Tác giả: Byron Gilliam
Biên dịch: Deep Tide TechFlow
Dẫn nhập Deep Tide: Vào thời kỳ Đại suy thoái năm 1933, các nhà kinh tế học Đại học Chicago đề xuất "Kế hoạch Chicago" - cấm chế độ dự trữ một phần của ngân hàng, tách biệt hoàn toàn việc tạo ra tiền tệ với việc cấp tín dụng. Phương án triệt để này không ai dám động tới thời đó, nhưng 90 năm sau, Circle nhận được giấy phép ngân hàng liên bang và bị cấm cho vay, stablecoin đang âm thầm biến lý thuyết năm xưa thành hiện thực. Đối với nhà đầu tư, điều này đặt ra một câu hỏi: Nếu ngân hàng không còn khả năng "tạo ra tiền từ hư không", ai sẽ trở thành cửa van cung cấp vốn mới?
Trong thời khắc đen tối nhất của Đại suy thoái, mọi ý tưởng về tiền tệ đều được đưa ra bàn thảo.
Trong kỳ nghỉ ngân hàng năm 1933, Roosevelt đề xuất chuyển đổi tất cả trái phiếu chính phủ thành tiền mặt theo mệnh giá - có thể nói là một thao tác tối đa hóa nợ thành tiền tệ.
Các cố vấn của ông đã cân nhắc việc để Cục Dự trữ Liên bang (Fed) in đủ tiền giấy mới, khớp với tất cả tiền gửi ngân hàng, để khi ngân hàng mở cửa trở lại có thể đáp ứng nhu cầu rút tiền.
Cánh cửa chính sách thời đó mở rộng đến mức nào? Một năm sau, Roosevelt bổ nhiệm Marriner Eccles lãnh đạo Fed. Eccles là một chủ ngân hàng tự thân, chỉ có trình độ học vấn trung học.
Tuy nhiên, phương án triệt để nhất lại đến từ một tổ chức học thuật đỉnh cao. "Kế hoạch Chicago" do các nhà kinh tế học Đại học Chicago đề xuất, về cơ bản có thể chấm dứt toàn bộ ngành ngân hàng như chúng ta biết.
Ý tưởng của họ là bãi bỏ chế độ ngân hàng dự trữ một phần.
Frank Knight, đồng tác giả của Kế hoạch Chicago, cảnh báo rằng việc cho phép các ngân hàng thương mại tạo ra tiền tệ sẽ "tạo ra hậu quả nghiêm trọng" - "đặc biệt là sự bất ổn định khủng khiếp của toàn bộ hệ thống kinh tế và các cuộc khủng hoảng sụp đổ mang tính chu kỳ của nó."
Các học giả cho rằng, chế độ ngân hàng dự trữ một phần kết hợp việc tạo ra tiền tệ với việc mở rộng tín dụng, thường thổi phồng bong bóng trong thời kỳ tăng trưởng và gây ra hoảng loạn trong thời kỳ suy thoái. Tệ hơn, chúng ta còn phải trả phí cho dịch vụ gây bất ổn này mà ngân hàng cung cấp.
"Xã hội trả 'lãi suất' cho hệ thống ngân hàng thương mại để chúng nhân số lượng phương tiện giao dịch lên nhiều lần là vô lý và dị dạng," Knight bổ sung.
Kế hoạch Chicago lẽ ra có thể lật ngược sự sắp xếp này: Thay vì mọi người trả tiền để ngân hàng tạo ra tiền cho chúng ta, thì ngân hàng sẽ trả tiền để chính phủ tạo ra tiền cho chúng.
Ít nhất, đây là giả định của các tác giả một bài báo của IMF năm 2012 về hiệu quả thực thi Kế hoạch Chicago: Nếu ngân hàng đột nhiên cần tiền tệ do chính phủ phát hành để hỗ trợ tất cả tiền gửi mà chúng tạo ra, chúng sẽ phải vay từ nguồn tiền tệ - chính phủ.
Ngân hàng sẽ không còn tạo ra tiền khi cho vay, mà sẽ vay tiền do chính phủ tạo ra - có tính phí - rồi sau đó cho vay lại.
Bài báo nói rằng, việc lật ngược hệ thống ngân hàng như vậy sẽ "giảm biến động chu kỳ kinh doanh do thái độ của ngân hàng đối với rủi ro tín dụng thay đổi nhanh chóng [và] loại bỏ tình trạng rút tiền hàng loạt ở ngân hàng."
Bài báo ước tính, kế hoạch này sẽ giúp sản lượng tăng 10% và đưa lạm phát về 0 - "mà không gây ra vấn đề gì cho việc thực thi chính sách tiền tệ."
Nghe có vẻ tốt... nhưng còn tốt hơn. Tác giả nói nó còn có thể xóa bỏ nợ quốc gia.
"Bởi vì theo Kế hoạch Chicago, ngân hàng phải vay dự trữ từ Bộ Tài chính để hỗ trợ đầy đủ các khoản nợ khổng lồ này, chính phủ thu được một tài sản rất lớn từ ngân hàng, nợ chính phủ sau khi trừ đi tài sản này sẽ trở thành số âm rất lớn."
Số âm rất lớn!
Tác giả lập luận rằng, số tiền mới được tạo ra để cho ngân hàng vay sẽ là "vốn chủ sở hữu của chính phủ", chứ không phải nợ, do đó nên được ghi nhận như một tài sản trên bảng cân đối kế toán quốc gia - đây sẽ là một tài sản khổng lồ khi xét đến hàng nghìn tỷ tiền gửi ngân hàng và các khoản nợ giống tiền gửi phải được thay thế. Dùng tài sản mới này trừ đi nợ quốc gia hiện có sẽ đẩy nợ ròng của chính phủ vào vùng số âm rất lớn.
Hay nói cách khác, điều đó sẽ xảy ra vào thời điểm viết bài báo năm 2012. Giờ đây với mức nợ đạt 36 nghìn tỷ đô la, bài toán này không còn kịch tính như vậy nữa.
Nó không được thực thi có lý do chính đáng. Lạm phát có thể tăng vọt. Ngân hàng có thể sụp đổ. Hệ thống tài chính có thể thiếu trái phiếu kho bạc phi rủi ro.
Và sau tất cả những điều này, các hình thức tiền tệ tư nhân mới có thể xuất hiện trong hệ thống ngân hàng bóng tối, có khả năng tái tạo lại động lực bùng nổ - suy thoái ban đầu của tài chính dự trữ một phần.
Tuy nhiên, lý do chính khiến nó không được thực thi vào những năm 1930 có lẽ là vì các cải cách ngân hàng như bảo hiểm tiền gửi FDIC khiến việc tái phát minh hệ thống ngân hàng trông giống như một cuộc mạo hiểm không cần thiết.
Một đặc điểm cốt lõi của kế hoạch này liên tục tái xuất hiện: một hệ thống ngân hàng mà việc tạo ra tiền tệ độc lập với việc tạo ra tín dụng - tức là ngân hàng hẹp (narrow bank).
"Ý tưởng về ngân hàng hẹp đã được sự ủng hộ của các nhà kinh tế học hàng đầu," một bài báo do Fed công bố chỉ ra, "chẳng hạn như Irving Fisher và các nhà giải Nobel Milton Friedman, James Tobin và Robert Merton."
Gần đây, nó cũng bắt đầu phổ biến trong giới không phải nhà kinh tế học. "Sự phổ biến ngày càng tăng của stablecoin và dự luật GENIUS năm 2025 của Mỹ đã giới thiệu hình thức ngân hàng này với công chúng," bài báo bổ sung.
Các nhà phát hành stablecoin được quản lý như Circle không hoàn toàn là ngân hàng hẹp - bởi vì phát hành stablecoin khác với việc huy động tiền gửi.
Nhưng đã rất gần - và ngày càng gần hơn. Tuần trước, chính phủ đã phê duyệt việc Circle thành lập ngân hàng tiền kỹ thuật số quốc gia đầu tiên, tiến thêm một bước nữa trong việc công nhận mô hình này.
Điều này có nghĩa là Circle hiện chịu sự giám sát liên bang, được tổ chức về mặt pháp lý như một ngân hàng (mặc dù là ngân hàng ủy thác), và bị cấm rõ ràng việc cho vay.
Liệu Kế hoạch Chicago có đang trở lại, từng ý tưởng một? Hãy đợi đến khi họ nghe thấy nợ quốc gia âm.
