Tác giả: Chloe, ChainCatcher
SpaceX hôm qua đã chính thức nộp tuyên bố đăng ký S-1 lên Ủy ban Chứng khoán và Sàn giao dịch Mỹ (SEC), lên kế hoạch niêm yết với mã cổ phiếu "SPCX" trên sàn Nasdaq và Nasdaq Texas đồng thời. Tài liệu dài khoảng 200.000 từ này lần đầu tiên tiết lộ toàn cảnh tài chính đầy đủ của nhà sản xuất tên lửa thành lập năm 2002 này và nhiều hoạt động kinh doanh khác mà Musk sáp nhập trong những năm gần đây, bao gồm vệ tinh, mạng xã hội và AI.
Đợt IPO này thu hút sự chú ý cao độ của thị trường vốn toàn cầu vì nó đồng thời đáp ứng ba yếu tố cốt lõi chính: quy mô định giá, làn sóng khái niệm AI, và sự bật lại bùng nổ của thị trường IPO sau nhiều năm bị kìm nén.
Quy mô IPO lớn tới đâu? Mục tiêu gần gấp ba lần kỷ lục lịch sử của Saudi Aramco
Để hiểu quy mô của đợt IPO SpaceX lần này, trước tiên cần nhìn lại kỷ lục hiện tại.
Tháng 12/2019, Saudi Aramco niêm yết trên Sàn giao dịch Riyadh của Ả Rập Xê Út, huy động vốn lần đầu đạt 25,6 tỷ USD, và sau khi thực hiện quyền mua thêm (over-allotment) vào tháng sau, đã đẩy tổng quy mô huy động lên 29,4 tỷ USD, trở thành đợt IPO lớn nhất trong lịch sử nhân loại vào thời điểm đó.
Theo Fortune trích dẫn từ The Wall Street Journal, SpaceX lần IPO này đang tìm cách huy động khoảng 80 tỷ USD, với định giá công ty tương ứng vào khoảng 1,7 nghìn tỷ USD. Nếu đạt được, quy mô huy động này sẽ vượt xa kỷ lục do Saudi Aramco thiết lập vào năm 2019.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, bản cáo bạch theo thông lệ chưa tiết lộ số lượng cổ phiếu phát hành và giá phát hành ở giai đoạn hiện tại. Trong tài liệu, SpaceX chỉ liệt kê khoảng giá mỗi cổ phiếu và số tiền huy động trong các mục để trống, các con số liên quan sẽ chỉ được xác định trong giai đoạn chào bán và định giá sau đó.
Nếu định giá ở mức 1,7 nghìn tỷ USD khi niêm yết, SpaceX sẽ lọt vào danh sách mười công ty đại chúng có vốn hóa lớn nhất thế giới.
Tại sao là “The Elon Show”? Musk nắm quyền kiểm soát tuyệt đối
Ánh đèn sân khấu của bản cáo bạch hầu như hoàn toàn tập trung vào Musk, ông đồng thời là người sáng lập, CEO, CTO và Chủ tịch Hội đồng quản trị của SpaceX. Tài liệu tiết lộ rõ ràng rằng ông nắm quyền kiểm soát hoàn toàn công ty.
Theo Fortune tổng hợp nội dung bản cáo bạch, Musk thông qua cấu trúc cổ phiếu B đặc biệt (Class B) nắm giữ khoảng 85% quyền biểu quyết của công ty. Tài liệu trực tiếp ghi rõ, Musk sẽ "có quyền kiểm soát kết quả của các vấn đề cần được cổ đông thông qua, bao gồm bầu cử tất cả các giám đốc". Điều lệ công ty đồng thời trao cho Musk quyền tự do tham gia vào các hoạt động kinh doanh cạnh tranh trực tiếp với SpaceX.
Financial Times tiết lộ thêm về cách làm bất thường mà Hội đồng quản trị đã thực hiện để củng cố quyền kiểm soát của Musk. Gần đây, Hội đồng quản trị đã trao cho Musk hai lô cổ phiếu B siêu biểu quyết lớn, tổng cộng 1,3 tỷ cổ phiếu, mỗi cổ phiếu có 10 phiếu biểu quyết. Những cổ phiếu này sẽ được giải phóng theo từng đợt khi SpaceX đạt được các cột mốc giá trị vốn hóa thị trường và đáp ứng các điều kiện như xây dựng trung tâm dữ liệu AI quỹ đạo mạnh mẽ, hoặc thiết lập thuộc địa vĩnh viễn với ít nhất 1 triệu cư dân trên Sao Hỏa.
Vì những cổ phiếu này được trao cho Musk dưới dạng cổ phiếu hạn chế (restricted stock) chứ không phải quyền chọn mua cổ phiếu (option) hay đơn vị cổ phiếu hạn chế (RSU), Financial Times chỉ ra rằng Musk có thể thực hiện toàn bộ quyền biểu quyết của những cổ phiếu này ngay lập tức trong thời gian làm việc tại SpaceX. Quan trọng hơn, Musk chỉ có thể bị cách chức Chủ tịch Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc điều hành thông qua quyết định đa số của các cổ đông nắm giữ cổ phiếu B, mà ông cá nhân kiểm soát tới 93,6% cổ phiếu B, điều này về cơ bản đảm bảo rằng ông không thể bị phế truất khỏi vị trí của mình.
Do Musk sẽ nắm giữ đa số quyền biểu quyết, SpaceX sau khi niêm yết sẽ trở thành "công ty bị kiểm soát" (controlled company) theo quy tắc của Nasdaq, và do đó dự định viện dẫn sự miễn trừ khỏi một số quy định về quản trị công ty, chẳng hạn như không cần đa số Hội đồng quản trị là các giám đốc độc lập.
Cốt lõi định giá: Hố đen đốt tiền AI và động cơ tiền mặt Starlink
Ngoài ra, bản cáo bạch cũng lần đầu tiên tiết lộ tình hình tài chính đầy đủ của thực thể hợp nhất sau sáp nhật, cho thấy một bức tranh "doanh thu tăng trưởng ổn định, nhưng thua lỗ cũng mở rộng đồng thời".
Theo tài liệu S-1 chính thức, doanh thu hợp nhất năm 2025 của SpaceX đạt 18,674 tỷ USD, tăng khoảng 33% so với 14,1 tỷ USD của năm 2024. Tuy nhiên, thua lỗ cũng mở rộng đồng thời: Tính đến ngày 31 tháng 3 năm 2026, "lỗ lũy kế" của SpaceX đã lên tới 41,3 tỷ USD; lỗ ròng quý I năm 2026 là 4,27 tỷ USD, cao hơn nhiều so với con số 528 triệu USD của cùng kỳ năm ngoái.
Xét về lợi nhuận hoạt động, lỗ hoạt động cả năm 2025 là 2,589 tỷ USD, nhưng EBITDA điều chỉnh vẫn là số dương, đạt 6,584 tỷ USD.
Starlink: Động cơ tiền mặt ổn định
Hoạt động kinh doanh kết nối (Connectivity), đặc biệt là Starlink, là trụ cột cốt lõi hỗ trợ định giá của SpaceX và cũng là động cơ tài chính chính của toàn bộ tập đoàn.
Theo tài liệu chính thức, tính đến ngày 31 tháng 3 năm 2026, Starlink đã triển khai khoảng 9.600 vệ tinh băng thông rộng và di động trên quỹ đạo Trái đất tầm thấp (LEO), phục vụ khoảng 10,3 triệu người dùng đăng ký Starlink trải dài trên 164 quốc gia, vùng lãnh thổ và thị trường.
Về mặt tài chính, hoạt động kinh doanh kết nối mang lại doanh thu 11,387 tỷ USD và lợi nhuận hoạt động 4,423 tỷ USD vào năm 2025, với tốc độ tăng trưởng hàng năm lần lượt là 49,8% và 120,4%. Theo Fortune tổng hợp, hoạt động kinh doanh này đóng góp hơn hai phần ba doanh thu của SpaceX và kiếm được 1,2 tỷ USD lợi nhuận trong quý gần đây nhất.
AI: Cỗ máy đốt tiền bị sáp nhập vào
Sau khi hợp nhất, khoản lỗ của xAI cũng được hợp nhất trực tiếp vào báo cáo tài chính của SpaceX. Theo tài liệu S-1 chính thức, bộ phận kinh doanh AI chỉ tạo ra 3,201 tỷ USD doanh thu vào năm 2025, nhưng ghi nhận khoản lỗ hoạt động cao tới 6,355 tỷ USD, phản ánh nó vẫn đang trong giai đoạn phát triển đầu và tiếp tục đầu tư mạnh mẽ. Chỉ riêng quý I năm 2026, chi tiêu vốn của bộ phận AI đã lên tới 7,723 tỷ USD.
Financial Times chỉ ra rằng bản cáo bạch đồ sộ này làm nổi bật việc tập đoàn "từ tên lửa bước sang AI" của Musk đã phần lớn trở thành một canh bạc lớn vào AI. Musk coi AI là thị trường lớn nhất mà SpaceX có thể thâm nhập, với quy mô tiềm năng lên tới 26,5 nghìn tỷ USD, vượt xa thị trường khoảng 2 nghìn tỷ USD của Starlink và hoạt động không gian cộng lại.
Tuy nhiên, SpaceX vẫn tụt lại phía sau các nhà dẫn đầu thị trường như OpenAI, Anthropic và Google trong lĩnh vực AI. Theo Financial Times, SpaceX đã đầu tư gần 13 tỷ USD vào phần cứng AI vào năm ngoái, bộ phận kinh doanh này ghi nhận khoản lỗ hoạt động 6,4 tỷ USD, kéo toàn bộ tập đoàn vào tình trạng lỗ ròng, mặc dù Starlink tạo ra 4,4 tỷ USD lợi nhuận hoạt động.
Điểm sáng dòng tiền bất ngờ: Cho đối thủ cạnh tranh Anthropic thuê năng lực tính toán
Bản cáo bạch tiết lộ một giao dịch bất ngờ đối với thị trường: Musk đã bắt đầu kiếm tiền từ nguồn tài nguyên tính toán dư thừa do chính mình xây dựng.
Theo tài liệu S-1 chính thức, SpaceX đã ký kết Thỏa thuận Dịch vụ Đám mây (Cloud Services Agreements) với công ty nghiên cứu AI vì lợi ích công cộng Anthropic vào tháng 5 năm 2026, cho phép Anthropic tiếp cận dung lượng tính toán của hai trung tâm dữ liệu hàng đầu COLOSSUS và COLOSSUS II. Theo thỏa thuận, Anthropic sẽ thanh toán 1,25 tỷ USD mỗi tháng cho đến tháng 5 năm 2029, và được hưởng mức phí chiết khấu trong giai đoạn tăng dung lượng vào tháng 5 và tháng 6 năm 2026. Thỏa thuận có thể bị chấm dứt bởi bất kỳ bên nào với thông báo trước 90 ngày.
Financial Times ước tính, giao dịch này tương đương với việc Anthropic sẽ trả cho SpaceX khoảng 15 tỷ USD mỗi năm, với tổng giá trị có thể lên tới 45 tỷ USD cho đến tháng 5 năm 2029, điều này sẽ bù đắp vượt xa khoản đầu tư của SpaceX vào phần cứng.
Tuy nhiên, Financial Times cũng chỉ ra sự trớ trêu của giao dịch này: Việc cho một đối thủ cạnh tranh trực tiếp thuê dung lượng tính toán lại làm nổi bật tỷ lệ ứng dụng thị trường hạn chế của chính chatbot Grok của Musk. Fortune cũng lấy ví dụ về giao dịch này, chỉ ra rằng một mặt nó làm nổi bật thành công của SpaceX trong việc mở rộng các nguồn doanh thu khác, mặt khác cũng làm nổi bật mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau cao và rủi ro không nhỏ bên trong ngành công nghiệp AI.
Cuối cùng, bản cáo bạch vẽ ra một viễn cảnh vĩ đại: SpaceX muốn chuyển gánh nặng tính toán lên không gian vũ trụ.
SpaceX hy vọng tận dụng "kinh nghiệm mặt đất" của mình trong cơ sở hạ tầng tính toán để phóng một chòm sao trung tâm dữ liệu quỹ đạo khổng lồ chạy bằng năng lượng mặt trời và làm mát bằng chân không vũ trụ. Việc di chuyển gánh nặng tính toán AI lên quỹ đạo chỉ là bước đầu tiên, sau đó hướng đến những cơ hội rộng lớn hơn, bao gồm cả "trên Mặt Trăng và Sao Hỏa".
Tài liệu chính thức cho thấy, SpaceX dự kiến bắt đầu triển khai vệ tinh tính toán AI quỹ đạo sớm nhất vào năm 2028. Và những tham vọng gần đây này đều phụ thuộc vào thành công của tên lửa Starship thế hệ mới nhất của SpaceX, được mô tả bởi truyền thông nước ngoài là một tàu vũ trụ tái sử dụng cao hơn cả tòa nhà 35 tầng. SpaceX với khả năng phóng vệ tinh chi phí thấp đã độc chiếm thị trường phóng, theo tài liệu chính thức, kể từ năm 2023, SpaceX chiếm hơn 80% tổng trọng lượng vệ tinh và hàng hóa được phóng lên quỹ đạo mỗi năm trên toàn thế giới.
Bữa tiệc của các tỷ phú? Sự nhảy vọt tài sản của Musk và các đối tác trung thành
Nếu công ty đạt định giá 1,75 nghìn tỷ USD, đợt niêm yết này sẽ mở khóa khối tài sản mới khổng lồ cho lãnh đạo cấp cao và nhà đầu tư của SpaceX:
-
Chủ tịch Gwynne Shotwell và Giám đốc tài chính Bret Johnsen: Giá trị cổ phần của mỗi người sẽ vượt quá 1 tỷ USD.
-
Giám đốc lâu năm ủng hộ Musk Antonio Gracias (người đứng đầu Valor Equity Partners): Thông qua một số quỹ của mình nắm giữ 503 triệu cổ phiếu, giá trị có thể lên tới hơn 70 tỷ USD.
-
Đồng sáng lập PayPal và Founders Fund Luke Nosek (gia nhập Hội đồng quản trị SpaceX năm 2008): Giá trị cổ phần khoảng 5 tỷ USD.
Nhưng cổ phần của tất cả mọi người đều không bằng Musk. Theo Financial Times, Musk nắm giữ 5,1 tỷ cổ phiếu đã thuộc về (vested), chiếm khoảng 41% tổng số cổ phiếu, giá trị có thể đạt khoảng 700 tỷ USD. Một đợt niêm yết thành công có thể biến ông trở thành "tỷ phú nghìn tỷ" (trillionaire) đầu tiên trên thế giới.
Ngoài ra, bản cáo bạch cũng lần đầu tiên tiết lộ khoản nắm giữ Bitcoin của SpaceX, tính đến cuối tháng 3 năm 2026 là 18.712 BTC, theo TradingKey trích dẫn dữ liệu CoinGecko, quy mô này xếp thứ 11 toàn cầu trong số các thực thể nắm giữ tiền điện tử, vượt qua các công ty đại chúng như Tesla, Coinbase, nhưng vẫn thua xa MicroStrategy (MSTR) nắm giữ hơn 840.000 BTC.
Điều đáng nói là, thông thường để tránh người trong nội bộ bán tháo sau khi niêm yết, IPO sẽ có thời gian khóa bán (lock-up) 180 ngày. Theo Financial Times, Musk đã đồng ý chấp nhận thời gian khóa bán dài tới 366 ngày, gấp đôi tiêu chuẩn 180 ngày của IPO thông thường. Một số cổ đông lớn khác có sắp xếp thời gian khóa bán tương tự như Musk, nhưng cũng có cổ đông có thể tự do bán cổ phiếu sau thời gian khóa bán tiêu chuẩn 180 ngày.
Về phía nhóm bảo lãnh phát hành, theo Financial Times, Goldman Sachs đã đánh bại các đối thủ như Morgan Stanley, JPMorgan, Citigroup, Bank of America và UBS để giành vị trí chủ quản cho giao dịch này, với tổng cộng 23 tổ chức tài chính Phố Wall trong toàn bộ nhóm bảo lãnh. Các nhà đầu tư nhỏ lẻ sẽ được phân bổ một phần cổ phiếu mới niêm yết thông qua các kênh như Charles Schwab, bộ phận môi giới của Fidelity và Robinhood.
Các yếu tố rủi ro và tranh cãi trong bản cáo bạch
Ngoài bản thân quy mô, bản cáo bạch này cũng tiết lộ nhiều rủi ro và tranh cãi đáng để nhà đầu tư lưu tâm.
“Giám đốc điều hành không thể bị sa thải” và tranh cãi về quản trị
Như đã đề cập trước đó, Musk thông qua cấu trúc cổ phiếu kép và quyền biểu quyết siêu cấp, gần như không thể bị phế truất. Bản cáo bạch đã dành tới 37 trang để tiết lộ các yếu tố rủi ro, trong đó bao gồm việc quyền lực tập trung cao độ vào tay Musk và các xung đột lợi ích mà ông với tư cách là giám đốc điều hành có thể phải đối mặt.
Một ví dụ cụ thể về xung đột lợi ích này là: Bản cáo bạch tiết lộ, SpaceX đã mua 131 triệu USD xe Cybertruck từ Tesla với giá bán lẻ (không chiết khấu) vào năm ngoái. Financial Times ước tính, con số này tương đương với khoảng 1.500 chiếc xe bán chạm đáy này, làm nổi bật việc trong tình trạng thiếu sự kiềm chế và cân bằng độc lập, tiền của SpaceX có thể chảy sang các doanh nghiệp khác của Musk.
Ngoài ra, do SpaceX đã sáp nhập nền tảng mạng xã hội X và phòng thí nghiệm AI xAI của Musk, việc tiết lộ rủi ro của nó trải dài trên ba lĩnh vực hoàn toàn khác biệt. S-1 liệt kê các rủi ro từ quy định phức tạp, đến rủi ro liên quan đến không gian, bao gồm bức xạ từ Mặt Trời và các nguồn vũ trụ, mảnh vỡ quỹ đạo và thương tích hoặc tử vong cho con người.
Kết luận: Nhà đầu tư nên đối mặt thế nào với sự kiện IPO lớn nhất lịch sử?
Việc bản cáo bạch SpaceX được công khai chính thức là sự kiện cấp lịch sử đầu tiên đúng nghĩa sau nhiều năm liên tiếp thị trường IPO trầm lắng. Theo Fortune, màn ra mắt thị trường công chúng của SpaceX có thể xuất hiện sớm nhất vào tháng 6, và được kỳ vọng sẽ là đợt đầu tiên trong một loạt các đợt IPO khổng lồ của các công ty AI, tất nhiên sau đó còn có OpenAI và Anthropic đang chờ thời cơ.
Đối với các nhà đầu tư, một số biến số chính vẫn cần được xác minh trong giai đoạn chào bán và định giá sau đó: số lượng cổ phiếu phát hành và giá phát hành cuối cùng, dòng tiền của Starlink có thể tiếp tục hỗ trợ câu chuyện định giá hay không, tốc độ thu hẹp thua lỗ của hoạt động kinh doanh AI, và cấu trúc quản trị tập trung cao độ có gây ra lo ngại trên thị trường trong giai đoạn chào bán hay không.
Bản cáo bạch đã được công khai, câu chuyện thực sự mới chỉ bắt đầu.
