Đã gần nửa năm kể từ khi Bitcoin lập kỷ lục lịch sử. Trong nửa năm giảm giá này, hầu như không có thực thể nắm giữ tiền mã hóa nào của chính phủ quốc gia nào được biết đến đã bán ra, tuy nhiên, chúng tôi lại phát hiện ra một cặp đối thủ rất thú vị:

El Salvador VS Bhutan

Trong khoảng thời gian gần nửa năm, lượng nắm giữ Bitcoin của El Salvador đã tăng từ 6.376 đồng lên 7.600 đồng, trong khi Bhutan đã giảm từ 6.234 đồng xuống còn 4.000 đồng.

Áp lực bán ra từ dãy Himalaya này không lớn, nhưng rất bí ẩn. Bhutan, một quốc gia Phật giáo tương đối khép kín nằm giữa Trung Quốc và Ấn Độ, lần đầu tiên mở cửa cho khách du lịch nước ngoài vào năm 1974, giới thiệu truyền hình và internet vào năm 1999, chuyển đổi từ chế độ quân chủ chuyên chế sang quân chủ lập hiến vào năm 2008, và cho đến nay vẫn chính thức cấm sử dụng túi nhựa.

Một quốc gia như vậy, vào thời kỳ đỉnh cao đã nắm giữ tới 13.000 đồng Bitcoin, 4.000 đồng hiện tại là kết quả sau khi đã bán ra rất nhiều. Tôi nghĩ, bạn có thể có nhiều thắc mắc, nhưng thắc mắc đầu tiên cần giải quyết là:

A Di Đà Phật, thí chủ Bhutan, Bitcoin của ngài từ đâu mà có?

Thủy điện, món quà trời ban

Là một quốc gia Phật giáo, Bhutan từng rất an nhiên.

Năm 1972, Quốc vương Bhutan Jigme Singye Wangchuck đã đề xuất "Tổng Hạnh phúc Quốc dân". Đúng vậy, hệ thống đánh giá "Bạn có hạnh phúc không" nổi tiếng thế giới này, ban đầu được đề xuất bởi Bhutan.

Trong lòng có Phật, A Di Đà Phật, danh lợi tiền bạc chỉ là vật ngoài thân. Năm 2006, trong bản đồ "Bản đồ Hạnh phúc Thế giới" đầu tiên do Đại học Leicester của Anh công bố, Bhutan xếp thứ 8.

Nhưng trong lòng có Phật, cũng phải sống. Bhutan đến tháng 12/2023 mới thoát khỏi hàng ngũ "các nước kém phát triển nhất". Trong Báo cáo Hạnh phúc Thế giới do Liên Hợp Quốc công bố, thứ hạng cao nhất mà Bhutan từng đạt được là hạng 84 vào năm 2014. Đến năm 2019, tiếp tục tụt xuống hạng 95.

Mỗi quốc gia đều có lợi thế riêng, lợi thế của Bhutan là thủy điện. Bhutan nằm ở sườn nam dãy Himalaya, có nhiều sông ngòi, lượng mưa hàng năm dồi dào, và chênh lệch địa hình cực lớn. Tiềm năng lý thuyết về thủy điện của Bhutan ước tính đạt 30.000 - 40.000 MW, trong khi công suất lắp đặt đã khai thác hiện chỉ khoảng 2.300 - 4.000 MW, chỉ đạt được 5 - 10% tiềm năng.

Vào mùa hè, Bhutan thậm chí có điện dùng không hết. Năm 2025, sản lượng điện đỉnh mùa hè của Bhutan vào khoảng 3.600 MW, nhưng nhu cầu đỉnh hàng ngày vào mùa hè tương ứng chỉ khoảng 900 - 1.000 MW.

70% lượng điện dư thừa dùng không hết, đương nhiên cần tìm một đối tượng để tạo doanh thu, Bhutan bán lượng điện này cho Ấn Độ. Và thủy điện, đương nhiên trở thành trụ cột kinh tế tuyệt đối của Bhutan, chiếm khoảng 17 - 20% GDP, xuất khẩu thủy điện đóng góp hơn 63% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Nhưng thương vụ mua bán này với Ấn Độ, Bhutan phần nào không mấy hài lòng. Kể từ năm 1961, Ấn Độ đã chủ trì việc xây dựng hầu như tất cả các nhà máy thủy điện của Bhutan, và áp dụng một mô hình tài trợ "60% viện trợ không hoàn lại + 40% vay vốn". Nói một cách đơn giản, Ấn Độ bỏ tiền ra giúp bạn xây nhà máy điện, nhưng cái giá phải trả là bạn phải ưu tiên và bán lại điện giá rẻ cho Ấn Độ.

Mô hình đổi công trình lấy tài nguyên này đã khóa chặt mạch máu kinh tế của Bhutan trong hệ thống thanh toán bằng Rupee. Mặc dù nắm trong tay năng lượng, Bhutan đổi lại chỉ nhận được Rupee chỉ có thể lưu thông ở nước láng giềng, rất khó để trực tiếp đổi lấy ngoại tệ USD cần thiết cho nền công nghiệp hiện đại trên thị trường quốc tế.

Làm thế nào để phá vỡ thế bế tắc?

Biến thủy điện thành Bitcoin

Liều thuốc giải mà Bhutan tìm thấy, là đào Bitcoin.

Vào khoảng năm 2019 đến 2020 (khi đó giá Bitcoin vào khoảng 5.000 USD), Bhutan bắt đầu bí mật thử nghiệm một con đường có tên là "số hóa năng lượng" - sử dụng thủy điện dư thừa để khai thác Bitcoin.

Năm 2019, Quốc vương Wangchuck của Bhutan từng tuyên bố: "Là một quốc gia nhỏ, chúng ta phải trở thành một quốc gia thông minh - đây không phải là lựa chọn, mà là điều cần thiết. Công nghệ là công cụ không thể thiếu để hiện thực hóa tầm nhìn này."

Năm 2025, Thủ tướng Bhutan Tshering Tobgay từng công khai nói: "Khi giá điện tốt, chúng tôi bán cho Ấn Độ; khi giá điện không tốt, chúng tôi giữ lại để đào Bitcoin, điều này rất có ý nghĩa chiến lược."

Ngoài nguồn thủy điện dồi dào, điều kiện khí hậu độc đáo của Bhutan, đặc biệt là nhiệt độ trung bình năm chỉ 5.5°C ở các vùng cao nguyên trung tâm, cũng cung cấp lợi thế làm mát tự nhiên cho việc đào coin, giảm đáng kể chi phí năng lượng cho khai thác.

Ngoài ra, ngành công nghiệp khai thác Bitcoin cũng hoàn toàn phù hợp với triết lý bảo vệ môi trường và tôn giáo của Bhutan với tư cách là một quốc gia Phật giáo. Hiến pháp Bhutan quy định phải duy trì 60% độ che phủ rừng, điều này hạn chế sự phát triển của các ngành công nghiệp nặng truyền thống. Nhưng khai thác bằng thủy điện là một "ngành công nghiệp vô hình" không thải khí nhà kính, không phá hủy sinh thái, dùng để đào Bitcoin hoàn toàn không vi phạm lời răn dạy của Đức Phật. Ngược lại thì tiền mã hóa lại gặp rắc rối khi phát triển ở các quốc gia Hồi giáo - trong luật Hồi giáo Sharia, các hoạt động tài chính nghiêm cấm cho vay nặng lãi (Riba) và cờ bạc (Gharar). Do biến động giá Bitcoin mạnh và thiếu sự bảo đảm bằng tài sản thực, một số học giả Hồi giáo (như Hội đồng Hồi giáo Syria) từng ban hành Fatwa tuyên bố Bitcoin là "Haram" (bị cấm).

Dùng thật nhiều thủy điện để đào, đào, đào. Thông qua Bitcoin, Bhutan đã tìm thấy một con đường phát triển kinh tế để thoát khỏi "sự phong tỏa của đồng Rupee". Tuy nhiên, một quốc gia Phật giáo tương đối khép kín, làm thế nào lại tìm thấy con đường đột phá trong lĩnh vực tài chính hiện đại này?

"Người vận hành Bitcoin" của Bhutan

Việc khai thác Bitcoin của Bhutan không phải là hành động bốc đồng của Quốc vương hay một chính khách cuồng nhiệt nào đó, mà là một chiến lược "đầu tư thay thế" được lên kế hoạch kỹ lưỡng bởi các quan chức kỹ thuật chuyên nghiệp của quỹ đầu tư quốc gia Druk Holding and Investments (DHI).

Giám đốc điều hành hiện tại của DHI, Ujjwal Deep Dahal, là người vận hành chính thúc đẩy việc khai thác Bitcoin của Bhutan. Ông là một kỹ sư điện, có nền tảng sâu rộng trong lĩnh vực điện và thủy lợi. Trước khi nắm quyền DHI, ông đã hiểu sâu sắc những lợi thế và hạn chế của nguồn tài nguyên thủy điện Bhutan.

Theo quan điểm của Dahal, Bhutan đang phải đối mặt với những bất lợi nghiêm trọng về địa lý và nhân khẩu học ("Địa lý là thách thức đối với chúng tôi, nhân khẩu học là thách thức đối với chúng tôi"). Ông coi công nghệ là con đường duy nhất để Bhutan phát triển nhảy vọt. Năm 2019, Dahal thúc đẩy DHI bắt đầu đầu tư bí mật vào máy đào Bitmain. Logic của ông rất rõ ràng: Sử dụng "điện thải" không thể xuất khẩu và không thể tiêu thụ được trong mùa mưa lũ ở Bhutan để khai thác "vàng kỹ thuật số", như một sự bổ sung đa dạng hóa cho dự trữ ngoại hối quốc gia.

Trong một quốc gia Phật giáo tương đối khép kín, người có thể nhanh nhạy nắm bắt cơ hội lịch sử của Bitcoin, đương nhiên không phải là người bình thường, mà là những quan chức kỹ thuật có nền tảng giáo dục đỉnh cao quốc tế. Quỹ đạo trưởng thành của Dahal, đương nhiên cũng không thể xuất thân khổ cực, mà là hình mẫu điển hình của tầng lớp tinh hoa Bhutan. Là con trai của một công chức cấp cao chính phủ, Dahal từ nhỏ đã được hưởng những nguồn lực giáo dục tốt nhất của Bhutan, và nhận được "Học bổng Tinh hoa" (Elite Scholarship) của chính phủ để đi du học. Ông từng học giáo dục đại học cơ bản ở Ấn Độ, sau đó sang Canada và Mỹ học sâu hơn, và thậm chí từng là nghiên cứu viên tại chương trình SPURS (Chương trình Nghiên cứu Đặc biệt và Khu vực) của Học viện Công nghệ Massachusetts (MIT).

Chính những ý tưởng công nghệ tiên phong tiếp xúc được tại MIT, kết hợp với nguồn lực năng lượng bản địa của Bhutan, đã thúc đẩy ông vào năm 2019 khi giá Bitcoin ở mức thấp, đề xuất với giới lãnh đạo cấp cao Bhutan ý tưởng "ăn chênh lệch giá điện" sử dụng thủy điện để khai thác Bitcoin.

Chúng sinh bình đẳng, chúng sinh cũng không bình đẳng.

Canh bạc cấp quốc gia

Vì là để tạo doanh thu, Bitcoin được đào "miễn phí" bằng thủy điện dư thừa của Bhutan, đương nhiên phải được hiện thực hóa thành ngoại tệ để đóng góp vào dự trữ ngoại hối của quốc gia. Câu hỏi "Tại sao Bhutan bán Bitcoin" đã có câu trả lời, nhưng chúng ta có thể khám phá sâu hơn một chút.

Tháng 6/2023, đối mặt với cuộc khủng hoảng thất thoát công chức nghiêm trọng, chính phủ Bhutan đã sử dụng khoảng 72 triệu USD từ kho dự trữ Bitcoin để tăng lương 50% cho toàn bộ công chức.

Ngày 17 tháng 12 năm 2025, Ngày Quốc khánh Bhutan. Bhutan lại đưa ra một quyết định táo bạo, cam kết chuyển toàn bộ số Bitcoin tích lũy nhiều nhất là mười nghìn đồng (theo giá trị thị trường tại thời điểm đó, tài sản này có giá trị khoảng 10 tỷ USD), làm quỹ hạt giống cho tương lai đất nước, vào đặc khu rộng lớn vẫn còn nằm trên giấy - "Thành phố Chánh niệm Gelephu (GMC)".

Mô hình tài chính của GMC, trong kinh tế học vĩ mô, có thể được coi là "điên rồ". Theo Time Magazine và SCMP đưa tin, tổng vốn đầu tư dự kiến của GMC lên tới 1.000 tỷ USD, trong khi GDP năm 2025 của Bhutan chỉ khoảng 3,4 tỷ USD, tổng vốn đầu tư dự kiến gấp khoảng 30 lần GDP năm 2025 của nước này.

Thậm chí còn khoa trương hơn, dự án lớn này từ khi công bố tầm nhìn sơ bộ vào tháng 12/2023, đến khi chính thức khởi công vào năm 2025, hơn 2 năm trôi qua, vẫn chỉ có thể nói là dự án đang trong "giai đoạn xây dựng cơ sở hạ tầng".

Hai động thái này dễ khiến người ta bối rối - rõ ràng từng có 13.000 đồng Bitcoin, tại sao số USD kiếm được không dùng để hỗ trợ các ngành công nghiệp khác trong nước, mà chỉ để trả lương cho công chức, và sau đó lại dùng mười nghìn đồng Bitcoin để xây dựng một đặc khu mà trong 5 - 10 năm tới có thể không mang lại bất kỳ lợi nhuận nào?

Bhutan cũng rất bất đắc dĩ.

Ở Bhutan, chính phủ là nhà tuyển dụng đơn lẻ lớn nhất. Do nền kinh tế tư nhân yếu kém, bộ máy nhà nước vận hành hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống công chức. Tuy nhiên, những năm gần đây Bhutan phải đối mặt với lạm phát và chảy máu chất xám. Việc tăng lương cho công chức, về bản chất là để duy trì sự vận hành của bộ máy nhà nước, ngăn chặn chính phủ ngừng hoạt động. Thu nhập từ khai thác Bitcoin được coi là "tiền cứu mạng" để giữ chân nhân tài cốt lõi của đất nước, nói về "cầm máu" trước, rồi mới nói đến "phát triển".

Ngoài ra, đối với Bhutan, việc hỗ trợ các ngành công nghiệp trong nước có khó khăn khá lớn. Bhutan thiếu môi trường ngành công nghiệp để tiếp nhận vốn. Trong điều kiện không có cơ sở hạ tầng, không có lợi thế logistics, thị trường nội địa cực nhỏ (chỉ khoảng 800.000 dân), chính phủ có rải vài tỷ USD cho dân chúng, cũng không thể tự nhiên tạo ra một ngành công nghiệp chế tạo hoặc công nghệ. Nguồn vốn nhiều khả năng sẽ chảy vào đầu cơ bất động sản hoặc biến thành hàng tiêu dùng nhập khẩu, từ đó tiêu hao dự trữ ngoại hối quý giá.

Do đó, cam kết mười nghìn đồng Bitcoin dành cho GMC, giống như một "canh bạc bất đắc dĩ". GMC không phải là một thành phố du lịch, mà là một "đặc khu", nằm ở vùng đồng bằng phía nam Bhutan giáp với Ấn Độ, có kế hoạch thiết lập hệ thống pháp luật độc lập (tham khảo Singapore và Abu Dhabi), thu hút vốn toàn cầu.

Nó giống như "Quần đảo Cayman dưới chân Himalaya", thông qua hợp tác với các tổ chức như Matrixport, nó cung cấp ủy thác ngoài khơi, hợp pháp hóa tài sản số, và một khu vực tài phán độc lập dựa trên luật Anh-Mỹ. Chính phủ Bhutan nhận ra rằng, trong khuôn khổ thể chế và địa lý hiện tại, triển vọng cải cách từng bước vẫn còn mù mịt. Để cố gắng phá vỡ sự phụ thuộc đơn nhất vào Ấn Độ, đây có thể là lựa chọn tốt nhất mà họ có thể nghĩ đến hiện nay.

Mặc dù quy mô tổng vốn đầu tư dự kiến của GMC lên tới nghìn tỷ USD, nhưng không có nghĩa là chính phủ Bhutan thực sự phải bỏ ra nhiều tiền như vậy một lần, chiến lược của họ là "xây tổ dẫn phượng hoàng" - sử dụng lợi nhuận từ Bitcoin và quỹ đầu tư quốc gia (DHI) để hoàn thành giai đoạn đầu xây dựng cơ sở hạ tầng (như mở rộng sân bay, xây cầu), sau đó thông qua nhượng quyền phát triển đặc khu, thu hút các đại gia và tập đoàn toàn cầu đầu tư tiếp theo.

Bhutan không chỉ "đánh cược lớn" off-chain, trên chain, hoạt động của họ cũng không chỉ đơn thuần là "đào coin - tích trữ coin - bán coin". Bhutan không đặt tất cả tài sản của mình trong ví lạnh để bụi bám, mà đã chuyển một lượng lớn ETH thành các token stake thanh khoản, và gửi vào nền tảng cho vay phi tập trung Aave làm tài sản thế chấp, để vay ra một lượng stablecoin khổng lồ.

Đầu năm nay, Bhutan từng gặp phải cuộc khủng hoảng "giảm đòn bẩy" đầy mạo hiểm. Khi giá ETH giảm, giá trị tài sản thế chấp của Bhutan trên Aave bị thu hẹp, hệ số lành mạnh (health factor) cho vay của họ từng tiến sát đường ranh giới thanh lý 1.0. Để tự cứu mình, DHI vào đầu tháng 2/2026 buộc phải khẩn cấp bán ra 26.535 đồng ETH (khoảng 60 triệu USD), để trả khoản vay USDT lên tới 137 triệu USD. Thao tác này đã kéo hệ số lành mạnh trở lại trên mức an toàn 1.10, bảo toàn được khoảng 78.245 vị thế stETH còn lại.

Thực ra, về "canh bạc" của Bhutan, chúng ta còn có thể truy ngược lại sớm hơn nữa - bởi vì mặc dù Bhutan có nhiều điện để đào Bitcoin, nhưng họ cũng cần máy đào.

Bhutan chủ yếu mua thiết bị từ Bitmain. Theo hồ sơ hải quan và truy vết truyền thông, nhập khẩu chủ yếu là dòng Antminer S19 series của Bitmain (bao gồm S19 Pro, S19 XP, v.v.). Và sau năm 2023, sau khi đạt được thỏa thuận hợp tác với Bitdeer (do Ngô Kỳ Hàn, đồng sáng lập trước đây của Bitmain, thành lập), Bitdeer cũng đã vận chuyển trực tiếp hàng chục nghìn máy đào tiên tiến đến Bhutan.

Theo đánh giá tổng hợp của Forbes và các cơ quan khác, từ năm 2021 đến 2023, tổng chi tiêu vốn của Bhutan cho cơ sở vật chất khai thác tiền mã hóa vào khoảng 500 triệu USD. Điều này trực tiếp dẫn đến việc dự trữ ngoại hối của Bhutan trong cùng kỳ giảm từ 1,27 tỷ USD xuống mức nguy hiểm hơn 500 triệu USD.

Theo Triển vọng Kinh tế Vĩ mô Bhutan tháng 4/2024 của Ngân hàng Thế giới và Báo cáo Điều khoản Tham khán IV của IMF năm 2024, năm tài khóa 2022/23, thâm hụt tài khoản vãng lai (CAD) của Bhutan tăng vọt lên 34,3% GDP. Ngân hàng Thế giới đã chỉ rõ -

"Một khoản đầu tư quốc gia lớn vào khai thác tiền mã hóa đã khiến dự trữ quốc tế giảm và đẩy CAD lên 34,3% GDP. Chỉ riêng năm 2022, khoảng 9% GDP đã được sử dụng để nhập khẩu thiết bị mã hóa."

Một quốc gia dùng 9% GDP để đặt cược vào Bitcoin, đây có thể là một trong những canh bạc điên rồ nhất trong lịch sử nhân loại.

May mắn thay, canh bạc này của Bhutan đã vượt qua giai đoạn trứng nước. Năm 2025, khi giá Bitcoin lập kỷ lục mới, tình hình tài chính của Bhutan đã được cải thiện đáng kể. Theo Báo cáo Điều khoản Tham khán IV mới nhất của IMF vào tháng 1/2026: "Dự trữ ngoại hối của Bhutan đã được tăng cường đáng kể, nhờ giảm nhập khẩu liên quan đến khai thác tiền mã hóa, kiều hối tăng và du lịch cùng thu nhập từ thủy điện tăng lên." CAD của Bhutan dự kiến sẽ thu hẹp mạnh từ mức đỉnh 34,3% xuống còn 8,62% trong năm tài khóa 2025/26. Điều này có nghĩa là giai đoạn trứng nước "mua máy đào" đã qua, và đã bước vào "giai đoạn sản xuất và hiện thực hóa".

Là một quốc gia, giai đoạn trứng nước của Bhutan coi như đã qua. Vậy với tư cách cá nhân, cuộc sống của người dân Bhutan có trở nên tốt hơn nhờ Bitcoin không?

Vận nước và vận dân

Báo cáo Khảo sát Lực lượng Lao động năm 2022 của Cục Thống kê Quốc gia Bhutan (NSB) chỉ rõ, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên năm 2022 của Bhutan thực sự là 28,6%. Đến năm 2025, con số này đã giảm xuống 18%.

Xét về số liệu, ngành công nghiệp khai thác Bitcoin thực sự đã cải thiện cuộc sống của người dân Bhutan. Nhưng đối với người dân Bhutan, sống ở Bhutan, vẫn không thấy có hy vọng gì.

Theo ước tính, hiện có khoảng 66.000 người Bhutan sống ở nước ngoài, trong đó đại đa số ở Úc. Đối với quốc gia nhỏ bé chỉ có khoảng 800.000 dân này, con số này tương đương với gần 8% dân số.

Tương ứng với đó, toàn cầu chỉ có khoảng 3,6% dân số sống bên ngoài quốc gia nơi họ sinh ra. Ở Ấn Độ, tỷ lệ này là 2,5%, ở Pakistan là 2,8%.

Cần biết rằng, trong số người thất nghiệp năm 2025 của Bhutan, tỷ lệ thanh niên lên tới 45,1%. Điều này có nghĩa là, số người Bhutan sống ở nước ngoài, gần như ngang bằng với số thanh niên thất nghiệp trong nước.

Ngay cả khi sống trong thành phố của Bhutan, cũng không vì thành phố phát triển hơn mà có triển vọng việc làm tốt hơn. Trong số thanh niên thất nghiệp, có 57,2% sống ở thành thị.

Hàng năm, số lượng sinh viên và chuyên gia Bhutan đến các nước như Úc, Canada để học tập và làm việc tăng lên ổn định, xu hướng này đã thu hút sự chú ý của giới lãnh đạo cấp cao chính phủ. Thủ tướng Bhutan Tshering Tobgay cho biết, trong số 66.000 kiều dân Bhutan ở nước ngoài, có rất nhiều là công chức, giáo viên, y tá và các chuyên gia khác giàu kinh nghiệm.

"Chúng tôi không thể yêu cầu công chức không từ chức, cũng không thể ngăn cản mọi người rời khỏi đất nước. Tôi không thể đảm bảo các chuyên gia sẽ không từ chức, và khi họ từ chức, họ thường đề cập đến môi trường làm việc tồi tệ, điều đó có lẽ là sự thật."

Chủ tịch Hiệp hội Người Bhutan tại thành phố Perth, Australia, Chimi Dorji cho biết, hiện chỉ riêng ở Perth đã có hơn 20.000 người Bhutan sinh sống. Ông và vợ chuyển đến Úc vào năm 2019, và trước đó, ông từng là một quan chức lâm nghiệp của Bhutan.

Ông nói, "Nhiều người Bhutan sống ở Úc vẫn đang tìm kiếm quyền cư trú vĩnh viễn, bởi vì họ dự định định cư và không trở về quê hương nữa."

Tashi Zam, năm 2018 cùng bạn trai rời Bhutan đến Úc. Cô và bạn trai vào năm 2015 - 2016 khi tốt nghiệp, thậm chí còn chưa nghĩ đến việc đi du lịch nước ngoài:

"Ước mơ ban đầu của chúng tôi là tìm được một công việc phù hợp, rồi định cư ở Bhutan."

Gần hai năm trời, họ dùng hết khả năng để tìm việc, nhưng không đạt được gì. Cuối cùng, gia đình họ gom tiền khuyến khích họ chính thức kết hôn, để cùng nhau xin việc.

"Giờ nghĩ lại, lựa chọn ban đầu của chúng tôi là đúng. Bây giờ chúng tôi có thu nhập tốt, và cũng có thể giúp đỡ người thân trong gia đình."

Trang trại đào coin được tự động hóa cao, GMC là phục vụ giới tinh hoa nước ngoài, Bitcoin không phải là liều thuốc vạn năng, không thể giải cứu cuộc khủng hoảng thất nghiệp nghiêm trọng của người dân Bhutan. Bhutan đã nhảy trực tiếp từ xã hội nông nghiệp sang xã hội tài chính, thiếu mất ngành chế tạo/dịch vụ có thể thu hút nhiều lao động.

Đất nước này thăng hoa trong lĩnh vực tiền mã hóa, nhưng người dân vẫn lưu lạc trong cuộc sống thực.