Tác giả gốc:Eric, Foresight News
Kể từ ngày 20 tháng 8, Lighter - sàn giao dịch perp DEX có đội ngũ định lượng từng làm tại Citadel - đã liên tục chứng kiến đồng tiền LIT của mình lập các đỉnh cao mới. Đến ngày 26 tháng 8, LIT đã chạm mức cao nhất là 3,8 USD, tăng gần 5 lần so với mức thấp khoảng 0,78 USD vào ngày 30 tháng 3 năm nay.
Điều đầu tiên cần lưu ý là hiện tại lượng lưu hành của LIT chỉ chiếm khoảng 25% tổng cung, phần của đội ngũ và nhà đầu tư sẽ bị khóa cho đến ngày 30 tháng 12 năm 2026. Áp lực bán hiện tại của LIT chỉ đến từ phần thưởng staking, số lượng không nhiều. Trong giai đoạn giá đồng tiền tăng, động lực staking của người dùng mạnh hơn và họ cũng có xu hướng nắm giữ.
Với lượng lưu hành hạn chế, mức độ mua lại và đốt (buyback & burn) của LIT cũng không nhỏ. Theo bảng điều khiển chính thức, số lượng LIT đã được mua lại hiện đạt 17,3 triệu, chiếm 1,73% tổng cung và 6,92% lượng lưu hành.
Vào tháng 7, trong bài viết "Cùng Robinhood chạy đua giành thị phần, Lighter đang bày một ván cờ lớn?" (https://foresightnews.pro/article/detail/98462), chúng tôi đã phân tích nguyên nhân khiến LIT tiếp tục tăng giá dựa trên các khía cạnh như cơ chế mua lại đốt và hợp tác với Robinhood. Ngoài các yếu tố kích thích ở tầng kinh doanh này, Lighter cũng đã có những đổi mới độc đáo ở tầng blockchain.
Trước Lighter, các công cụ phái sinh trên chuỗi hầu hết phải đối mặt với một tam giác bất khả thi. L2 đa dụng như Arbitrum có phí giao dịch và độ trễ không phù hợp với lệnh chờ tần suất cao. Các chuỗi độc lập như dYdX v4 và Hyperliquid phần nào hy sinh bảo mật. Còn sổ lệnh lai kiểu StarkEx phụ thuộc vào khớp lệnh tập trung, tiềm ẩn rủi ro kiểm duyệt và MEV.
L1 tự xây dựng của Hyperliquid, sử dụng cơ chế đồng thuận HyperBFT để chạy trực tiếp động cơ khớp lệnh trong tập hợp trình xác thực, đổi lấy tính hoàn tất trong dưới một giây và thông lượng hơn 200.000 giao dịch mỗi giây. Cái giá phải trả là mô hình bảo mật hoàn toàn tự lực, chỉ dựa vào vài chục node xác thực để duy trì cả chuỗi, tài sản xuyên chuỗi ra vào phụ thuộc vào cầu nối.
Lighter chọn một hướng đi khác. Nó là một ZK Rollup chỉ dành riêng cho giao dịch, các chức năng khớp lệnh, thanh lý, quản lý rủi ro đều được đóng gói trong Lighter Core tự nghiên cứu, sử dụng động cơ chứng minh tùy chỉnh để tạo ra bằng chứng zk-SNARK, sau đó gửi trạng thái đã nén lên mạng chính Ethereum. So với zkVM đa dụng, giải pháp này hy sinh tính đa dụng để đổi lấy tốc độ chứng minh, độ ổn định về độ trễ và hiệu suất thực thi của sổ lệnh tần suất cao. Chỉ số chính thức đưa ra là độ trễ khớp lệnh dưới 5 mili giây, một block đơn lẻ có thể đóng gói 20.000 lệnh và lệnh hủy.
Theo dữ liệu từ L2BEAT, với tư cách là một L2 được phát triển độc lập, không sử dụng ngăn xếp ZK Rollup có sẵn, TVL của Lighter đã vượt 1,1 tỷ USD, đứng thứ năm, chỉ sau Base, Arbitrum, OP Mainnet và Mantle.
Hệ thống của Lighter bao gồm ba vai trò. Sequencer sắp xếp giao dịch theo nguyên tắc FIFO (vào trước ra trước) và cung cấp tính hoàn tất mềm. Prover tạo bằng chứng cho mỗi block. Hợp đồng thông minh trên Ethereum quản lý tiền của người dùng, lưu trữ root trạng thái và xác minh từng bằng chứng.
Sự khác biệt thực sự nằm ở nội dung được chứng minh bởi mạch điện. Hầu hết các Rollup chỉ chứng minh chuyển đổi trạng thái là hợp lệ, còn mạch điện của Lighter mã hóa chính các quy tắc giao dịch thành các ràng buộc zk. Nó sử dụng một cấu trúc gọi là Order Book Tree (Cây sổ lệnh) - một cây tiền tố nhị phân, mã hóa nguyên tắc ưu tiên giá-thời gian vào chỉ mục lá, độ phức tạp chứng minh chỉ ở cấp độ logarit. Điều này có nghĩa là giao thức có thể chứng minh bằng mật mã rằng lệnh có độ ưu tiên cao nhất được thực hiện trước, phí funding rate được giới hạn đúng và thanh lý sử dụng công thức chính xác.
Điểm này đặc biệt quan trọng với hợp đồng vĩnh cửu. Vị thế đòn bẩy được ký quỹ, thanh lý là tự động và mang tính cơ học. Nếu bạn không thể xác minh việc thanh lý được thực hiện đúng hay không, bạn đang chọn tin tưởng sàn giao dịch vào thời điểm họ có ít động lực nhất để trung thực với bạn. Thanh lý có thể xác minh không phải là câu chuyện tiếp thị, mà là ý nghĩa cốt lõi của kiến trúc này.
Với tư cách là L2 của Ethereum, Lighter thừa hưởng hai thứ mà L1 độc lập không thể mang lại.
Thứ nhất là đảm bảo thoát. Nếu sequencer liên tục kiểm duyệt giao dịch, người dùng có thể trực tiếp gửi giao dịch cưỡng chế lên L1. Nếu không được xử lý trong hơn 14 ngày, hệ thống sẽ đóng băng và chuyển sang Chế độ Sa mạc, người dùng có thể sử dụng dữ liệu trên chuỗi để xây dựng lại trạng thái và gửi bằng chứng số dư để rút tiền, toàn bộ quá trình không cần sự hợp tác từ bên vận hành. L2BEAT thậm chí đã thực tế tái hiện quy trình này, xây dựng lại root trạng thái từ dữ liệu blob trên L1 và xác minh đến đầu chuỗi. Tất cả dữ liệu trạng thái cần thiết để xây dựng bằng chứng đều được công bố trên chuỗi, đây là tiền đề để khoang thoát hiểm có thể hoạt động.
Thứ hai là hiệu ứng mạng thanh khoản. Tiền của Lighter được ủy thác trong hợp đồng Ethereum, người dùng có thể nạp tiền trực tiếp từ nhiều chuỗi như Ethereum, Arbitrum, Base, Solana, đồng thời có thể tái sử dụng tài sản từ hệ sinh thái Aave, Uniswap và stablecoin của Ethereum, mà không cần cầu nối xuyên chuỗi phức tạp. Khả năng kết hợp của Hyperliquid bị giới hạn bên trong HyperEVM, không thể trực tiếp gọi đến TVL hàng trăm tỷ USD của Ethereum.
Ngoài ra cũng đáng đề cập đến kiến trúc ngang của LighterEVM. Động cơ giao dịch lõi chạy trên mạch điện ZK tùy chỉnh, hợp đồng thông minh đa dụng chạy trong môi trường zkVM song song, logic của hai bên tách biệt nhưng có thể chia sẻ trạng thái một cách nguyên tử. Cho dù giao thức cho vay trên chuỗi có tắc nghẽn đến đâu, tốc độ khớp lệnh của sổ lệnh lõi cũng không bị ảnh hưởng, trong khi nhà phát triển có thể xây dựng các sản phẩm có cấu trúc đọc trực tiếp sổ lệnh ở phía EVM.
Ngay hôm qua, Lighter đã đăng bài giới thiệu những tiến bộ mới nhất về hệ thống xác minh của họ. Trong một tháng qua, thời gian xác minh block trung bình của Lighter đã giảm từ khoảng 5,3 phút xuống còn khoảng 1 phút, chủ yếu nhờ hai cải tiến độc lập: Thứ nhất là "phân tách nặng/nhẹ", tức chia tách mạch điện xác minh dựa trên mức độ phức tạp của giao dịch, cho phép hơn 98% giao dịch đơn giản chỉ phải trả chi phí xác minh thấp hơn, cải tiến này giúp giảm một nửa thời gian xác minh. Thứ hai là kết quả từ cuộc thi tối ưu hóa prover được tổ chức chung với Eigen Labs, tối ưu hóa thuần túy ở tầng cơ sở hạ tầng đối với trình chứng minh Plonky2, những kết quả đầu tiên đã được triển khai vào ngày 23 tháng 8, một lần nữa rút ngắn thời gian xác minh hơn một nửa.
Một kiến thức ít người biết là khi tài sản RWA được token hóa mới bắt đầu nổi lên, chuỗi có nhiều tài sản RWA trên chuỗi nhất là ZKsync.
Nguyên nhân chỉ có một: Bảo mật.
Thậm chí cho đến ngày nay, ZKsync vẫn có thể lọt vào top 10, cao hơn các chuỗi như Arbitrum, Polygon, Base vốn có vẻ mạnh hơn trên giấy tờ. Ưu thế của bằng chứng ZK nằm ở chỗ mặc dù tính hoàn tất của nó về mặt nghiêm ngặt vẫn cần chờ xác nhận từ mạng chính Ethereum, nhưng thực tế giao dịch đã hoàn thành việc xác minh độ tin cậy ngay trên L2. Đối với các tổ chức, dù chậm hơn một chút so với các L2 khác hoặc L1 tự xây dựng, dù chi phí cao hơn một chút, cũng hoàn toàn có thể chấp nhận được.
So với các ZK Rollup đa dụng như ZKsync, Starknet, thậm chí so với các L2 chuyên dụng được phát triển dựa trên các ngăn xếp ZK Rollup đa dụng này, lợi thế lớn nhất của Lighter là đã viết trực tiếp logic giao dịch, thanh lý, v.v. vào mạch điện, cộng với bảo mật ở cấp độ mạng chính Ethereum. Cơ chế thậm chí còn an toàn hơn cả các tổ chức thanh lý truyền thống này giúp nó hoàn toàn có khả năng đứng vững trên thị trường perp DEX đang cạnh tranh khốc liệt.
Hợp tác với Robinhood là một minh chứng. Ngoài việc cùng sử dụng thanh toán cho lưu lượng đặt lệnh và có đội ngũ nền tảng vững chắc, cơ chế mà Lighter cung cấp mang lại cho nó những ưu thế đặc biệt về bảo mật và tuân thủ. Thị trường sẵn sàng trả giá cao hơn cho kiến trúc này, logic là rõ ràng. Đối với các dự án muốn bán hợp đồng vĩnh cửu cho người dùng Robinhood, cho các tổ chức tài chính truyền thống, câu chuyện "quy tắc khớp lệnh được viết trong mạch điện, an toàn tiền bạc do Ethereum đảm bảo" là một câu chuyện có thể kể cho bộ phận tuân thủ và cơ quan kiểm toán nghe.
Hyperliquid đã chứng minh hiệu suất có thể đến từ cơ chế đồng thuận, Lighter đang chứng minh niềm tin có thể đến từ bằng chứng. So với việc các perp DEX khác vắt óc suy nghĩ về vận hành và kinh doanh, Lighter đang mở ra một "con đường" mới.
