Tác giả: Nic Carter, Đối tác Castle Island Ventures
Biên dịch: AididiaoJP, Foresight News
Gần đây, Ken Chang đã đăng một bài viết có tiêu đề "Tôi đã lãng phí tám năm cuộc đời trong tiền mã hóa", trong đó ông phê phán sự hủy diệt vốn và chủ nghĩa hư vô tài chính vốn có của ngành này.
Giới tiền mã hóa thường chế nhạo những bài viết "từ bỏ trong phẫn nộ" kiểu này và thích thú nhắc lại những câu chuyện của các nhân vật lịch sử như Mike Hearn hay Jeff Garzik khi họ rời đi một cách ồn ào (đồng thời không quên chỉ ra Bitcoin đã tăng bao nhiêu sau khi họ rời đi).
Nhưng về cơ bản, bài viết của Ken là đúng. Ông nói:
Tiền mã hóa tuyên bố sẽ giúp phi tập trung hóa hệ thống tài chính, tôi đã từng tin tưởng sâu sắc, nhưng thực tế, nó chỉ là một siêu hệ thống đầu cơ và cờ bạc, về bản chất không khác gì một bản sao của nền kinh tế hiện tại. Thực tế đã đập vào tôi như một chiếc xe tải, tôi không xây dựng một hệ thống tài chính mới, tôi đã xây một sòng bạc. Một sòng bạc không tự gọi mình là sòng bạc, nhưng lại là sòng bạc trực tuyến nhiều người chơi, lớn nhất, hoạt động 24/7 mà thế hệ chúng ta từng xây dựng.
Ken chỉ ra rằng, các nhà đầu tư mạo hiểm đã đốt hàng tỷ USD để tài trợ cho các chuỗi công khai mới, và rõ ràng chúng ta không cần nhiều đến vậy. Điều này đúng, mặc dù mô tả của ông về mô hình khuyến khích có phần chưa chính xác (về bản chất, các nhà đầu tư mạo hiểm chỉ là kênh dẫn vốn - nhìn chung, họ chỉ làm những gì các đối tác hữu hạn sẵn sàng chấp nhận). Ken cũng chỉ trích sự tràn lan của các sàn giao dịch phái sinh (perp) và giao ngay (spot) phi tập trung (DEX), thị trường dự đoán, nền tảng phát hành meme coin, v.v. Quả thực, mặc dù bạn có thể biện hộ cho những khái niệm này ở cấp độ trừu tượng (trừ nền tảng phát hành meme coin, nó hoàn toàn vô lý), nhưng không thể phủ nhận rằng chúng tràn lan chỉ vì thị trường khuyến khích như vậy và các nhà đầu tư mạo hiểm sẵn sàng trả tiền.
Ken nói rằng ban đầu anh bước vào thế giới tiền mã hóa với sự ngưỡng mộ đầy lý tưởng và ánh sáng trong mắt. Điều này rất quen thuộc với những người tham gia lĩnh vực này: anh có khuynh hướng theo chủ nghĩa tự do. Nhưng kết quả là anh đã không thực hành lý tưởng tự do, mà lại xây dựng một sòng bạc. Cụ thể, anh được biết đến nhiều nhất với công việc tại Ribbon Finance, một giao thức cho phép người dùng gửi tài sản vào kho và kiếm lợi nhuận bằng cách bán quyền chọn một cách có hệ thống.
Tôi không muốn nói quá khắc nghiệt, nhưng quả thực là vậy. Nếu là tôi, tôi cũng sẽ suy ngẫm sâu sắc. Khi xung đột giữa nguyên tắc và công việc trở nên không thể chịu đựng nổi, Ken đã đi đến kết luận bi quan: tiền mã hóa là sòng bạc, không phải là cuộc cách mạng.
Một điểm khiến tôi xúc động sâu sắc là nó làm tôi nhớ đến bài viết của Mike Hearn gần một thập kỷ trước. Hearn viết:
Tại sao Bitcoin thất bại? Bởi vì cộng đồng đằng sau nó đã thất bại. Nó vốn nên trở thành một loại tiền tệ phi tập trung mới, không có "tổ chức có tầm quan trọng hệ thống", không có "quá lớn để sụp đổ" (too big to fail), nhưng lại trở thành một thứ tệ hơn: một hệ thống hoàn toàn do một số ít người kiểm soát. Tệ hơn nữa, mạng lưới đang trên bờ vực sụp đổ về mặt kỹ thuật. Cơ chế vốn nên ngăn chặn điều này đã thất bại, do đó không còn mấy lý do để cho rằng Bitcoin thực sự có thể tốt hơn hệ thống tài chính hiện có.
Chi tiết tuy khác nhau, nhưng luận điểm thì nhất quán. Bitcoin / tiền mã hóa lẽ ra nên là một thứ gì đó (phi tập trung, thực hành Cypherpunk), nhưng lại trở thành một dạng khác (sòng bạc, tập trung). Cả hai đều đồng ý: cuối cùng nó không tốt hơn hệ thống tài chính hiện có.
Luận điểm của Hearn và Ken có thể tóm gọn thành một câu: Tiền mã hóa ban đầu thực sự có mục đích, nhưng cuối cùng lại đi chệch hướng. Vì vậy, chúng ta buộc phải đặt câu hỏi: Mục đích thực sự của tiền mã hóa là gì?
Năm mục tiêu của tiền mã hóa
Theo tôi, đại khái có năm phe phái, và chúng không loại trừ lẫn nhau. Cá nhân tôi, đồng tình nhất với phe thứ nhất và thứ năm, nhưng cũng đồng cảm với tất cả các phe. Tuy nhiên, tôi không cứng nhắc với bất kỳ phe nào, ngay cả phe Bitcoin cứng (hardcore Bitcoin).
Khôi phục tiền tệ lành mạnh (Sound Money)
Đây là giấc mơ ban đầu, được phần lớn (không phải tất cả) người chơi Bitcoin thời kỳ đầu chia sẻ. Ý tưởng là, theo thời gian, Bitcoin sẽ tạo ra mối đe dọa cạnh tranh đối với đặc quyền tiền tệ của nhiều quốc gia có chủ quyền, thậm chí có thể thay thế tiền pháp định, đưa chúng ta trở lại một trật tự kiểu bản vị vàng mới. Phe này thường cho rằng mọi thứ khác trong lĩnh vực tiền mã hóa chỉ là sự xao lãng và lừa đảo, không gì khác ngoài việc cưỡi trên làn sóng của Bitcoin. Không cần phải nói, Bitcoin đã có tiến triển hạn chế ở cấp độ chủ quyền quốc gia, nhưng chỉ trong 15 năm, nó đã đi khá xa với tư cách là một tài sản tiền tệ quan trọng. Những người đồng ý với quan điểm này lâu nay vẫn ở trong mâu thuẫn giữa vỡ mộng và hy vọng, vừa mang theo kỳ vọng gần như hoang tưởng rằng việc áp dụng rộng rãi Bitcoin đã ở ngay trước mắt.
Mã hóa logic thương mại bằng hợp đồng thông minh (Smart Contracts)
Quan điểm này được Vitalik Buterin và phần đông phe Ethereum ủng hộ: vì chúng ta có thể số hóa tiền tệ, chúng ta cũng có thể biểu đạt các giao dịch và hợp đồng khác nhau bằng mã code, làm cho thế giới hiệu quả hơn, công bằng hơn. Đối với những người theo chủ nghĩa nguyên thủy Bitcoin, điều này từng được coi là dị giáo. Nhưng nó đã đạt được thành công nhất định trong một số lĩnh vực hẹp, đặc biệt là những hợp đồng dễ dàng biểu đạt bằng toán học, như các công cụ phái sinh.
Làm cho quyền sở hữu kỹ thuật số trở nên thực sự (Digital Property Rights)
Đây là cách tôi khái quát triết lý "Web3" hoặc "Đọc-Ghi-Sở hữu" (Read-Write-Own). Ý tưởng này không phải không có lý, đó là quyền sở hữu kỹ thuật số nên chân thực và đáng tin cậy như quyền sở hữu vật chất. Tuy nhiên, việc thực hành nó thông qua NFT, mạng xã hội Web3 hoặc là đã hoàn toàn đi sai hướng, hoặc nói một cách nhẹ nhàng, là không đúng thời điểm. Mặc dù hàng tỷ USD đã được đổ vào đây, ngày nay hiếm có ai còn biện hộ cho triết lý này. Nhưng tôi vẫn nghĩ có điều gì đó đáng suy ngẫm trong đó. Tôi cho rằng nhiều vấn đề khó khăn trên mạng hiện nay của chúng ta bắt nguồn từ việc chúng ta không thực sự "sở hữu" danh tính và không gian mạng của chính mình, cũng như không thể kiểm soát hiệu quả đối tượng tương tác và phân phối nội dung. Tôi tin rằng cuối cùng chúng ta sẽ giành lại chủ quyền đối với tài sản kỹ thuật số của mình, và blockchain rất có thể đóng một vai trò trong đó. Chỉ là ý tưởng này, thời cơ chưa chín muồi.
Nâng cao hiệu quả thị trường vốn (Capital Market Efficiency)
Đây là mục tiêu ít mang tính hệ tư tưởng nhất trong năm mục tiêu. Không nhiều người hào hứng với việc thanh toán chứng khoán, ngôn ngữ COBOL, hệ thống SWIFT hay cửa sổ chuyển tiền điện tử. Nhưng dù sao, đây thực sự là động lực thực tế thúc đẩy một phần quan trọng của ngành công nghiệp tiền mã hóa. Logic là: Hệ thống tài chính phương Tây được xây dựng trên một chồng công nghệ (tech stack) lỗi thời, cực kỳ khó nâng cấp do phụ thuộc đường dẫn (path dependency) (không ai dám dễ dàng thay thế cơ sở hạ tầng lõi xử lý thanh toán hàng nghìn tỷ USD mỗi ngày), do đó từ lâu đã cần một lần cập nhật. Lần cập nhật này phải đến từ bên ngoài hệ thống và phải sử dụng một kiến trúc hoàn toàn mới. Giá trị trong đó chủ yếu thể hiện dưới dạng nâng cao hiệu quả và có thể là thặng dư tiêu dùng (consumer surplus), vì vậy nó ít thú vị hơn.
Mở rộng phổ cập tài chính toàn cầu (Global Financial Inclusion)
Cuối cùng, vẫn có những người nhiệt huyết coi tiền mã hóa như một công nghệ bao trùm, có thể cung cấp cơ sở hạ tầng tài chính chi phí thấp cho toàn cầu, đối với một số người, đây thậm chí là lần đầu tiên họ được hưởng dịch vụ tài chính. Điều này có nghĩa là cho phép mọi người tự lưu ký tài sản mã hóa (ngày nay phổ biến hơn là stablecoin), tiếp xúc với chứng khoán được mã hóa (tokenized) hoặc quỹ thị trường tiền tệ, có được thẻ tín dụng được phát hành dựa trên ví tiền mã hóa hoặc tài khoản sàn giao dịch, và được đối xử bình đẳng trên mạng internet tài chính. Đây là một hiện tượng rất thực tế, và thành công bề ngoài của nó đã mang lại sự an ủi cho nhiều người lý tưởng đã dần nguội lạnh nhiệt huyết.
Chủ nghĩa lạc quan thực tế
Vậy rốt cuộc, ai đúng? Những người theo chủ nghĩa lý tưởng, hay những người theo thuyết bi quan? Hoặc, liệu có khả năng thứ ba?
Tôi đã có thể nói dài dòng, rằng bong bóng luôn đi kèm với những thay đổi công nghệ lớn, bong bóng thực chất thúc đẩy việc xây dựng cơ sở hạ tầng hữu ích, và lý do tiền mã hóa đặc biệt đầy rẫy đầu cơ chính là bản thân nó là công nghệ tài chính, nhưng điều đó phần nào là tự an ủi.
Câu trả lời thực sự của tôi là: Duy trì thái độ lạc quan thực tế là đúng đắn. Mỗi khi bạn cảm thấy tuyệt vọng về sòng bạc tiền mã hóa, bạn phải nắm chặt lấy điểm này. Đầu cơ, cuồng nhiệt và rút vốn nên được hiểu là tác dụng phụ không thể tránh khỏi nhưng đáng khó chịu trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng hữu ích. Nó mang lại chi phí nhân lực thực tế, tôi không có ý xem nhẹ. Meme coin, cờ bạc vô ích và chủ nghĩa hư vô tài chính trở thành bình thường hóa trong giới trẻ đặc biệt đáng thất vọng và không có lợi cho xã hội. Nhưng đây là tác dụng phụ (ngay cả khi là tiêu cực) tất yếu phát sinh khi xây dựng thị trường vốn trên một quỹ đạo không cần sự cho phép. Tôi nghĩ không có cách nào khác, bạn chỉ có thể chấp nhận đây là một phần cách thức hoạt động của blockchain. Và bạn có thể chọn không tham gia vào đó.
Điểm mấu chốt là: Tiền mã hóa có mục tiêu của nó, và việc nuôi dưỡng lý tưởng về nó là hoàn toàn bình thường. Chính mục tiêu này đã thúc đẩy hàng nghìn người dành sự nghiệp của họ cho ngành này.
Chỉ là, nó có thể không thú vị như bạn tưởng tượng.
Thế giới rất có thể sẽ không đột nhiên chấp nhận Bitcoin một cách toàn diện. NFT đã không cách mạng hóa quyền sở hữu kỹ thuật số, thị trường vốn đang từ từ lên chuỗi. Ngoài đồng USD, chúng ta chưa mã hóa được bao nhiêu tài sản, chưa có chế độ độc tài nào sụp đổ vì người dân thường có ví tiền mã hóa. Hợp đồng thông minh chủ yếu được sử dụng cho các công cụ phái sinh, ít dùng cho mục đích khác. Cho đến nay, các ứng dụng thực sự phù hợp với thị trường sản phẩm vẫn chỉ giới hạn ở Bitcoin, stablecoin, DEX và thị trường dự đoán. Đúng vậy, nhiều giá trị được tạo ra có thể bị các công ty lớn chiếm đoạt, hoặc cuối cùng được trả lại cho người tiêu dùng dưới dạng nâng cao hiệu quả và tiết kiệm chi phí.
Vì vậy, thách thức thực sự là duy trì sự lạc quan bắt nguồn từ khả năng thực tế, thay vì chìm đắm trong những ảo tưởng lạc quan mù quáng. Nếu bạn tin vào thuyết không tưởng tự do, thì sự chênh lệch giữa kỳ vọng và thực tế cuối cùng sẽ khiến bạn vỡ mộng. Đối với hiệu ứng sòng bạc, phát hành coin vô tội vạ, đầu cơ tràn lan, những điều này nên được coi như những mụn cóc xấu xí ở vùng bụng của ngành, tuy khó tách rời nhưng vẫn tồn tại khách quan. Nếu bạn cho rằng cái giá phải trả do blockchain mang lại đã vượt quá lợi ích của nó, thì việc chọn vỡ mộng là hoàn toàn hợp lý. Nhưng theo tôi, hiện trạng thực ra tốt hơn bất cứ lúc nào. Chúng ta có nhiều bằng chứng hơn bao giờ hết cho thấy chúng ta đang đi đúng hướng.
Chỉ cần nhớ lấy mục tiêu đó.
