Tác giả gốc: Thejaswini M A
Biên dịch: Chopper, Foresight News
Năm 1487, Henry VII cần tiền gấp. Hai năm trước, ông đã giành được ngai vàng nước Anh trong Trận Bosworth Field, và chi phí duy trì quyền lực là rất lớn. Nhiệm vụ thu thuế được giao cho Chánh án John Morton.
Tương truyền Morton có phương pháp riêng. Ông đến thăm các dinh thự của quý tộc, quan sát lối sống của họ: Nếu quý tộc sống xa hoa, Morton kết luận rằng người đó giàu có và đương nhiên phải dâng cống vật cho nhà vua; nếu quý tộc sống giản dị, Morton cho rằng người đó biết tiết kiệm, cũng có khả năng cống nạp.
Không có tình huống thứ ba. Bất kể Morton thấy cảnh tượng gì, kết cục luôn giống nhau: quý tộc phải bỏ tiền ra.
Câu chuyện này thuộc về ghi chép gián tiếp. Năm 1622, Francis Bacon đã ghi lại nó, khi đó câu chuyện vẫn được lưu truyền rộng rãi trong dân gian. Thuật ngữ "Lựa chọn của Morton" (Morton's Fork) mãi đến thế kỷ 19 mới được sử dụng rộng rãi, nhưng logic này vẫn tồn tại lâu dài vì nó có ý nghĩa tham khảo thực tế cao. "Lựa chọn của Morton" ở đây đề cập đến hai lựa chọn cuối cùng dẫn đến cùng một kết cục, trái ngược hoàn toàn với tình huống đôi bên cùng có lợi.
Hiện tại, Ethereum và Solana đang rơi vào tình thế khó xử như vậy.
Cả hai blockchain công cộng đều thưởng cho các trình xác thực bằng cách phát hành thêm token mới và đều đang cố gắng cắt giảm trợ cấp phát hành này. Kế hoạch điều chỉnh liên quan của Ethereum đã gặp phải sự phản đối mạnh mẽ; đề xuất của Solana hiện đang được bỏ phiếu, cuộc bỏ phiếu sẽ kết thúc vào ngày 18 tháng 8.
Một mặt, nếu duy trì lợi suất staking hiện tại cho trình xác thực, lĩnh vực staking sẽ có lợi hơn cho các nhà cung cấp dịch vụ tổ chức lớn có vốn dồi dào; mặt khác, nếu cắt giảm phần thưởng, các nhà khai thác node nhỏ sẽ chịu áp lực đầu tiên vì chi phí hoạt động cố định của họ và biên lợi nhuận vốn đã rất mỏng.
Dù chọn con đường nào, cuối cùng số lượng trình xác thực cũng sẽ giảm. Bài viết này sẽ phân tích cuộc tranh luận về chính sách phát hành của hai blockchain: họ buộc phải đưa ra lựa chọn, chỉ là chọn hướng tới hình thức tập trung hóa nào.
Ethereum: Đề xuất EIP-8363 về đốt phát hành theo lộ trình
Ngày 4 tháng 8, các nhà nghiên cứu Ethereum như Justin Drake và Jérôme de Tychey đã công bố một bản dự thảo "Đề xuất đốt phát hành theo lộ trình" (Progressive Issuance Burn), tức EIP-8363. Cơ chế cốt lõi là khi tổng lượng ETH được stake tăng lên, tỷ lệ phần thưởng của trình xác thực bị giao thức đốt cũng tăng lên tương ứng.
Khi tổng lượng stake đạt 60,25 triệu ETH (khoảng một nửa tổng nguồn cung), tỷ lệ đốt phần thưởng đạt 100%, lợi suất từ phát hành cho staking về 0.
Hiện có khoảng 41,4 triệu ETH đang được stake, chiếm 34% tổng nguồn cung, tương ứng với khoảng 890.000 trình xác thực, với lợi suất staking trung bình là 2,67%. Nhà sáng lập Aave, Stani Kulechov, đã đưa ra tính toán từ đề xuất này: Nếu thực hiện ở quy mô hiện tại, lợi suất của trình xác thực sẽ giảm từ 2,862% xuống 1,476%, gần như giảm một nửa.
Trong vòng ba ngày sau khi đề xuất được công bố, Stani Kulechov, Giám đốc điều hành SharpLink Joseph Chalom, Mike Silagadze của ether.fi đã lần lượt lên tiếng phản đối.
EIP-8363 hiện vẫn đang trong giai đoạn dự thảo sớm, đang được đánh giá sơ bộ trên GitHub, còn xa so với giai đoạn hoàn thiện và triển khai, và cũng không kịp cho bản nâng cấp Hegotá sắp tới của Ethereum; tuy nhiên đề xuất này vẫn có cơ hội được trình để xem xét trong các bản nâng cấp mạng trong tương lai.
Muốn hiểu lý do cộng đồng staking phản đối quyết liệt việc cắt giảm phần thưởng, cần nhìn vào quy mô của chiếc bánh lợi nhuận này. Ethereum dựa vào việc phát hành thêm token để khuyến khích người tham gia bảo vệ an ninh mạng, giao thức đúc mới khoảng 1,1 triệu ETH mỗi năm để phân phối cho các trình xác thực. Với giá 1921 USD, đây là quỹ lương hàng năm trị giá 21 tỷ USD.
Số lượng trình xác thực hoạt động của Ethereum
Cơ chế của Solana tương tự, nhưng quy mô phát hành so với quy mô nền kinh tế của chính nó là lớn hơn. Solana phát hành thêm khoảng 19 đến 22 triệu SOL mỗi năm, trị giá khoảng 15 tỷ USD theo giá hiện tại. Phí giao dịch hàng ngày người dùng trả cùng với tiền tip Jito tổng cộng 6400–9600 SOL, hàng năm khoảng 225 triệu USD. Nghĩa là, phí giao dịch của người dùng chỉ chiếm 13% tổng thu nhập của trình xác thực, phần còn lại hoàn toàn dựa vào phát hành token. Tình hình của Ethereum tương tự, Chalom tính toán phí giao dịch và tiền tip chiếm khoảng 15% thu nhập từ staking, 85% còn lại đến từ phát hành.
Tỷ lệ lạm phát hàng năm của Solana là 3,7%, của Ethereum chỉ 0,85%. Người nắm giữ SOL không tham gia staking, tài sản của họ bị pha loãng với tốc độ gấp hơn bốn lần so với người nắm giữ ETH trong điều kiện tương đương.
Trong lĩnh vực tài chính truyền thống, Công ty Thanh toán Bù trừ Chứng khoán Hoa Kỳ (NSCC) tham gia hầu hết các giao dịch chứng khoán, trái phiếu ở Mỹ. Công ty mẹ của nó, DTCC, năm 2025 xử lý giao dịch chứng khoán trị giá 4700 nghìn tỷ USD, tài sản được lưu ký trị giá 115 nghìn tỷ USD. NSCC thiết lập quỹ đảm bảo cho thành viên vỡ nợ, quy mô 19,7 tỷ USD, vốn do các thành viên đóng góp, bản thân NSCC chỉ đầu tư 130 triệu USD.
Để tấn công mạng Ethereum, kẻ tấn công cần kiểm soát 41,4 triệu ETH đang được stake, tương ứng rào cản vốn 796 tỷ USD, quy mô gấp bốn lần quỹ đảm bảo của NSCC. Đây mới chỉ là điều kiện tối thiểu, một khi có ai đó mua vào ETH với khối lượng lớn, lực mua khổng lồ sẽ nhanh chóng đẩy giá token lên. Ngoài ra, kẻ tấn công còn phải xây dựng các cụm máy chủ quy mô lớn trải rộng khắp toàn cầu mới có thể sử dụng những chip này. Ethereum có cơ chế phòng thủ tích hợp sẵn, hành vi độc hại sẽ kích hoạt mạng đốt toàn bộ tài sản stake của kẻ tấn công, tấn công thất bại đồng nghĩa với việc tất cả đầu tư bị mất vĩnh viễn.
Tuy nhiên, logic vận hành của hai hệ thống vẫn có sự khác biệt lớn.
Thành viên NSCC đóng 19,7 tỷ USD tiền ký quỹ chỉ như một ngưỡng vào để giao dịch, số vốn này không tạo ra bất kỳ lợi nhuận nào, và các thành viên đều mong số tiền cần đóng càng thấp càng tốt. Ngược lại, Ethereum cung cấp lợi suất hàng năm 2,67% cho số vốn stake có tính chất tương đương, trong khi lợi suất staking của Solana đạt 5%–8%.
Lợi suất staking ổn định trong nhiều năm đã tạo ra một hệ sinh thái kinh doanh hoàn chỉnh phụ thuộc vào nó. Hiện có khoảng 35 tỷ USD token staking thanh khoản (LST) như stETH được sử dụng làm tài sản thế chấp, gửi vào các nền tảng cho vay tiền mã hóa khác nhau. Các nhà giao dịch dựa vào loại token này để xây dựng chiến lược đòn bẩy vòng lặp: gửi LST vào Aave, Morpho, vay WETH để stake lại, lặp lại thao tác. Chiến lược này tồn tại với điều kiện tiên quyết là lợi suất staking cao hơn lãi suất vay. Pendle xây dựng thị trường lãi suất cố định dựa trên lợi suất staking, Curve thiết lập các pool giao dịch liên quan để nhà đầu tư thoát ra; SharpLink nắm giữ dự trữ 3 tỷ USD ETH, phần lớn được stake thông qua Coinbase, Anchorage, Figment, Galaxy.
Lợi suất staking đã trở thành lãi suất chuẩn cho toàn bộ thị trường DeFi. Nếu phần thưởng từ lớp đồng thuận bị cắt giảm một nửa, chiến lược đòn bẩy vòng lặp sẽ chuyển từ có lãi sang lỗ, buộc lãi suất cố định của Pendle phải định giá lại, các nền tảng cho vay cũng phải đánh giá lại toàn diện giá trị thế chấp của tất cả các token staking thanh khoản.
Khác biệt then chốt trước và sau The Merge: Thợ đào và người stake không thể đánh đồng
Trước khi Ethereum The Merge, giao thức phát hành thêm khoảng 13.000 ETH mỗi ngày cho thợ đào; sau The Merge, chỉ phát hành thêm khoảng 1.700 ETH mỗi ngày, cắt giảm một lần 88% lượng phát hành. Các thợ đào đã đầu tư hàng chục tỷ USD vào thiết bị phần cứng trong nhiều năm, phản đối mạnh mẽ sự thay đổi, cuối cùng dẫn đến hard fork ETHW ra đời, hiện giá trị token này không bằng 1% ETH.
Nhưng cộng đồng thợ đào và hệ thống tài chính DeFi độc lập với nhau. Thợ đào cung cấp sức mạnh tính toán để nhận thù lao, không có ai xây dựng sản phẩm tài chính phức tạp dựa trên lợi nhuận khai thác. Thu nhập của họ không được sử dụng làm tài sản thế chấp cho vay trên toàn chuỗi, vì vậy ngay cả khi lợi nhuận về 0 chỉ sau một đêm, thị trường cho vay sẽ không bị ảnh hưởng. Sau khi thợ đào rời đi, phần còn lại của hệ thống có thể hoạt động bình thường mà không cần điều chỉnh.
Người stake đảm nhận vai trò kép. Một mặt, họ duy trì an ninh mạng, mặt khác, token họ nhận được từ staking là tài sản thế chấp cơ bản cho một nửa hoạt động cho vay của DeFi. Do đó, việc cắt giảm lợi suất staking sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái tài chính được xây dựng trên đó.
Năm 1965, Mancur Olson đưa ra một lý thuyết: Các nhóm nhỏ, có tiềm năng lợi ích lớn, thường có khả năng hành động vượt trội so với các nhóm đông người nhưng lợi ích cá nhân ít ỏi. Nhóm nhỏ có động lực mạnh mẽ hơn để chủ động lên tiếng và tham gia vào trò chơi.
Bất kể node có sinh lời hay không, việc chạy một node xác thực đều có chi phí cố định: máy chủ, điện, mạng, v.v. Hiện tại, stake 32 ETH mỗi năm nhận được khoảng 0,92 ETH, tương đương 1.760 USD. Nếu đề xuất mới theo lộ trình được thực thi, thu nhập hàng năm sẽ giảm xuống 0,47 ETH (khoảng 900 USD). Chi phí vận hành không đổi, khoản chiếm 20% thu nhập trước đây, sẽ đột ngột chiếm gần một nửa thu nhập. Một khi có sai sót trong việc xác nhận và bị phạt, mức tổn thất tương đương sẽ tương ứng với tỷ lệ phần trăm thu nhập tăng gấp đôi.
Theo lý thuyết của Olson, những người nắm giữ token thông thường thuộc nhóm lớn: Ethereum đúc token mới mỗi năm để phân phối cho người stake, liên tục làm loãng tài sản của người nắm giữ thông thường. Nhưng sự pha loãng phân bổ cho mỗi người là rất nhỏ, mỗi năm chỉ vài phần vạn, hầu hết mọi người không cảm nhận rõ ràng, thiếu động lực phản đối.
Còn các nhà cung cấp dịch vụ stake lớn thuộc nhóm nhỏ: Tất cả token phát hành thêm mới chảy về họ với khối lượng lớn, tương ứng hàng chục tỷ USD lợi nhuận, sự tồn tại của doanh nghiệp hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thu này. Một khi mạng cắt giảm phần thưởng, các công ty loại này sẽ chịu tổn thất lớn.
Quan điểm của phe ủng hộ cắt giảm phát hành là: Lợi suất staking hiện tại quá cao, liên tục thu hút ETH chảy vào, và lợi nhuận chủ yếu tập trung vào các sàn giao dịch hàng đầu và nhà cung cấp dịch vụ stake. Nửa đầu năm 2026, vốn tổ chức đã thúc đẩy tổng lượng ETH được stake tăng khoảng 15%. Ý tưởng của đề xuất là tăng chi phí cận biên của staking, khiến việc stake thêm mới không còn sinh lời, từ đó kiềm chế tập trung hóa.
Quan điểm của phe phản đối là: Cắt giảm phần thưởng trực tiếp, những người đầu tiên phá sản sẽ là các nhà khai thác cá nhân thông thường tự xây dựng node tại nhà. Thực tế, cả hai bên đều có mục tiêu chung — tránh để một số ít tư bản lớn kiểm soát Ethereum. Bất đồng nằm ở chỗ: Cắt giảm lợi suất và duy trì lợi suất, phương án nào sẽ làm suy yếu mức độ phi tập trung của mạng nhanh hơn.
Solana đối mặt tình thế khó xử tương tự
Trình xác thực Solana mỗi năm cần trả khoảng 389 SOL phí bỏ phiếu, bất kể node có sinh lời hay không, thị trường lên xuống, có nhận được ủy quyền stake hay không, chi phí này đều phải trả. Lợi suất staking hiện tại khoảng 6,5%, điểm hòa vốn của node cần khoảng 200.000 SOL được ủy quyền stake. Số lượng trình xác thực hoạt động của Solana đã giảm từ đỉnh 2.500 xuống còn 683; nhưng tổng lượng SOL được stake đã tăng lên 430 triệu, chiếm gần 68% nguồn cung có thể stake.
Biến động số lượng node trình xác thực Solana
Solana hiện đang bỏ phiếu để thúc đẩy cải cách phần thưởng. Đề xuất SIMD-0550 tăng mức tăng giảm phát hàng năm từ 15% lên 30%, đẩy thời gian đạt mục tiêu lạm phát dài hạn 1,5% từ năm 2032 lên năm 2029, dự kiến giảm 18,9 triệu SOL phát hành trong tương lai. Đề xuất SIMD-0553 thiết kế lại cơ chế phí dựa trên mức sử dụng tài nguyên, tăng lượng đốt hàng ngày từ 648 SOL lên 7500–9000 SOL. Ngay cả tính theo mức trần, quy mô đốt vẫn thấp hơn nhiều so với 60.000 phần thưởng được phân phối hàng ngày.
Cuộc bỏ phiếu sẽ kết thúc vào ngày 18 tháng 8, đề xuất cần nhận được sự ủng hộ tuyệt đối của trên 66,67% tổng lượng stake mới có thể thông qua.
Chúng ta thường coi quản trị blockchain như một thực hành ra quyết định tự chủ, mã và bỏ phiếu cộng đồng quyết định tương lai của nền kinh tế số. Nhưng Ethereum và Solana đều thể hiện xu hướng giống nhau: quy tắc giao thức cuối cùng vẫn phụ thuộc vào quy luật tài chính thực tế. Những người sáng lập ban đầu khi thiết kế mô hình kinh tế, đã hy vọng thị trường tự phát duy trì cấu trúc phi tập trung. Nhưng một khi tài sản blockchain phát triển thành nền tảng thanh khoản toàn cầu, mục tiêu phân bổ tài sản của các tổ chức, các lực lượng kinh tế cơ bản cấu thành bởi lợi suất, đòn bẩy, chi phí vận hành doanh nghiệp, cuối cùng sẽ lấn át tầm nhìn thiết kế ban đầu.
Nếu một blockchain công cộng dựa vào việc phân phối lợi suất để thu hút người dùng khóa tài sản nhằm mở rộng, cuối cùng chắc chắn sẽ đụng phải bức tường cao này. Bất kể kết quả bỏ phiếu của Solana vào thứ Hai tới ra sao, bất kể Ethereum sau này lựa chọn như thế nào đối với các đề xuất liên quan, họ chỉ đang lựa chọn: Chúng ta sẽ mất bao lâu để đến đích, đụng phải rào cản.
