Bản gốc | Odaily Planet Daily (@OdailyChina)
Tác giả | Wenser (@wenser 2010 )
Gần đây, một vụ lừa đảo liên quan đến hàng chục triệu nhân dân tệ đã gây chấn động ngành công nghiệp tiền điện tử.
“Ông hoàng” phát trực tiếp ngoài trời một thời từng kiếm hàng chục triệu mỗi năm - "Đế Sư" - trong một buổi livestream đã tiết lộ bản thân bị một "anh em" trong giới tiền điện tử quen biết tám năm bày mưu lừa đảo, tổng cộng bị lừa hàng nghìn vạn nhân dân tệ (Odaily Planet Daily chú thích: có nguồn nói là 30 triệu nhân dân tệ).
"Anh em tốt trong giới tiền điện tử" này chính là Tôn Trạch Vũ, người sáng lập Genesis Capital, người đã bước chân vào ngành công nghiệp tiền điện tử từ năm 2013 và được nhiều người xem như một "đại gia".
Ngoài thân phận hai bên và số tiền liên quan, điều khiến mọi người càng thấy khó tin là thủ đoạn lừa đảo. Đế Sư kể lại, một phần "Ethereum" mà anh từng ủy thác cho Tôn Trạch Vũ mua trước đây, sau khi được các chuyên gia bảo mật cấp quốc gia điều tra, phát hiện ra rằng hoàn toàn không phải ETH thật, mà là tài sản token trên một chuỗi nhánh (fork chain) do chính Tôn Trạch Vũ xây dựng riêng cho anh ta.
Trên chuỗi giả này, tổng cộng chỉ có 7 địa chỉ, trong đó 6 địa chỉ đều là địa chỉ do Tôn Trạch Vũ sắp đặt; địa chỉ còn lại mới là địa chỉ ví của Đế Sư. Trông có quen không? Giống hệt như "trong nhóm Wechat chỉ có một người bị lừa, còn lại đều là diễn viên", nhưng là phiên bản giới tiền điện tử.
Trong tình bạn dài đằng đẵng này, Tôn Trạch Vũ từng giúp Đế Sư "rút tiền" hàng triệu nhân dân tệ để xác minh tính xác thực của tài sản. Chính vài lần rút tiền thành công này đã khiến Đế Sư tin tưởng tuyệt đối vào mọi sắp xếp của Tôn Trạch Vũ. Về sau, Đế Sư thậm chí còn giới thiệu bạn bè xung quanh mua tiền điện tử từ Tôn Trạch Vũ, bản thân còn đóng vai trò bảo lãnh trong việc này, nhưng cuối cùng vì lý do khác nên đã dừng lại, nếu không, số tiền ít nhất 10 triệu nhân dân tệ của bạn bè bị lừa cũng sẽ tính vào đầu anh ta.
Đế Sư thừa nhận trong buổi livestream rằng, nếu không phát hiện kịp thời, khi giá tiền điện tử tiếp tục tăng, tổn thất cuối cùng có thể lên tới hàng trăm triệu nhân dân tệ.
Cánh cửa xoay của thế giới chú ý và danh lợi
Nhìn lại vụ "lừa đảo tiền điện tử" kéo dài 8 năm, liên quan đến hàng chục triệu nhân dân tệ này, một bên là "ông hoàng phát trực tiếp ngoài trời" nổi tiếng từ sớm, thông thạo các chiêu trò của nền kinh tế chú ý và sớm thu về được khoản lợi nhuận tài sản quy mô đáng kể; bên kia, là "đại gia giới tiền điện tử" từng xuất hiện nhiều lần trên các phương tiện truyền thông, đã lăn lộn trong ngành công nghiệp tiền điện tử từ năm 2013, thành lập ví lạnh CoolWallet, Genesis Capital, v.v., có thể nói là một thời hào nhoáng.
Trên cánh cửa xoay của thế giới chú ý và danh lợi, cả hai đều từng là những người thành công, nhưng cũng bị thành công phản噬: người trước vì trốn thuế mà sự nghiệp chịu đòn nặng nề, một thời biến mất trước công chúng; người sau thì vì "sóng gió đầu tư hộ", lừa đảo cùng sự kiện thua lỗ nặng cuối cùng đã rời xa đất nước.
Ngôi sao mạng cổ đại Đế Sư: Từ "ông hoàng phát trực tiếp ngoài trời" đến bị phạt hơn 10 triệu vì trốn thuế
Đế Sư, tên thật là Tôn Tự Hiến, sinh năm 1984 tại Bắc Kinh. Trong thời kỳ hoàng kim sơ khai của ngành công nghiệp phát trực tiếp, anh là một streamer hàng đầu đích thực. Theo lời kể của chính anh, bản thân từng nhìn thấy rồng, nên được cư dân mạng trêu đùa gọi là "người đàn ông từng thấy rồng".
Năm 2016, Đế Sư bắt đầu sự nghiệp phát trực tiếp trên Quanmin TV; năm 2018, đúng thời kỳ đỉnh cao sôi động nhất của ngành phát trực tiếp, anh chuyển sang ký hợp đồng với Tencent Esports, nhanh chóng trở thành "ông hoàng làng phát trực tiếp ngoài trời" của nền tảng này. Phong cách phát trực tiếp của anh phóng khoáng táo bạo, nội dung bao gồm thám hiểm ngoài trời, đánh giá ẩm thực, phỏng vấn người nổi tiếng, đan xen với tiết lộ nội bộ, tin đồn cùng kiến thức lịch sử, v.v. Anh từng phát trực tiếp dùng bữa tối với mẹ con Tống Đan Đan, tham dự tiệc tối sao Hoa Nghị Chi Dạ, thăm căn cứ đội tuyển esports, thời kỳ đỉnh cao tài khoản có hàng triệu fan.
Cứ thịnh vượng như vậy được ba bốn năm, cho đến năm 2022, Đế Sư đón bước ngoặt lớn trong đời:
Ngày 9 tháng 6 năm đó, Cục Thanh tra số 2 thuộc Cục Thuế thành phố Bắc Kinh thông báo: Streamer Tôn Tự Hiến (biệt danh Đế Sư) bị tình nghi trốn thuế. Qua điều tra, trong giai đoạn 2019-2020, người này không khai báo thuế theo quy định dẫn đến thiếu nộp thuế thu nhập cá nhân 1,9786 triệu nhân dân tệ; thông qua việc nhờ công ty trung gian che giấu thu nhập từ tiền thưởng (tipping) khi phát trực tiếp để trốn thuế thu nhập cá nhân 2,2012 triệu nhân dân tệ; thiếu nộp các loại thuế phí khác 0,3476 triệu nhân dân tệ. Cuối cùng, truy thu thuế, tính phí chậm nộp và phạt tiền, tổng cộng 11,7145 triệu nhân dân tệ.
"Sóng gió trốn thuế" này khiến sự nghiệp phát trực tiếp của anh chịu tổn thất nặng nề, một thời biến mất khỏi tầm mắt công chúng.
"Đại gia giới tiền điện tử" Tôn Trạch Vũ: Cuộc đời hai mặt từ "thanh niên 9X thuần hậu" đến kẻ lừa đảo tiền điện tử chuyên nghiệp
Là thanh niên 9X cùng thời với Tôn Vũ Thần, Tôn Trạch Vũ đã dấn thân vào ngành blockchain từ năm 2013, là một trong những người làm việc trong lĩnh vực tiền điện tử sớm nhất trong nước. Năm 2016, anh tham gia thành lập ví lạnh CoolWallet với tư cách là đối tác - một sản phẩm ví cứng tập trung vào lưu trữ an toàn tài sản tiền điện tử. Tháng 12 năm 2017, anh cùng Chu Hoài Dương đồng sáng lập Genesis Capital, tập trung vào đầu tư mạo hiểm và dịch vụ ngân hàng đầu tư trong ngành blockchain.
Trong thông tin công khai, Tôn Trạch Vũ xứng đáng là "tinh anh giới tiền điện tử" trẻ tuổi tài cao, "đại gia tiền điện tử", với hàng loạt danh hiệu hào nhoáng như "Bình luận viên khách mời của CCTV", "Ủy viên cố vấn blockchain của Phòng thí nghiệm Đổi mới Công nghệ Tài chính Đại học Bắc Kinh", "Đối tác sáng lập Genesis Capital" hoạt động sôi nổi trên các phương tiện truyền thông. Trong một cuộc phỏng vấn với tờ The Guardian của Anh, anh từng dự đoán táo bạo "chưa đầy mười năm nữa, Bitcoin sẽ đạt mức giá một đồng một biệt thự". Năm 2018, trang tin Jiemian từng gọi anh là "thanh niên 9X thuần hậu nhất giới tiền điện tử" trong một bài báo, và tiết lộ anh đã tích lũy được "tài sản 9 chữ số" trong 6 năm. Sau khi Genesis Capital thành lập, Tôn Trạch Vũ cũng từng đầu tư vào nhiều dự án như DeepBrain Chain DBC, IOS, AELF, JEX, Game.com, v.v., khá có uy tín trong giới.
Năm 2018, thời điểm hai người quen biết, chính là thời kỳ "thăng tiến trong cuộc đời" chung của cả hai - lúc đó Đế Sư đang ở đỉnh cao của ngành phát trực tiếp, thu nhập phong phú, ảnh hưởng đáng kinh ngạc; còn Tôn Trạch Vũ là nhà đầu tư đang lên trong giới tiền điện tử, rất thông thạo đầu tư tiền điện tử. Một bên có tiền muốn đầu tư, một bên sẵn sàng cung cấp lời khuyên đầu tư chuyên nghiệp và quản lý vận hành - một khoản đầu tư xuyên ngành tưởng như trời sinh một đôi, đã bắt đầu như vậy.
Giải mã vụ lừa đảo 8 năm: Một chuỗi giả đã nuốt chửng hàng chục triệu như thế nào
Theo lời kể của chính Đế Sư, cơ duyên làm quen với Tôn Trạch Vũ của anh, là sau khi bị một người bạn khác của Tôn Trạch Vũ lừa gần 10 triệu nhân dân tệ, Tôn Trạch Vũ chủ động đề nghị giúp anh "gỡ gạc" thông qua giao dịch định lượng (quantitative trading), cuối cùng đã giành được sự tin tưởng nhờ lợi nhuận gấp 4 lần. Về sau, Đế Sư từng nhiều lần mua Bitcoin thông qua Tôn Trạch Vũ và luôn an toàn vô sự, nhưng vì cân nhắc vấn đề an toàn lưu trữ trên sàn giao dịch, cuối cùng nghe theo lời khuyên của Tôn, chuyển tài sản tương ứng vào ví lạnh CoolWallet, ngược lại đã tạo cơ hội cho Tôn Trạch Vũ tráo đổi tài sản.
Chi tiết vụ lừa đảo mà Đế Sư tiết lộ trong buổi livestream, xứng đáng là ví dụ giáo khoa về "lừa đảo đầu tư hộ" trong ngành công nghiệp tiền điện tử. Logic vận hành của toàn bộ vụ lừa đảo có thể được chia thành các bước sau:
Bước 1: Thiết lập niềm tin, thử nghiệm với số tiền nhỏ
Tôn Trạch Vũ lợi dụng thân phận công khai là người sáng lập Genesis Capital, đồng sáng lập ví CoolWallet, cùng các danh hiệu như bình luận viên CCTV, ủy viên cố vấn Đại học Bắc Kinh, nhanh chóng xây dựng hình tượng nhà đầu tư "chuyên nghiệp đáng tin cậy". Đối với người ngoại đạo như Đế Sư, những hào quang này chính là sự bảo đảm tín dụng tốt nhất.
Giai đoạn đầu, Tôn Trạch Vũ giúp Đế Sư mua hộ Bitcoin, Ethereum và các loại tiền điện tử chủ lưu khác, mọi thứ trông đều rất bình thường. Thậm chí khi Đế Sư cần dùng tiền, Tôn Trạch Vũ còn có thể giúp anh ta "rút vài triệu nhân dân tệ" - những giao dịch thành công này càng củng cố thêm sự tin tưởng của Đế Sư.
Bước 2: Đưa vào chuỗi giả, tráo đổi tài sản
Đây là bước then chốt và cũng tàn ác nhất trong toàn bộ vụ lừa đảo.
Tôn Trạch Vũ không thực sự sử dụng số vốn của Đế Sư để mua Ethereum, mà là xây dựng một chuỗi nhánh (fork chain) riêng tư, trên chuỗi này phát hành "token" trông giống hệt Ethereum, nhưng thực chất là "tài sản giả mạo trong ngoặc kép", sau đó giao cho Đế Sư.
Do Đế Sư không xuất thân từ kỹ thuật, hiểu biết về tiền điện tử cũng có hạn, anh không thể phân biệt "token Ethereum" trong ví của mình rốt cuộc là tài sản thật trên mạng chính Ethereum, hay chỉ là ký hiệu số trên một chuỗi riêng tư. Đối với anh, có thể nhìn thấy số dư, có thể nhận được "token", thậm chí có thể chuyển rút số tiền lớn - thế là đủ.
Và sự thật của chuỗi giả này là: toàn chuỗi chỉ có 7 địa chỉ, 6 địa chỉ thuộc về các bên liên quan của Tôn Trạch Vũ, 1 địa chỉ thuộc về Đế Sư. Điều này có nghĩa là, "tiền thật" của Đế Sư ngay từ đầu đã không tồn tại trên thị trường thực, mà chỉ là một con số ảo trên sổ cái blockchain được Tôn Trạch Vũ sắp đặt tinh vi.
Bước 3: Mở rộng đầu tư, tăng cường rót vốn
Ngoài việc mua hộ tiền điện tử, Tôn Trạch Vũ còn giới thiệu cho Đế Sư nhiều cơ hội đầu tư khác, trong đó có một sàn giao dịch tiền điện tử do anh ta vận hành ở Hàn Quốc. Đế Sư tin tưởng tuyệt đối vào "người anh em tốt" này, tiếp tục rót thêm vốn đầu tư.
Bước 4: Duy trì ảo tưởng, trì hoãn phơi bày
Tôn Trạch Vũ hiểu rõ, để duy trì vụ lừa đảo, phải không ngừng cung cấp "phản hồi tích cực" cho nạn nhân. Rút tiền thành công, thi thoảng "có lãi", thông báo tình hình thị trường, thậm chí những lời thăm hỏi và quan tâm hàng ngày vào dịp lễ tết - tất cả những điều này khiến Đế Sư cảm thấy khoản đầu tư tiền điện tử của mình đang tăng trưởng ổn định, thậm chí giá trị tài sản còn đang tăng vọt.
Tám năm, hàng chục triệu vốn, cứ thế chảy vào một hố đen được thiết kế tinh vi. Cho đến năm 2026, Đế Sư mới nghe nói về hàng loạt sự kiện lừa tiền của Tôn Trạch Vũ, thông qua điều tra chuyên nghiệp phát hiện ra sự thật về "chuỗi giả, Ethereum giả, tiền giả".
Nạn nhân không chỉ có Đế Sư: Lừa đảo đầu tư hộ của Tôn Trạch Vũ liên tục diễn ra, bẫy và con mồi hết lần này đến lần khác
Đế Sư không phải là người duy nhất bị Tôn Trạch Vũ "đầu tư hộ" làm hại.
Tháng 2 năm 2026, WuShuo từng ghi âm một tập podcast (thời điểm phát hành là tháng 4), tiêu đề chính là "Nạn nhân đầu tư hộ của Tôn Trạch Vũ: Đại gia giới tiền điện tử đã biến thành kẻ lừa đảo như thế nào?". Trong chương trình, hai người được phỏng vấn đã lần lượt kể về tranh chấp tài chính giữa họ và Tôn Trạch Vũ.
Nạn nhân đầu tiên là một người làm việc trong ngành công nghiệp tiền điện tử từ sớm tên là William Lu (William Lu). Năm 2022, anh thông qua người trung gian tham gia đầu tư cấp một (primary investment) vào dự án TIA (Celestia), chuyển cho Tôn Trạch Vũ khoảng 300,000 USD. Hai bên có ký hợp đồng bằng văn bản, trong hợp đồng ghi rõ họ tên, số chứng minh thư, địa chỉ nhận tiền của Tôn Trạch Vũ, và có chữ ký của chính anh ta. Tuy nhiên, sau khi TIA chính thức ra mắt, William Lu không nhận được token tương ứng, Tôn Trạch Vũ hoàn toàn mất liên lạc.
Nạn nhân thứ hai là người sáng lập BitRing, doanh nhân Web3 Lộ Tử. Đầu năm 2021, nhóm của anh ta với danh nghĩa "đầu tư tài chính" đã chuyển cho Tôn Trạch Vũ khoảng 1.5 triệu USD (trong đó đối tác đã đầu tư 500,000 USD trước đó, sau đó bổ sung thêm 1 triệu USD), Tôn Trạch Vũ hứa hẹn lợi nhuận hàng năm hơn chục điểm và bảo đảm gốc bằng miệng. Không lâu sau, Tôn Trạch Vũ thông báo số vốn "bị thua lỗ nặng (blown up) và mất sạch", nhưng chưa từng cung cấp bất kỳ hồ sơ giao dịch hoặc bằng chứng thua lỗ nào, cũng không trả lại bất kỳ khoản tiền nào, sau đó mất liên lạc.
Theo thống kê của hai nạn nhân, hiện trên mạng xã hội có thể xác nhận được khoảng 3 đến 4 nạn nhân, số tiền mỗi vụ từ vài chục vạn đến hơn một triệu USD. Còn có một người trong ngành tiền điện tử với mật danh "94" thiệt hại khoảng 1 triệu USD, không loại trừ khả năng còn nhiều nạn nhân khác chưa công khai.
Điều đáng cảnh giác hơn là, nạn nhân tiết lộ Tôn Trạch Vũ hiện không còn ở Trung Quốc đại lục. Có tin đồn anh ta hiện đang ở Campuchia, bị một số thế lực trong khu vực kiểm soát. Dù tin đồn có đúng hay không, một sự thật không thể chối cãi là: Việc truy bắt xuyên biên giới trong lĩnh vực tiền điện tử cực kỳ khó khăn, con đường đòi lại quyền lợi của nạn nhân đầy chông gai, số tiền thật bỏ ra nhiều khả năng chỉ là "giỏ đựng nước tre".
Toàn cảnh lừa đảo trong ngành công nghiệp tiền điện tử: Đầu tư hộ chỉ là phần nổi của tảng băng, các chiêu trò lừa đảo đa dạng phong phú
Sự kiện Đế Sư không phải là trường hợp cá biệt. Trên thực tế, "lừa đảo đầu tư hộ" chỉ là một trong nhiều rủi ro của ngành công nghiệp tiền điện tử. Các trường hợp điển hình và cách thức không giới hạn ở:
- Vụ án đa cấp PlusToken: Năm 2020, cảnh sát thành phố Diêm Thành, tỉnh Giang Tô phá vỡ vụ án đa cấp trực tuyến đặc biệt lớn PlusToken, liên quan đến 310,000 Bitcoin, 9.17 triệu Ethereum, tổng giá trị tài sản lúc đó đã vượt quá 40 tỷ nhân dân tệ.
- Đầu tư hộ bỏ trốn: Từ cơn sốt ICO năm 2017 đến nay, các vụ đầu tư hộ bỏ trốn xảy ra liên tục không ngừng. Bên nhận đầu tư hộ tập trung tiền rồi mất tích, dự án và bên nhận đầu tư hộ cấu kết với nhau cắt lê (rug pull), dùng token giả mạo token thật - đủ loại thủ đoạn khó lường.
- Ví giả/Sàn giao dịch giả: Trang web lừa đảo (phishing), ứng dụng ví độc hại, sàn giao dịch giả mạo, hàng năm đều có một lượng lớn người dùng vì những cái bẫy này mà thiệt hại tài sản khổng lồ.
Đặc điểm chung của các sự kiện/loại hình này là: Kẻ lừa đảo lợi dụng sự bất đối xứng thông tin và quan hệ tin cậy, chuyển tiền vốn, tiền chủ lưu của người ngoại đạo, người trong đạo vào túi của mình, dùng tài sản khí trời của mình đổi lấy tiền thật của người khác.
Còn điểm đặc biệt của việc Đế Sư bị lừa nằm ở chỗ, nó đã đưa "lừa đảo dựa trên niềm tin người quen" đến mức cực hạn. Đồng thời, vụ lừa đảo kiểu nấu ếch trong nước ấm càng ẩn mình hơn, cũng càng khó phòng bị hơn so với việc cuỗm tiền bỏ trốn một lần.
Bốn lời khuyên đầu tư tiền điện tử cho người ngoại đạo: Từ chối ủy thác giữ hộ, học cách xác minh, tìm hiểu kiến thức cơ bản, cảnh giác với lợi nhuận cao
1. Đừng bao giờ giao tài sản cho người khác giữ hộ
"Not Your Key, not your coin." (Không phải khóa riêng tư của bạn, thì không phải tiền của bạn.) Đây là quy tắc sắt cơ bản nhất của ngành công nghiệp tiền điện tử. Cho dù thân phận đối phương có hào nhoáng thế nào, quan hệ có thân thiết đến đâu, một khi bạn giao tiền vốn cho người khác mua hộ, đầu tư hộ, giữ hộ, bạn đã mất quyền kiểm soát tài sản. Bài học của Đế Sư nằm ở chỗ, anh ta thậm chí còn không biết liệu mình có đang nắm giữ tiền thật hay không - bởi vì khóa riêng tư không nằm trong tay anh ta, chuỗi cũng không nằm trong phạm vi nhận thức của anh.
2. Học cách xác minh tính xác thực của tài sản
Nếu bạn nắm giữ tiền điện tử, phải học cách tự mình xác minh xem tài sản có thực sự trên chuỗi công khai (public chain) thật hay không. Ethereum có trình duyệt khối Etherscan, Bitcoin có trình duyệt khối Blockchain.com, nhập địa chỉ của bạn vào là có thể tra cứu tất cả hồ sơ giao dịch và số dư tài sản. Một "chuỗi" chỉ có 7 địa chỉ, trên trình duyệt khối chuỗi công khai thật hoàn toàn không thể tra được.
3. Tự học trước khi đầu tư
Đầu tư tiền điện tử là một lĩnh vực có ngưỡng kỹ thuật cực cao. Nguyên lý chuỗi công khai, an toàn ví, rủi ro hợp đồng thông minh, phân tích trên chuỗi - những kiến thức này không phải chỉ xem vài bài báo trên WeChat là nắm vững được. Nếu bạn là ngôi sao mạng hoặc người ngoại đạo, muốn cấu hình tài sản tiền điện tử, có hai con đường lựa chọn: hoặc là thuê một đội ngũ thực sự chuyên nghiệp, có năng lực, có giải pháp giám sát để thực hiện hoạt động tuân thủ quy định; hoặc là dành đủ thời gian tự học, từ nguyên lý cơ bản đến thực hành xác minh, hiểu rõ từng khâu một. Trạng thái nguy hiểm nhất, chính là "nửa biết nửa không" - tưởng mình đã hiểu, thực tế đến chuỗi giả và chuỗi thật còn không phân biệt được, nhấp vào một trang web lừa đảo tìm kiếm được là khiến bản thân bị cướp sạch.
4. Cảnh giác với "giới thiệu của người quen" và lời hứa lợi nhuận cao
Lối vào của hầu hết mọi vụ lừa đảo đầu tư, đều là "giới thiệu của người quen". Bạn bè nói có hạn mức nội bộ, anh em nói có đầu tư tài chính bảo đảm gốc, đồng hương nói có coin trăm lần - bản chất của những lời nói này, đều là lợi dụng quan hệ tin cậy để giảm cảnh giác của bạn. Ngoài ra, bất kỳ khoản đầu tư tiền điện tử nào hứa hẹn bảo đảm gốc, "lợi nhuận cố định", "ổn định không lỗ" đều đáng nghi ngờ cao độ. Thị trường tiền điện tử tự thân biến động cực lớn, không tồn tại lợi nhuận cao không rủi ro, bao gồm cả những cơ hội arbitrage DeFi trông có vẻ hấp dẫn.
Tóm lại, dù là ngôi sao mạng hay người bình thường, muốn tồn tại trong lĩnh vực rủi ro cao này, hào sâu bảo vệ duy nhất chính là kiến thức chuyên môn và sự cảnh giác đủ mức.
Tính đến thời điểm viết bài, sự kiện Đế Sư tiết lộ chưa có thông báo lập án của cảnh sát hoặc phán quyết tư pháp. Việc định tính cuối cùng là "lừa đảo" vẫn cần dựa vào cơ quan tư pháp. Nhưng dù pháp luật phán quyết thế nào, bài học mà Đế Sư dùng hàng chục triệu nhân dân tệ bằng tiền thật đổi lấy, đã đủ để gióng lên hồi chuông cảnh báo cho tất cả những người đến sau.
