Robot càng giống người thật càng đáng sợ? Giải mã "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" trong thời đại robot hình người
Tác giả: Dean Fankhauser
Biên dịch: Felix, PANews
Mối quan hệ giữa con người và robot ngày càng phức tạp. Khi robot hình người trở nên giống con người hơn, chúng đang vấp phải một rào cản tâm lý bất ngờ có thể định hình tương tác trong tương lai: "Thung lũng Kỳ lạ" (Uncanny Valley).
Hiệu ứng "Thung lũng Kỳ lạ", do chuyên gia robot Nhật Bản Masahiro Mori đề xuất năm 1970, mô tả phản ứng cảm xúc của con người khi đồ vật nhân tạo trở nên giống người. Khi robot có vẻ ngoài rõ ràng là máy móc (như R2-D2), con người dễ chấp nhận chúng. Tuy nhiên, khi chúng đạt đến mức độ giống con người nhất định nhưng chưa hoàn hảo, sự thoải mái giảm mạnh, thay vào đó là cảm giác bất an, khó chịu. Những khiếm khuyết nhỏ về cử động, biểu cảm khuôn mặt (ánh mắt, chớp mắt, nét mặt) thường là tác nhân chính.
Sự khó chịu này bắt nguồn từ xung đột trong nhận thức. Não bộ vốn giỏi đọc biểu cảm và tín hiệu xã hội. Khi một robot giống người đến 90%, não đầu tiên phân loại nó là "con người", nhưng ngay lập tức phát hiện ra những điểm không nhất quán (da quá hoàn hảo, chớp mắt chậm vài mili giây), kích hoạt báo động tiềm thức về một thứ đang giả dạng.
Hiện tượng này không chỉ là vấn đề thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến thiết kế robot. Các công ty phải đối mặt với câu hỏi then chốt: nên "giống người" đến mức nào? Một số như Boston Dynamics chọn thiết kế cơ học rõ ràng, trong khi Hanson Robotics lại theo đuổi vẻ ngoài siêu thực. Đối với robot gia đình, việc được mọi thành viên chấp nhận là quan trọng, nên phần lớn chọn thiết kế cách điệu hoặc mang tính cơ học.
Liệu "Thung lũng Kỳ lạ" có biến mất? Hai yếu tố có thể làm dịu hiệu ứng này: (1) Công nghệ tiến bộ giúp robot đạt độ chân thực gần như hoàn hảo, loại bỏ những điểm gây khó chịu; (2) Sự quen thuộc - những thế hệ lớn lên cùng robot hình người có thể chấp nhận chúng hơn.
Hiện tại, "Thung lũng Kỳ lạ" vẫn là lời nhắc nhở rằng nhận thức của con người rất phức tạp. Để chế tạo cỗ máy giống mình, việc hiểu rõ tâm lý học con người cũng quan trọng không kém việc nắm vững công nghệ robot.
marsbit06/09 06:09
