Tác giả: Matt Harris
Biên dịch: Tim, PANews
Vào một bữa tối mùa hè năm ngoái, có người nhầm tôi là dân tài chính nên đã hỏi tôi một câu hỏi về thị trường nghệ thuật. Dù không phải chuyên gia, tôi vẫn trả lời từ góc nhìn của một nhà đầu tư mạo hiểm. Cuối cùng, tôi giải thích một cách gượng ép cách hoạt động của thị trường nghệ thuật khác biệt với những thị trường tôi đã nghiên cứu suốt đời.
Tuy nhiên, những câu hỏi đó vẫn ám ảnh tôi. Tại sao tôi có thể hiểu rõ một thị trường nhưng lại cảm thấy xa lạ với một thị trường khác? Liệu tài sản có thể vượt qua ranh giới giữa hai thị trường này không, hay mãi mãi bị mắc kẹt trong các mô hình định giá cố định?
Hai loại thị trường
Mỗi thị trường đều trả lời cùng một câu hỏi, "Cái này nên có giá trị bao nhiêu?" Nhưng logic đằng sau lại khác nhau.
Thị trường dòng tiền về bản chất là một bài toán toán học. Dù là một cổ phiếu hay một trái phiếu, giá trị đều bằng giá trị hiện tại của dòng lợi nhuận tương lai được chiết khấu. Những thị trường này có quy mô lớn, thanh khoản dồi dào và hầu hết có cơ chế tự điều chỉnh. Định giá sai cuối cùng sẽ bị xóa bỏ bởi hành vi arbitrage, mặc dù đôi khi quá trình này diễn ra chậm đến mức khiến nhà đầu tư mất kiên nhẫn, thậm chí không nghe điện thoại của bạn nữa.
Thị trường cảm tính thì là một cuộc chạy đua theo tâm lý thị trường. Giá cả hàng hóa không phụ thuộc vào lợi nhuận tương lai, mà phụ thuộc vào mức giá mà người mua tiếp theo sẵn sàng trả, và điều này lại dựa trên phỏng đoán của họ về kỳ vọng tâm lý của người mua tiếp theo nữa. Nó giống như bước vào một căn phòng gương vô tận: tác phẩm nghệ thuật, đồng hồ đeo tay nổi tiếng, rượu vang, NFT, cổ phiếu Meme, và (tùy thuộc vào niềm tin của bạn) Bitcoin đều nằm trong danh mục này.
Hai loại thị trường này có logic nội tại riêng: một loại đo lường lợi nhuận tương lai, loại kia đo lường niềm tin tập thể. Phần lớn thời gian, chúng ta mặc định chúng tách biệt rõ ràng, nhưng thực tế đang làm mờ ranh giới giữa chúng.
Khi dòng tiền chuyển hóa thành tường thuật
Tài chính truyền thống luôn tự cho mình là phân tích hợp lý chứ không phải do cảm tính dẫn dắt, nhưng trong hai thập kỷ qua, ranh giới này đã dần mờ đi. Trên thị trường cổ phiếu công khai, hiện tượng cổ phiếu Meme đã biến cổ phiếu thành vật sưu tầm, lấy GameStop làm ví dụ, giá trị của nó nằm đâu đó giữa thẻ bóng chày và tác phẩm nghệ thuật của Basquiat.
Thị trường vốn cổ phần công khai đang dần nhường chỗ cho thị trường vốn cổ phần tư nhân. Ở đây, quyền định giá thường rơi vào tay một người mua nhiệt tình, chứ không phải là định giá của tập thể. Tín dụng cũng có xu hướng tương tự, khi vốn chuyển từ thị trường công khai sang lĩnh vực tư nhân: thương lượng nhiều hơn, minh bạch thấp hơn, kết quả đầu tư phân hóa mạnh hơn. Điều này dẫn đến tính thanh khoản thấp hơn, nhưng biến động cũng giảm theo, và trớ trêu thay, giá giao dịch cuối cùng thường lại cao hơn.
Hơn nữa, thị trường tư nhân đã dần biến thành một sân chơi tường thuật, mỗi vòng gọi vốn giống như một lần sửa đổi câu chuyện giống nhau. Là nhà đầu tư, chúng ta tô vẽ điều này là "chủ nghĩa dài hạn", nhưng thực chất nó đang tiến tới tính độc đáo và chủ quan. Những người tham gia thị trường tư nhân vẫn sẽ đưa ra giá dựa trên phân tích dòng tiền tương lai, nhưng (với sự phổ biến của AI) sớm thôi mọi người cuối cùng sẽ sở hữu các mô hình AI được tạo ra đồng nhất. Điểm khác biệt duy nhất là, ngay trước khi nhấn Enter, bạn đã kể cho GPT nghe câu chuyện như thế nào. Điều tuyệt vời của đầu tư vào thị trường tư nhân nằm ở chỗ nó chỉ thực sự bắt đầu lộ rõ sau khi khoản đầu tư có hiệu lực: không giống như nhà đầu tư thị trường công khai, các tổ chức vốn cổ phần tư nhân và đầu tư mạo hiểm có thể thông qua quản lý chủ động, tự mình tham gia vào quá trình biến câu chuyện thành hiện thực.
Khi tường thuật chuyển hóa thành dòng tiền
Đồng thời, một số lĩnh vực vốn do sự nhiệt tình thị trường chi phối trong lịch sử (ví dụ: tiền mã hóa) đang tiến triển theo một hướng hoàn toàn khác.
Bitcoin ban đầu là một vật sưu tầm kỹ thuật số thuần túy được thúc đẩy bởi sự nhiệt tình thị trường, không phụ thuộc vào kỳ vọng lợi nhuận tương lai. Còn Ethereum, các token DeFi và các dự án RWA, đang dần tiến về phía ngược lại: chúng bắt đầu tạo ra dòng tiền, cung cấp lợi nhuận staking và lợi nhuận thế chấp. Ngày nay, ngày càng nhiều tài sản mã hóa đã có dòng tiền có thể quan sát được.
Tính kết hợp của các công cụ tài chính trên chuỗi biến quyền sở hữu, giao dịch và thanh toán quyết toán tất cả thành các chức năng gốc của phần mềm, điều này có thể khiến thị trường dòng tiền hiệu quả hơn thị trường cổ phiếu công khai, chúng cung cấp tính thanh khoản 24/7 không ngừng nghỉ, thanh toán tức thì và sổ cái hoàn toàn minh bạch.
Nói cách khác, tiền mã hóa đang phát triển từ tường thuật đầu cơ thành một hình thái tài chính mới có thể lập trình. Đồng thời, tài sản truyền thống lại trôi dạt theo hướng ngược lại, dần xa rời tính thanh khoản và minh bạch, hướng tới sự khan hiếm và được thúc đẩy bởi tường thuật.
Sự trỗi dậy của các thị trường dự đoán đang đưa một loại thị trường đặc biệt cao khác vào xu hướng chủ đạo. Khi những hiểu biết sâu sắc về xu hướng tương lai chuyển từ giao tiền mặt cho nhà cái trong ngõ hẻm sang các thị trường kỹ thuật số hoạt động trong thời gian thực, những khả năng mới sẽ nảy sinh. Việc "cá cược" vào kết quả bầu cử là một cuộc chạy đua về mức độ phổ biến trước khi kết quả được công bố, nhưng khi kết hợp với "đầu tư" vào cổ phiếu nhạy cảm với quy định, nó có thể trở thành công cụ phòng ngừa rủi ro để tối ưu hóa tỷ lệ rủi ro/lợi nhuận của giao dịch danh mục.
Ba tầng của thị trường
Mỗi thị trường, bất kể logic vận hành của nó là gì, đều được xây dựng trên ba tầng:
1. Tài sản cơ bản (đối tượng được sở hữu)
2. Chứng chỉ quyền sở hữu (token hoặc công cụ tài chính)
3. Phương tiện giao dịch (cơ sở hạ tầng và quy tắc để giao dịch)
Khi tài sản chuyển đổi giữa các loại khác nhau, chẳng hạn từ tư nhân sang công khai, hoặc từ thực thể sang kỹ thuật số, thường là do một trong các tầng đó thay đổi. Việc công ty tư nhân hóa thay đổi tầng giao dịch; việc token hóa bức tranh thông qua NFT thay đổi tầng chứng chỉ quyền sở hữu; RWA chạy trên chuỗi thì thay đổi đồng thời cả ba tầng. Những thay đổi về tầng này thường làm thay đổi ai đủ điều kiện tham gia thị trường liên quan, và từ đó tác động đáng kể đến định giá.
Cấu trúc phân tầng này giúp giải thích tại sao hiện nay lại xuất hiện nhiều thử nghiệm cấu trúc thị trường nhanh chóng như vậy. Công nghệ cho phép chúng ta thông qua phần mềm để giải cấu trúc và tái cấu trúc "thị trường", đôi khi có tính thanh khoản cao hơn, đôi khi thấp hơn, nhưng luôn đi kèm với sự kết hợp mới của logic tường thuật và mô hình phân tích. Khả năng lập trình này mở rộng ranh giới của giao dịch truyền thống, cũng như định nghĩa lại khả năng tham gia thị trường, hình thành nên một cấu trúc tiến hóa đan xen giữa các hình thái thị trường truyền thống và cơ chế thị trường mới.
Lưỡi dao hai lưỡi của thanh khoản
Tính thanh khoản đã trở thành một giá trị văn hóa trong lĩnh vực tài chính, thậm chí được tôn sùng. Nhưng nó không phải lúc nào cũng tốt hơn, giống như lưỡi dao hai lưỡi, tính thanh khoản quá mức cũng tiềm ẩn những dòng chảy ngầm vô hình.
Trên thị trường cảm tính, tính thanh khoản cao thường đồng nghĩa với biến động cao: giá cả liên tục được định giá lại nhưng thiếu điểm neo định giá ổn định. Trong khi ở thị trường dòng tiền, tính thanh khoản có thể thúc đẩy phân bổ vốn hiệu quả và chuyển giao rủi ro minh bạch. Chúng ta cần phân biệt thận trọng sự khác biệt bản chất giữa hai loại này.
Chúng ta có thể thiết lập mối liên hệ như sau: khi giá trị thị trường càng phụ thuộc vào dòng tiền có thể mô hình hóa thì việc tăng tính thanh khoản của nó càng an toàn; còn khi giá trị càng phụ thuộc vào tường thuật và sự khan hiếm thì tính thanh khoản thấp vừa phải lại có thể trở thành bộ ổn định. Tính thanh khoản thấp này có thể tránh được "chủ nghĩa dân túy định giá", tức ngăn chặn việc để những người tham gia thị trường có nhận thức chuyên môn kém nhất quyết định giá tài sản.
Hội tụ, nhưng không xung đột
Chủ đề chính của thế kỷ XX là chuẩn hóa, tức là chuyển đổi tài sản đặc thù thành chứng khoán có thể giao dịch, thông qua các phương thức như gán mã CUSIP (Mã nhận dạng chứng khoán thống nhất Hoa Kỳ), khiến nhiều thứ trở nên có thể đầu tư được. Còn thế kỷ XXI thì có thể chuyển hướng sang tái cá nhân hóa, tức là xây dựng các thị trường sâu hơn, rộng hơn, đa dạng hơn, chúng có thể được tổng hợp và kết hợp, từ đó đạt được mức độ phơi nhiễm đầu tư chính xác hơn, có mục tiêu hơn với hiệu suất cao hơn.
Ngày nay, chúng ta có thể tạo ra các công cụ tài chính có thuộc tính kinh tế cá nhân hóa, đồng thời vẫn duy trì tính thanh khoản ở khía cạnh thực thi. Dù là tín dụng được token hóa, thị trường dự đoán trực tuyến, hay chứng khoán có thể lập trình, tất cả đều hướng tới một kiến trúc thị trường liên tục hơn, minh bạch hơn, linh hoạt hơn, với tính tiên tiến vượt xa bất kỳ hình thái nào trước đây.
Phân loại nhị phân truyền thống: công khai và tư nhân, có thể hoán đổi và độc đáo, đầu cơ và sản xuất, những ranh giới này đang tan rã. Chúng ta sẽ đối mặt với một quang phổ liên tục từ thuần cảm tính đến thuần túy được thúc đẩy bởi dòng tiền, với hầu hết tài sản phân bố ở giữa, và được giao dịch trong một phổ thanh khoản từ thanh khoản tuyệt đối đến giao dịch thỏa thuận.
Khải thị của thị trường
Suy cho cùng, thị trường phản ánh động cơ. Một số thị trường khen thưởng năng suất, trong khi một số khác thì khen thưởng niềm tin tập thể.
Trong dòng chảy lịch sử, chúng ta hầu như tách biệt hai thứ một cách rạch ròi: tài chính quy về lý tính, nghệ thuật quy về lãng mạn. Nhưng công nghệ đang buộc chúng hội tụ, trong quá trình này làm lộ ra quang phổ giữa lý tính và tường thuật, và đây chính là màu nền cơ bản của mọi sáng tạo giá trị.
Nhiệm vụ của chúng ta với tư cách là nhà đầu tư, nhà khởi nghiệp và nhà quản lý, không nhất thiết phải bảo vệ một logic và phủ nhận logic kia, mà là thiết kế các hệ thống có thể tương thích với cả hai chiều có thể đo lường được và không thể biết trước được, không để bất kỳ bên nào chiếm ưu thế trên cán cân.
Bởi vì xét cho cùng, mỗi thị trường là một cuộc cạnh tranh về sức hấp dẫn của tài sản. Chỉ là một số cuộc cạnh tranh, cuối cùng có thể quy đổi thành tiền mặt.
