Tác giả: Andy Hall, Giáo sư Trường Kinh doanh Stanford và Viện Nghiên cứu Hoover
Biên dịch: Felix, PANews (Bài viết có lược bớt)
Tiêu đề gốc: Khi AI học cách giả mạo dư luận, thị trường dự đoán ứng phó với bài kiểm tra thao túng lớn như thế nào?
Hãy hình dung một cảnhư sau: Đó là tháng 10 năm 2028, Vance và Mark Cubane đang giằng co trong cuộc bầu cử tổng thống. Tỷ lệ ủng hộ Vance trên thị trường dự đoán đột nhiên bắt đầu tăng vọt. CNN, do hợp tác với Kalshi, đưa tin liên tục 24/7 về giá cả trên thị trường dự đoán.
Đồng thời, không ai biết nguyên nhân ban đầu khiến giá tăng vọt. Đảng Dân chủ khẳng định thị trường đã bị "thao túng". Họ chỉ ra rằng, có một lượng lớn giao dịch đáng ngờ, không có bất kỳ cuộc thăm dò ý kiến mới nào hay nguyên nhân rõ ràng khác, đã đẩy thị trường nghiêng về phía Vance.
Trong khi đó, tờ The New York Times đăng một bài báo cho biết các nhà giao dịch được Quỹ đầu tư quốc gia Ả Rập Xê-Út hậu thuẫn đã đặt cược lớn vào thị trường bầu cử, nhằm mục đích khiến CNN đưa tin có lợi cho Vance. Đảng Cộng hòa thì cho rằng mức giá là hợp lý, chỉ ra rằng không có bằng chứng nào cho thấy việc giá tăng vọt sẽ ảnh hưởng đến kết quả bầu cử, và cáo buộc đảng Dân chủ đang cố gắng đàn áp quyền tự do ngôn luận và kiểm duyệt thông tin chân thực về cuộc bầu cử. Sự thật ra sao vẫn còn khó mà kết luận.
Bài viết này sẽ giải thích lý do tại sao tình huống nêu trên rất có khả năng xảy ra trong vài năm tới — mặc dù các vụ thao túng thành công thị trường dự đoán là rất hiếm, và hầu như không có bằng chứng nào cho thấy chúng ảnh hưởng đến hành vi của cử tri.
Những nỗ lực thao túng các thị trường này là không thể tránh khỏi, và khi việc thao túng xảy ra, tác động chính trị có thể vượt xa ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả bầu cử. Trong một môi trường dễ dàng coi bất kỳ hiện tượng bất thường nào là âm mưu, ngay cả sự sai lệch chỉ trong chốc lát cũng có thể châm ngòi cho những cáo buộc về can thiệp nước ngoài, tham nhũng hoặc sự thông đồng của giới tinh hoa. Sự hoảng loạn, đổ lỗi và mất niềm tin, có thể che lấp tác động thực tế của hành vi ban đầu.
Tuy nhiên, từ bỏ thị trường dự đoán là một sai lầm. Khi các cuộc thăm dò truyền thống trở nên dễ tổn thương hơn trong môi trường bão hòa AI — tỷ lệ phản hồi cực thấp, những người làm thăm dò đang vật lộn để phân biệt phản hồi AI với người trả lời là con người thực — thị trường dự đoán cung cấp một tín hiệu bổ sung hữu ích, nó tích hợp thông tin phân tán và đi kèm với động cơ tài chính thực sự.
Thách thức nằm ở quản trị: xây dựng các hệ thống vừa duy trì được giá trị thông tin của thị trường dự đoán, vừa giảm thiểu lạm dụng. Điều này có thể có nghĩa là đảm bảo các đài truyền hình tập trung vào việc đưa tin về những thị trường sôi động hơn, khó bị thao túng hơn, khuyến khích các nền tảng giám sát các dấu hiệu thao túng có tổ chức, cũng như thay đổi cách diễn giải các biến động thị trường, xem xét chúng với thái độ khiêm tốn thay vì hoảng loạn. Nếu làm được điều này, thị trường dự đoán có thể phát triển thành một thành phần mạnh mẽ hơn, minh bạch hơn trong hệ sinh thái thông tin chính trị: một công cụ giúp công chúng hiểu về bầu cử, thay vì trở thành phương tiện gây ra sự mất tin cậy.
Lấy lịch sử làm bài học: Cần cảnh giác với những kẻ muốn thao túng thị trường
“Bây giờ tất cả mọi người đều đang theo dõi sát sao thị trường cá cược. Những biến động của nó được sự quan tâm cuồng nhiệt của đông đảo cử tri phổ thông, những người không thể tự mình nắm bắt được xu hướng dư luận, chỉ có thể mù quáng dựa vào ý kiến của những người đặt cược hàng trăm nghìn đô la trong mỗi kỳ bầu cử.” — The Washington Post, ngày 5 tháng 11 năm 1905.
Trong cuộc bầu cử tổng thống năm 1916, Charles Evans Hughes dẫn đầu Woodrow Wilson trên thị trường cá cược New York. Đáng chú ý là, trong nền chính trị Hoa Kỳ thời đó, các phương tiện truyền thông thường xuyên đưa tin về thị trường cá cược. Do những bài báo này, bóng ma thao túng thị trường luôn luôn quẩn quanh. Năm 1916, đảng Dân chủ không muốn bị coi là tụt hậu, đã tuyên bố thị trường cá cược "đã bị thao túng", và truyền thông cũng đưa tin về điều này.
Mối đe dọa tiềm ẩn về thao túng tình hình bầu cử chưa bao giờ biến mất. Vào sáng ngày 23 tháng 10 năm 2012, trong thời gian vận động tranh cử giữa Barack Obama và Mitt Romney, một nhà giao dịch đã đặt một lệnh mua lớn cổ phiếu Romney trên InTrade, khiến giá của ông ta tăng vọt khoảng 8 điểm, từ dưới 41 cent lên gần 49 cent — nếu tin vào giá cả, điều này cho thấy cuộc chạy đỏ gần như ngang bằng. Nhưng giá nhanh chóng điều chỉnh giảm trở lại, và truyền thông hầu như không chú ý. Danh tính của kẻ muốn thao túng không bao giờ được xác nhận.
Tuy nhiên, đôi khi bạn thậm chí sẽ thấy ai đó công khai trình bày logic mà họ cố gắng thao túng thị trường. Một nghiên cứu năm 2004 đã ghi lại một trường hợp thao túng thị trường dự đoán có chủ ý trong cuộc bầu cử bang Berlin năm 1999. Các tác giả trích dẫn một email thật từ chi bộ địa phương, email này thúc giục các đảng viên đặt cược trên thị trường dự đoán:
“Tờ Daily Mirror (một trong những tờ báo lớn nhất của Đức) hàng ngày đều công bố một thị trường chứng khoán chính trị (PSM), hiện Đảng Dân chủ Tự do (FDP) đang được giao dịch ở mức 4,23%. Bạn có thể xem PSM trên Internet thông qua http://berlin.wahlstreet.de. Nhiều công dân không coi PSM là một trò chơi, mà coi đó là kết quả của một cuộc thăm dò ý kiến. Do đó, điều quan trọng là trong những ngày cuối cùng, giá của FDP có thể tăng lên. Giống như bất kỳ sàn giao dịch nào, mức giá phụ thuộc vào nhu cầu. Hãy tham gia PSM và mua hợp đồng của FDP. Cuối cùng, tất cả chúng ta đều tin tưởng vào sự thành công của đảng mình.”
Những lo ngại này cũng xuất hiện vào năm 2024. Vào đêm trước cuộc bầu cử, tờ Wall Street Journal đăng một bài báo chất vấn liệu lợi thế của Trump trên Polymarket (dường như vượt xa tỷ lệ ủng hộ trong các cuộc thăm dò) có phải là kết quả của ảnh hưởng không đúng đắn hay không: “Những khoản đặt cược lớn vào Trump chưa chắc đã có ác ý. Một số nhà quan sát cho rằng, đó có thể chỉ là một tay cá cược lớn nào đó, tin chắc Trump sẽ thắng, muốn kiếm bộn tiền. Tuy nhiên, những người khác lại cho rằng những khoản đặt cược này là một chiến dịch gây ảnh hưởng, nhằm tạo chủ đề cho cựu tổng thống trên mạng xã hội.”
Việc kiểm tra năm 2024 đặc biệt thú vị vì nó làm dấy lên lo ngại về ảnh hưởng của thế lực nước ngoài. Kết quả cho thấy, khoản đặt cược đẩy giá Polymarket tăng cao đến từ một nhà đầu tư Pháp — mặc dù có những suy đoán, nhưng hầu như không có lý do gì để cho rằng đây là hành vi thao túng. Trên thực tế, nhà đầu tư này đã ủy thác thực hiện các cuộc thăm dò ý kiến riêng tư và dường như tập trung vào việc kiếm tiền, hơn là thao túng thị trường.
Đoạn lịch sử này tiết lộ hai chủ đề. Thứ nhất, các cuộc tấn công mạng rất phổ biến, có thể dự đoán được trong tương lai sẽ còn xảy ra. Thứ hai, ngay cả khi cuộc tấn công không có tác dụng, một số người vẫn có thể mượn cớ này để kích động tâm lý sợ hãi.
Những cuộc tấn công này có ảnh hưởng lớn đến mức nào?
Liệu những biện pháp này có ảnh hưởng đến hành vi của cử tri hay không phụ thuộc vào hai yếu tố: Việc thao túng có thực sự ảnh hưởng đến giá thị trường không, và sự thay đổi giá thị trường có ảnh hưởng đến hành vi của cử tri không?
Trước tiên hãy thảo luận lý do tại sao việc thao túng thị trường (nếu có thể làm được) lại giúp bạn đạt được mục tiêu chính trị: bởi vì điều này không hiển nhiên như mọi người nghĩ.
Dưới đây là hai cách mà thị trường dự đoán có thể ảnh hưởng đến kết quả bầu cử.
Hiệu ứng đám đuổi (Bandwagon Effect)
Hiệu ứng đám đuổi đề cập đến xu hướng cử tri ủng hộ ứng cử viên có vẻ như sẽ chiến thắng, cho dù là do tâm lý đám đông, sự hài lòng khi ủng hộ người chiến thắng, hay cho rằng tỷ lệ cược của thị trường phản ánh phẩm chất của ứng cử viên.
Nếu việc được ưa chuộng giúp ứng cử viên nhận được nhiều ủng hộ hơn, thì việc phát sóng giá cả từ thị trường dự đoán trên tin tức sẽ tạo ra động cơ đẩy cao những tỷ lệ cược này. Những kẻ thao túng có thể cố gắng thổi phồng cơ hội chiến thắng của ứng cử viên mà họ ủng hộ, hy vọng kích hoạt một vòng phản hồi: giá thị trường tăng → cử tri nhận thấy đà tăng → cử tri chuyển hướng ủng hộ → giá lại tăng.
Trong ví dụ về Vance-Cuban, canh bạc của kẻ thao túng là, việc khiến Vance trông mạnh mẽ hơn sẽ giúp anh ta thực sự chiến thắng.
Hiệu ứng tự mãn (Complacency Effect)
Mặt khác, nếu ứng cử viên mà cử tri ủng hộ dẫn trước với khoảng cách lớn, họ có thể chọn không bỏ phiếu. Nhưng nếu tình hình bầu cử sít sao, hoặc ứng cử viên mà họ ủng hộ dường như sắp thua, họ có thể có động lực đi bỏ phiếu hơn. Trong trường hợp này, việc phổ biến rộng rãi thị trường dự đoán sẽ tạo ra một áp lực thị trường giữ cho tỷ lệ cược chiến thắng ở mức gần năm mươi-năm mươi. Một khi thị trường bắt đầu nghiêng về một ứng cử viên nào đó, các nhà giao dịch sẽ biết rằng những người ủng hộ ứng cử viên này bắt đầu mất nhiệt huyết, từ đó kéo giá xuống.
Điều này cũng tạo điều kiện cho việc thao túng thị trường. Một ứng cử viên dẫn đầu nếu lo ngại những người ủng hộ quá lạc quan, có thể lén mua cổ phiếu của đối thủ để siết chặt thị trường và ngụ ý rằng cuộc cạnh tranh đang gay gắt hơn. Ngược lại, những người ủng hộ ứng cử viên đang tụt hậu có thể tiếp tục đẩy giá cổ phiếu của ứng cử viên đó xuống thấp hơn, để dụ những người trong phe đối phương nghĩ rằng thắng lợi đã nằm trong tay mà không đi bầu. Trong trường hợp này, thị trường trở thành một lời tiên tri mâu thuẫn: tín hiệu vốn dĩ nhằm phản ánh kỳ vọng lại có tác dụng lật đổ kỳ vọng.
Mặc dù còn nhiều tranh cãi, nhưng một số người cho rằng Brexit là một ví dụ về hiện tượng này. Như một báo cáo của Trường Kinh tế London chỉ ra: “Điều đã được biết đến là các cuộc thăm dò ý kiến ảnh hưởng đến tỷ lệ cử tri đi bầu và hành vi bỏ phiếu, đặc biệt là khi một bên có vẻ nắm chắc phần thắng. Dường như nhiều người ủng hộ ở lại (Remain) đã chọn không bỏ phiếu — một lựa chọn dễ dàng hơn — có lẽ vì họ nghĩ rằng Remain sẽ thắng.”
Cử tri không quá quan tâm đến mức độ gay cấn của cuộc bầu cử
Nhưng vấn đề là, ngay cả khi tồn tại hiệu ứng đám đuổi hoặc tự mãn, bằng chứng hiện có cho thấy ảnh hưởng của chúng thường rất nhỏ. Các cuộc bầu cử ở Mỹ khá ổn định — chủ yếu bị thúc đẩy bởi các yếu tố cơ bản như lập trường đảng phái và kinh tế — vì vậy nếu cử tri phản ứng mạnh mẽ với những tuyên bố kiểu như ai đang dẫn đầu, thì kết quả bầu cử sẽ trông hỗn loạn hơn nhiều. Và khi các nhà nghiên cứu cố gắng trực tiếp thay đổi nhận thức của mọi người về mức độ gay cấn hoặc tính then chốt của cuộc bầu cử, thì ảnh hưởng đến hành vi luôn rất hạn chế.
Lấy ví dụ điển hình hiện có về lý thuyết "cuộc bầu cử càng sít sao thì tỷ lệ cử tri đi bầu càng cao" là nghiên cứu của Enos và Fowler về một cuộc bầu cử cơ quan lập pháp bang Massachusetts, cuộc bầu cử này thực tế đã kết thúc với tỷ số hòa. Trong cuộc bầu cử lại, họ ngẫu nhiên thông báo cho một số cử tri rằng cuộc bầu cử trước ở khu vực của họ chỉ được quyết định bằng cách biệt một phiếu. Ngay cả khi làm như vậy một cách cực đoan, ảnh hưởng đến tỷ lệ cử tri đi bầu cũng rất nhỏ.
Tương tự, Gerber và các cộng sự đã cho cử tri xem các kết quả thăm dò ý kiến khác nhau trong một thí nghiệm thực địa quy mô lớn. Mọi người đã cập nhật quan điểm của họ về mức độ cạnh tranh của cuộc bầu cử, nhưng tỷ lệ cử tri đi bầu hầu như không thay đổi. Một nghiên cứu về trưng cầu dân ý ở Thụy Sĩ phát hiện ra rằng ảnh hưởng này lớn hơn một chút, nhưng vẫn rất hạn chế: trong trường hợp này, các cuộc thăm dò sít sao được quan tâm rộng rãi dường như làm tăng nhẹ tỷ lệ cử tri đi bầu, nhưng chỉ tăng vài phần trăm.
Có thể đôi khi, tín hiệu về một cuộc bầu cử ngang sức ngang tài thực sự khiến một số cử tri thay đổi ý định, nhưng ảnh hưởng đó có lẽ chỉ là rất nhỏ. Điều này không có nghĩa là không nên lo ngại về gian lận bầu cử, mà là nên tập trung vào những ảnh hưởng tinh vi trong các cuộc bầu cử sít sao, thay vì những yếu tố bóp méo biến các cuộc bầu cử sít sao thành những tình thế một chiều.
Thao túng thị trường vừa khó khăn vừa tốn kém
Điều này dẫn đến vấn đề thứ hai: Việc thao túng giá cả thị trường dự đoán thực sự khó khăn đến mức nào?
Rhode và Strumpf trong nghiên cứu về thị trường điện tử Iowa trong cuộc bầu cử năm 2000 phát hiện ra rằng, các nỗ lực thao túng rất tốn kém và khó duy trì. Trong một trường hợp điển hình, một nhà giao dịch liên tục gửi các lệnh mua khối lượng cực lớn vào thị trường, cố gắng đẩy giá lên cao về phía ứng cử viên mà họ ưa thích. Mỗi lần đẩy giá đều thay đổi tỷ lệ cược trong thời gian ngắn, nhưng nhanh chóng bị các nhà giao dịch khác sử dụng cơ hội chênh lệch giá (arbitrage) để loại bỏ sự bóp méo, kéo giá trở lại mức bình thường. Kẻ thao túng đầu tư lớn nhưng thua lỗ nặng nề, còn thị trường thì thể hiện khả năng hồi quy trung bình và sức chống chịu mạnh mẽ.
Điều này là rất quan trọng trong trường hợp giả định về Vance và Cubane. Việc thao túng thị trường bầu cử tổng thống vào tháng 10 sẽ cần một lượng vốn lớn, và sẽ có nhiều nhà giao dịch chờ đợi để bán ra sau khi giá tăng vọt. Sự biến động nhỏ này có thể kéo dài đủ lâu để được phát sóng trên CNN, nhưng đến khi phát thanh viên Anderson Cooper của CNN Mỹ bắt đầu bàn luận về nó, giá có lẽ đã quay trở lại mức ban đầu.
Nhưng khi thị trường kém thanh khoản, tình hình sẽ khác. Các nhà nghiên cứu đã chứng minh rằng, trong môi trường thanh khoản thấp, hoàn toàn có khả năng thao túng giá cả trong dài hạn: không ai có thể ngăn chặn việc thao túng này.
Đề xuất ứng phó
Có thể có bằng chứng cho thấy việc thao túng các thị trường bầu cử chính khó có thể tạo ra tác động lớn, nhưng điều đó không có nghĩa là có thể khoanh tay ngồi nhìn. Trong thế giới mới, nơi thị trường dự đoán hòa quyện với mạng xã hội và tin tức truyền hình cáp, ảnh hưởng của việc thao túng giá cả có thể lớn hơn bao giờ hết. Ngay cả khi ảnh hưởng của việc thao túng giá cả không lớn, mối lo ngại này cũng có thể ảnh hưởng đến nhận thức chung về tính công bằng của hệ thống chính trị. Làm thế nào để ứng phó với vấn đề này?
Đối với các cơ quan phát thanh truyền hình:
Thiết lập ngưỡng thanh khoản tối thiểu. CNN và các cơ quan truyền thông khác, khi đưa tin về giá cả thị trường dự đoán cho các sự kiện bầu cử và chính trị khác, nên tập trung vào các thị trường có giao dịch sôi động, vì giá cả ở những thị trường này có nhiều khả năng phản ánh kỳ vọng chính xác và chi phí thao túng cao; không nên đưa tin về giá cả của các thị trường có thanh khoản kém, vì giá cả ở những thị trường này kém chính xác hơn và chi phí thao túng thấp hơn.
Kết hợp các tín hiệu kỳ vọng bầu cử khác. Các cơ quan truyền thông cũng nên theo dõi chặt chẽ các cuộc thăm dò ý kiến và các chỉ báo kỳ vọng bầu cử khác. Mặc dù các chỉ báo này cũng có những khiếm khuyết khác, nhưng khả năng bị thao túng chiến lược là ít hơn. Nếu phát hiện có sự chênh lệch đáng kể giữa giá thị trường và các tín hiệu khác, các cơ quan truyền thông nên tìm kiếm bằng chứng về thao túng.
Đối với thị trường dự đoán:
Xây dựng năng lực giám sát. Thiết lập các hệ thống và nhân sự có thể phát hiện các giao dịch gian lận, giao dịch ảo, khối lượng giao dịch một chiều đột ngột tăng vọt cũng như hoạt động của các tài khoản phối hợp. Các công ty như Kalshi và Polymarket có thể đã có một phần năng lực như vậy, nhưng nếu họ muốn được coi là các nền tảng có trách nhiệm, họ có thể đầu tư thêm nguồn lực.
Xem xét các biện pháp can thiệp khi xuất hiện biến động giá mạnh mà không có nguyên nhân rõ ràng. Điều này bao gồm việc thiết lập các cơ chế ngắt mạch (circuit breaker) đơn giản trong các thị trường kém thanh khoản để ứng phó với các biến động giá đột ngột, cũng như tạm ngừng giao dịch và sau đó tiến hành đấu giá tập trung để xác định lại giá cả khi diễn biến giá trông không bình thường.
Khi báo cáo các chỉ số giá, cần xem xét làm thế nào để tăng khả năng chống thao túng của chúng. Đối với giá cả hiển thị trên TV, nên sử dụng giá có trọng số theo thời gian hoặc theo khối lượng giao dịch.
Liên tục nâng cao tính minh bạch trong giao dịch. Tính minh bạch là rất quan trọng: công bố các chỉ số về thanh khoản, mức độ tập trung và các mô hình giao dịch bất thường (không tiết lộ danh tính cá nhân) để các nhà báo và công chúng có thể hiểu được biến động giá phản ánh thông tin thực hay là nhiễu từ sổ lệnh. Các thị trường lớn như Kalshi và Polymarket đã hiển thị sổ lệnh, nhưng các chỉ số chi tiết hơn và bảng điều khiển dễ hiểu đối với công chúng sẽ rất hữu ích.
Đối với các nhà hoạch định chính sách:
Đấu tranh chống thao túng thị trường. Bước đầu tiên là chỉ rõ rằng, bất kỳ nỗ lực nào nhằm thao túng giá cả thị trường dự đoán bầu cử (nhằm ảnh hưởng đến dư luận hoặc truyền thông) đều thuộc phạm vi quản lý của các quy định chống thao túng hiện hành. Khi có những biến động giá lớn không giải thích được vào đêm trước cuộc bầu cử, các cơ quan quản lý có thể hành động nhanh chóng.
Giám sát sự can thiệp của các thế lực chính trị trong và ngoài nước vào thị trường. Do thị trường bầu cử rất dễ bị ảnh hưởng từ nước ngoài và các vấn đề tài chính vận động tranh cử, các nhà hoạch định chính sách nên xem xét hai biện pháp bảo vệ:
(1) Giám sát hành vi thao túng của nước ngoài bằng cách theo dõi quốc tịch của người giao dịch, điều này được hưởng lợi từ luật "KYC" hiện hành của Hoa Kỳ, luật này rất quan trọng đối với hoạt động của thị trường dự đoán.
(2) Thiết lập các quy tắc công bố thông tin hoặc lệnh cấm nhắm vào các chiến dịch vận động, Ủy ban Hành động Chính trị (PAC) và nhân viên chính trị cấp cao. Nếu chi tiêu để thao túng giá cả là khoản chi tiêu chính trị chưa được khai báo, cơ quan quản lý nên xử lý nó như chi tiêu chính trị.
Kết luận
Thị trường dự đoán có thể làm cho các cuộc bầu cử trở nên rõ ràng hơn chứ không phải hỗn loạn hơn, nhưng điều kiện tiên quyết là phải thiết lập các thị trường này một cách có trách nhiệm. Sự hợp tác giữa CNN và Kalshi báo hiệu một tương lai nơi tín hiệu thị trường sẽ cùng với các cuộc thăm dò, mô hình và tin tức, trở thành một phần của môi trường thông tin chính trị. Đây là một cơ hội thực sự: trong một thế giới tràn ngập AI, cần có những công cụ có thể khai thác thông tin phân tán mà không bóp méo nó. Nhưng triển vọng này phụ thuộc vào quản trị tốt, bao gồm các tiêu chuẩn thanh khoản, quy định, tính minh bạch và cách diễn giải thận trọng hơn về động thái thị trường. Nếu xử lý tốt tất cả các khía cạnh này, thị trường dự đoán có thể cải thiện sự hiểu biết của công chúng về bầu cử và hỗ trợ một hệ sinh thái dân chủ lành mạnh hơn trong kỷ nguyên thuật toán.
Twitter:https://twitter.com/BitpushNewsCN
Nhóm trao đổi Telegram của Bitpush:https://t.me/BitPushCommunity
Đăng ký Telegram Bitpush: https://t.me/bitpush
