để đảm bảo hoạt động thị trường minh bạch, có thể kiểm toán, cũng như xử lý quy mô lớn các hợp đồng thanh toán có thể gây tranh cãi, thậm chí bị thao túng.
Loại khác là thách thức về thiết kế thị trường. Trước hết, những người thực sự nắm giữ thông tin liên quan phải sẵn lòng tham gia. Nếu người tham gia đều không biết gì, tín hiệu giá thực chất không nói lên điều gì; ngược lại, chỉ có để những người nắm giữ các loại thông tin khác nhau tham gia, ước tính của thị trường dự đoán mới không bị sai lệch.
Tôi đã chỉ ra vào năm 2016 rằng, thị trường dự đoán có thể đã đánh giá thấp xác suất Brexit và Trump lần đầu đắc cử, vì những người tham gia lúc đó chưa hiểu đủ về sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy.
Một vấn đề khác là, nếu có người nắm giữ thông tin "hoàn hảo", ví dụ biết trước kết quả thực tế, điều này cũng phiền phức, đặc biệt khi họ còn có thể ảnh hưởng đến hướng đi của sự kiện.
Hãy tưởng tượng: Nếu có người trong cuộc của hội nghị bầu cử Giáo hoàng bí mật đến thị trường dự đoán "Giáo hoàng kế tiếp" đặt cược, giao dịch trước khi tin tức Leo đắc cử được công bố chính thức, thậm chí ngược lại cố gắng tác động đến cuộc bầu cử, để người mình đặt cược thắng cử, thì sẽ ra sao?
Chính vì vậy, một khi người tham gia tiềm năng dự đoán sẽ có người trong cuộc giao dịch trên thị trường, lựa chọn hợp lý là tránh xa, thị trường cũng sẽ theo đó sụp đổ.
Cuối cùng, còn có người có thể cố ý bóp méo giá của thị trường dự đoán, để ảnh hưởng đến cách nhìn của công chúng về xác suất xảy ra của một kết quả nào đó, biến nó từ công cụ "tập hợp niềm tin" thành công cụ "thao túng niềm tin".
Ví dụ, nếu đội ngũ PR của một ứng viên muốn khiến bên ngoài tin rằng mình nắm chắc phần thắng, có thể lấy ra một phần kinh phí vận động tranh cử để tác động đến thị trường liên quan.
Tuy nhiên ở điểm này, thị trường dự đoán có khả năng tự sửa chữa nhất định: Một khi xác suất của một hợp đồng nào đó bị đẩy lên độ cao không hợp lý, luôn có người sẵn lòng đứng về phía đối diện của giao dịch.
Tất cả điều này đều cho thấy, thị trường dự đoán cần đạt được mức độ minh bạch và rõ ràng cao hơn trong quản lý tham gia, thiết kế hợp đồng và vận hành. Nhưng chỉ cần nhà thiết kế có thể giải quyết những vấn đề nan giải này, thị trường dự đoán có triển vọng trở thành một trong những công cụ cốt lõi giúp chúng ta dự đoán tương lai.
