Tác giả: Scott Duke Kominers, Đối tác Nghiên cứu tại a16z crypto
Biên dịch: Chopper, Foresight News
Thị trường dự đoán cho phép người dùng giao dịch dựa trên kết quả của các sự kiện khác nhau. Các nền tảng này bắt đầu được triển khai rộng rãi ở Hoa Kỳ vào năm ngoái và hiện nay phạm vi sự kiện chúng theo dõi đã bao trùm từ địa chính trị cho đến những người đoạt giải thưởng giải trí. Nhưng chính xác thì thị trường dự đoán là gì?
Là một nhà nghiên cứu kinh tế lâu năm về cơ chế thị trường và hệ thống khuyến khích, câu trả lời của tôi rất đơn giản: Về bản chất, thị trường dự đoán chính là một thị trường thông thường. Thị trường là công cụ cơ bản để phân bổ nguồn lực, giúp hàng hóa và dịch vụ đến được với những người cần chúng nhất. Trong quá trình đó, thị trường còn có khả năng tổng hợp thông tin: quá trình cân bằng cung-cầu sẽ tập hợp tất cả thông tin mà người tham gia nắm giữ và chuyển hóa chúng thành những tín hiệu như giá cả.
Các nền tảng và sản phẩm liên quan đến thị trường dự đoán chính là tận dụng trực tiếp khả năng tổng hợp thông tin này để dự đoán diễn biến tương lai của các sự kiện cụ thể. Nền tảng sẽ phát hành tài sản mục tiêu tương ứng với từng sự kiện cụ thể; người nắm giữ sẽ nhận được lợi nhuận nếu kết quả dự đoán thành hiện thực, và người dùng giao dịch các tài sản này dựa trên đánh giá của họ về xác suất xảy ra sự kiện. Trong một thời gian dài, nhiều doanh nghiệp đã sử dụng thị trường dự đoán để khai thác thông tin ngầm mà nhân viên nắm giữ, nhằm đánh giá xem các sản phẩm trọng điểm có thể ra mắt đúng hạn hay không. Các nhà nghiên cứu cũng sử dụng công cụ này để đánh giá xem kết luận thí nghiệm nào có thể tái hiện được. Ngày nay, nhiều tổ chức truyền thông cũng chọn hợp tác với thị trường dự đoán, sử dụng trí tuệ đám đông để bổ sung cho việc phỏng vấn trực tiếp và báo cáo truyền thống, làm phong phú thêm các chiều kích nội dung.
Thị trường dự đoán tập hợp tất cả các đánh giá cá nhân của người tham gia về tương lai, sau đó tích hợp những quan điểm này để hình thành thị trường giao dịch, từ đó tính toán xác suất xảy ra của các loại sự kiện. Người dùng đặt cược vào kết quả sự kiện trên thị trường này, về logic không khác gì việc dự đoán giá cổ phiếu của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán hay giao dịch giá dầu trên thị trường hàng hóa. Điểm khác biệt là giá của tài sản như dầu chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố phức tạp, trong khi tài sản mục tiêu trên thị trường dự đoán chỉ tạo ra lợi nhuận khi sự kiện được chỉ định xảy ra.
Khi giá dầu tăng, chúng ta có thể phán đoán rằng nhu cầu hiện tại lớn hơn cung, nhưng chưa chắc đã biết nguyên nhân đằng sau: liệu thị trường lo ngại tình hình Trung Đông leo thang, hay dầu mỏ có ứng dụng mới? Trong khi đó, thị trường dự đoán có thể thiết lập các mục tiêu giao dịch riêng biệt cho từng khả năng đơn lẻ, thực hiện dự đoán phân tách chính xác. Ví dụ, nếu thiết lập một thị trường cho sự kiện "Eo biển Hormuz có thông hành bình thường vào một thời điểm chỉ định hay không", các quy tắc hợp đồng tương ứng có thể được thiết lập như sau: Nếu sự kiện thành hiện thực, mỗi hợp đồng sẽ thanh toán 1 đô la. Khi người dùng liên tục mua bán giao dịch, giá thị trường sẽ trở thành chỉ báo xác suất, phản ánh đánh giá tổng hợp của tất cả người giao dịch về khả năng xảy ra sự kiện.
Logic hoạt động cụ thể như sau: Giả sử giá hiện tại của mỗi mục tiêu là 0,5 đô la, đại diện cho việc thị trường cho rằng xác suất xảy ra sự kiện là năm mươi năm mươi. Nếu bạn đánh giá xác suất thông hành cao hơn 50%, ví dụ đạt 67%, bạn có thể mua mục tiêu đó. Một khi phán đoán đúng, mục tiêu bạn mua với giá 0,5 đô la cuối cùng có thể mang lại lợi nhuận 0,67 đô la. Hoạt động mua vào này sẽ tiếp tục đẩy giá thị trường và xác suất ước tính lên cao hơn, cho thấy có người giao dịch cho rằng thị trường trước đó đã đánh giá thấp khả năng xảy ra sự kiện. Ngược lại, nếu có người cho rằng định giá hiện tại quá cao, họ sẽ bán ra với giá thấp hoặc bán khống mục tiêu, từ đó kéo giảm giá trị xác suất do thị trường đưa ra.
So với các phương pháp dự đoán khác, thị trường dự đoán vận hành tốt có những ưu điểm đáng kể. Đầu tiên, nó có thể trực tiếp đưa ra kết quả xác suất định lượng, đây là một điểm nhấn cốt lõi. Thăm dò dư luận và bảng câu hỏi chỉ có thể thống kê tỷ lệ quan điểm; muốn dựa vào đó để suy tính xác suất sự kiện, cần kết hợp với phương pháp thống kê để phân tích mối liên hệ giữa dữ liệu mẫu và toàn bộ quần thể. Hơn nữa, kết quả thăm dò chủ yếu chỉ là dữ liệu tĩnh tại một thời điểm nhất định, trong khi thị trường dự đoán sẽ cập nhật đánh giá theo thời gian thực khi có người tham gia mới và thông tin mới xuất hiện.
Quan trọng hơn, thị trường dự đoán tự mang theo cơ chế ràng buộc khuyến khích. Cả bên mua và bên bán đều bỏ ra tiền thật, một khi phán đoán sai sẽ chịu tổn thất. Điều này buộc người tham gia phải nghiêm túc xem xét thông tin họ nắm giữ, ưu tiên tham gia giao dịch trong những lĩnh vực họ quen thuộc và có lợi thế thông tin lớn hơn. Ngược lại, muốn kiếm lợi nhuận dựa trên thông tin và năng lực chuyên môn cũng sẽ thúc đẩy mọi người chủ động tiến hành nghiên cứu, đào sâu các manh mối liên quan đến sự kiện. Một ví dụ nổi tiếng là, trước thềm cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024, có người tham gia thị trường dự đoán đã chuyên sử dụng phương pháp thăm dò phi truyền thống để cố gắng thu thập thông tin mà các cơ quan thăm dò truyền thống không thể nắm bắt.
Cuối cùng, phạm vi bao phủ của thị trường dự đoán cực kỳ rộng. Về lý thuyết, người giao dịch nắm thông tin ngành dầu khí có thể bày tỏ phán đoán bằng cách mua nhiều hoặc bán khống hợp đồng dầu thô, nhưng trong thực tế còn có rất nhiều kết quả sự kiện không thể dựa vào thị trường hàng hóa chính thống hay thị trường chứng khoán để dự đoán, và những tình huống này lại phù hợp để thị trường dự đoán phát huy tác dụng. Ví dụ, gần đây nhiều thị trường dự đoán đã bắt đầu niêm yết các mục tiêu liên quan, đánh giá tổng hợp hiệu suất của các mô hình trí tuệ nhân tạo khác nhau trong các nhiệm vụ khác nhau. Xu hướng trong các lĩnh vực phân khúc như vậy rất khó thể hiện trên thị trường hàng hóa truyền thống. Bất kỳ ai cũng có thể xây dựng và vận hành thị trường dự đoán bằng vốn của mình để giải đáp những câu hỏi nhỏ lẻ này.
Thị trường dự đoán không phải là điều mới mẻ, hình thái liên quan sớm nhất có thể truy nguyên đến châu Âu thế kỷ 16, khi đó người ta đã sử dụng nó để dự đoán người được chọn làm giáo hoàng mới. Thị trường dự đoán hiện đại kết hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực như kinh tế học, thống kê học, thiết kế thị trường và khoa học máy tính. Vào những năm 1980, Charles Plott và Shyam Sunder đã đi tiên phong trong việc xây dựng khung học thuật chính thức cho cơ chế này. Không lâu sau đó, thị trường dự đoán hiện đại đầu tiên trên thế giới – Iowa Electronic Markets chính thức ra mắt. Dựa vào công nghệ internet, mô hình này có thể tích hợp thông tin rải rác từ khắp nơi trên thế giới, không ngừng phát triển và mở rộng.
Tuy nhiên, muốn phát huy đầy đủ tiềm năng của thị trường dự đoán, hiện vẫn còn nhiều vấn đề nan giải cần được giải quyết. Đầu tiên là ở cấp độ cơ sở hạ tầng: Làm thế nào để xác định kết quả cuối cùng của sự kiện và đạt được sự đồng thuận, làm thế nào để đảm bảo hoạt động minh bạch của thị trường và khả năng truy xuất giao dịch; khi kết quả thanh toán hợp đồng gây tranh cãi, thậm chí bị thao túng nhân tạo, thì làm thế nào để triển khai quy mô lớn cơ chế phán quyết.
Thứ hai là thách thức ở cấp độ thiết kế thị trường. Thứ nhất, nhóm người nắm giữ thông tin cốt lõi phải tham gia. Nếu tất cả người tham gia đều không biết gì, thì tín hiệu giá thị trường sẽ không có giá trị tham khảo. Ngược lại, nếu những người nắm thông tin khác nhau không muốn tham gia, kết quả dự đoán sẽ xuất hiện sai lệch. Ngay từ năm 2016, tôi đã đưa ra một quan điểm: Năm đó, Brexit và Trump lần đầu đắc cử tổng thống Mỹ, thị trường dự đoán đều đánh giá thấp xác suất xảy ra sự kiện, nguyên nhân là do người tham gia lúc đó không nhận thấy được xu hướng trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy.
Ngoài ra, nếu người nắm giữ thông tin nội bộ tham gia giao dịch, cũng sẽ gây ra rủi ro, đặc biệt là khi người đó còn có khả năng can thiệp vào diễn biến sự kiện. Hãy thử tưởng tượng, nếu nhân viên nội bộ của hội nghị bầu cử giáo hoàng, đặt cược trước trên thị trường dự đoán "vị giáo hoàng mới", sử dụng thông tin nội bộ để giao dịch chạy trước; thậm chí vì mục tiêu nắm giữ của mình, âm thầm can thiệp vào kết quả bầu cử, hậu quả có thể tưởng tượng được. Một khi người tham gia phổ biến cho rằng thị trường tồn tại giao dịch nội gián, mọi người sẽ chọn rời khỏi, cuối cùng dẫn đến sự sụp đổ của toàn bộ thị trường.
Còn một rủi ro khác: Có người có thể cố ý thao túng giá thị trường dự đoán, mượn đó để hướng dẫn nhận thức của công chúng về xác suất sự kiện. Như vậy, thị trường dự đoán từ công cụ tổng hợp quan điểm, biến thành phương tiện thao túng dư luận. Ví dụ, đội ngũ tranh cử có thể sử dụng quỹ vận động tranh cử, cố ý đẩy cao xác suất thắng cử của mình trên thị trường, tạo ra ảo tưởng dẫn đầu. Tuy nhiên, thị trường dự đoán có khả năng tự điều chỉnh nhất định: Chỉ cần giá chênh lệch rõ rệt so với phạm vi hợp lý, sẽ có người giao dịch đặt cược ngược lại, phòng ngừa rủi ro cho định giá không hợp lý.
Mọi vấn đề đều cho thấy, thị trường dự đoán cần tiếp tục hoàn thiện quy tắc, làm rõ các tiêu chuẩn về điều kiện tham gia, thiết kế hợp đồng cũng như vận hành tổng thể. Nhưng nếu những người hành nghề trong ngành có thể lần lượt giải quyết những vấn đề này, thị trường dự đoán cuối cùng sẽ trở thành công cụ quan trọng để con người dự đoán tương lai và đối phó với sự bất định.
