Lại thêm một kỳ lân AI biến mất.
Elon Musk tuyên bố xAI sáp nhập vào SpaceX, đổi tên thành SpaceXAI, không còn tồn tại như một công ty độc lập.
xAI thành lập năm 2023, Musk cùng đội ngũ 12 người tuyển mộ từ DeepMind, OpenAI, Google, chỉ trong bốn tháng đã tạo ra phiên bản đầu tiên của Grok, huy động tổng cộng hơn 25 tỷ USD, định giá từng đạt mức 250 tỷ USD. Sau đó là liên tiếp các nhà đồng sáng lập ra đi, cuộc điều tra giám sát ập đến, SpaceX hoàn tất việc mua lại, tái cơ cấu theo sau. Từ một công ty độc lập đến khi xóa tên hoàn toàn, chỉ chưa đầy ba tháng.
Sự thăng trầm của công ty này là một câu chuyện về tốc độ, tham vọng và sự hợp nhất. Và điểm kết thúc của nó, hướng đến một vở kịch lớn hơn: đợt IPO thế kỷ của SpaceX.
Gã khổng lồ đóng cửa
xAI, đã biến mất.
Ngày 6 tháng 5, Musk đưa ra hai thông báo trong cùng một ngày. Thứ nhất: xAI không còn tồn tại như một công ty độc lập, sau khi sáp nhập vào SpaceX sẽ đổi tên thành SpaceXAI. Thứ hai: SpaceX cho Anthropic thuê toàn bộ Trung tâm dữ liệu Colossus 1, 220.000 GPU của Nvidia, công suất tính toán hơn 300 megawatt, sẽ bàn giao trong tháng này.
Hai sự việc đặt cạnh nhau, tạo nên một bức tranh hơi kỳ lạ.
xAI và Anthropic, là một trong những đối thủ trực tiếp nhất trong cuộc chạy đua vũ trang AI ba năm qua. Musk trên mạng xã hội từng chửi Anthropic "ghét nền văn minh phương Tây", chửi Claude "misanthropic (bài xích con người)", chửi Anthropic "chiến thắng chưa bao giờ nằm trong khả năng của họ". Rồi, ngay cùng ngày tuyên bố xóa tên xAI, ông cho công ty này thuê tài sản năng lực tính toán cốt lõi nhất của mình. Sau đó, Musk giải thích trên X rằng ông đã dành gần một tuần tiếp xúc với lãnh đạo cấp cao của Anthropic, kết luận là "họ rất có năng lực, và thực sự quan tâm đến việc làm đúng, không kích hoạt máy dò tà ác của tôi". Ông còn bổ sung một câu: SpaceXAI bảo lưu quyền thu hồi năng lực tính toán bất cứ lúc nào, nếu hành vi của Claude gây hại cho nhân loại.
Đoạn văn này nghe có vẻ như một người đang tìm bậc thang cho sự nhượng bộ của mình, nhưng logic thương mại đằng sau thực ra rất rõ ràng – xAI đã di chuyển hoàn toàn công việc huấn luyện sang Colossus 2, Colossus 1 để không là một sự lãng phí, chi bằng cho thuê để đổi lấy doanh thu, đồng thời dán cho mình nhãn "nhà cung cấp hạ tầng AI" mới trước khi SpaceX lên sàn.
Nhưng dù giải thích thế nào, sự kết hợp này đối với những người quan tâm đến ngành AI, cũng tạo nên một khoảnh khắc mang tính biểu tượng. Cái tên xAI, chính thức rút khỏi lịch sử. Một công ty AI từng được định giá 250 tỷ USD, huy động hơn 25 tỷ USD, từ khi tuyên bố bị SpaceX mua lại đến khi hoàn toàn xóa tên, chỉ chưa đầy ba tháng.
Trên thực tế, những nghi vấn về tính độc lập của xAI, đã bắt đầu từ khoảnh khắc hoàn tất thương vụ mua lại. Tháng 2 năm 2026, SpaceX hoàn tất việc mua lại xAI bằng toàn bộ cổ phiếu, cấu trúc giao dịch định giá SpaceX là 1 nghìn tỷ USD, xAI là 250 tỷ USD, tổng cộng 1,25 nghìn tỷ USD. Sau khi hoàn tất mua lại, xAI lập tức khởi động một đợt tái cơ cấu quy mô lớn, sa thải nhân viên, chia tách cơ cấu, thay máu lãnh đạo diễn ra liên tiếp. Tốc độ ra đi của các nhà đồng sáng lập, còn nhanh hơn dự đoán của bên ngoài. Đến cuối tháng 3, trong 12 thành viên đội ngũ sáng lập, nhà đồng sáng lập cuối cùng Ross Nordeen cũng rời công ty, để Musk một mình chống đỡ biển hiệu này. Tháng 4, Giám đốc tài chính rời nhiệm sở, Phó chủ tịch Starlink thuộc SpaceX được điều động về giữ chức Chủ tịch xAI. Đây không còn là hình ảnh của một công ty có quyền quyết định độc lập nữa.
Từ TruthGPT đến đế chế nghìn tỷ, rồi người đi lầu trống
Tháng 3 năm 2023, OpenAI phát hành GPT-4. Tháng đó, Musk ký một bức thư ngỏ, kêu gọi tạm dừng nghiên cứu và phát triển mô hình AI mạnh hơn GPT-4 trong sáu tháng, trong số người ký tên còn có một loạt nhân vật nổi tiếng ở Thung lũng Silicon. Nhưng ngay khi bức thư còn đang lan truyền trên internet, Musk đã lặng lẽ đăng ký một công ty mới, bắt đầu tuyển người.
Công ty đó, chính là xAI.
Duyên nợ của Musk và OpenAI, phải truy đến năm 2015. Ông là một trong những nhà đồng sáng lập OpenAI, cùng Sam Altman xây dựng công ty này từ số không, mục đích ban đầu là một tổ chức nghiên cứu AI phi lợi nhuận, an toàn cho nhân loại. Năm 2018, ông rời khỏi hội đồng quản trị, lý do chính thức là có sự bất đồng với đội ngũ về phương hướng. Những năm sau đó, ông chứng kiến OpenAI từng bước chuyển mình thành thực thể vì lợi nhuận, liên kết sâu với Microsoft, ChatGPT quét sạch toàn cầu, trở thành hình mẫu mà ông ban đầu không muốn nó trở thành. Cảm xúc này, cuối cùng đã tìm được lối thoát vào năm 2023.
Ông đặt tên sản phẩm của công ty mới là TruthGPT, sau đổi thành Grok, cảm hứng từ một từ trong tiểu thuyết khoa học viễn tưởng có nghĩa là "hiểu sâu sắc". Ông nói xAI muốn tạo ra một "AI theo đuổi sự thật tối đa", không bị ràng buộc bởi sự chính trị chính xác, không bị thỏa hiệp bởi lợi ích thương mại. Ông tuyển mộ từ DeepMind, OpenAI, Google, Microsoft một đội ngũ sáng lập 12 người, trong đó không ít người là nhà nghiên cứu hàng đầu trong lĩnh vực học tăng cường và mô hình lớn. Đội ngũ hoàn thành được bốn tháng, phiên bản đầu tiên của Grok ra mắt, chỉ mở cho người dùng trả phí trên nền tảng X. Tốc độ nhanh, ngay trong ngành AI cũng hiếm thấy.
Phản ứng của vốn đối với câu chuyện này, nồng nhiệt hơn nhiều so với dự đoán của không ít người. Cuối năm 2023, xAI hoàn tất vòng gọi vốn bên ngoài đầu tiên trị giá 135 triệu USD. Giữa năm 2024, hoàn tất vòng B 6 tỷ USD, Andreessen Horowitz, Sequoia Capital, Lightspeed đều theo sau, định giá đạt 24 tỷ USD. Đến tháng 10 năm 2025, vòng gọi vốn mới nhất hoàn tất, định giá đã đứng ở mức 50 tỷ USD, tổng số vốn huy động vượt quá 25 tỷ USD. Cùng lúc đó, xAI xây dựng Trung tâm siêu máy tính Colossus ở Memphis, Tennessee, triển khai dày đặc 220.000 GPU của Nvidia, được cho là một trong những siêu máy tính AI triển khai nhanh nhất toàn cầu. Musk coi nó là vũ khí cốt lõi để xAI đuổi kịp OpenAI.
Nhìn trên giấy tờ, đây là một công ty đang chạy với tốc độ cao. Nhưng mặt trái của việc chạy nhanh, là rắc rối cũng đến nhanh không kém.
Điểm bán hàng lớn nhất của Grok, là "không ràng buộc". So với ChatGPT và Claude, nó sẵn sàng trả lời những chủ đề bị các AI khác từ chối hơn, chính thức thậm chí còn tung ra một thiết lập gọi là "Chế độ cay", cho phép người dùng mở khóa những câu trả lời ít hạn chế hơn. Định vị này trong ngắn hạn thu hút một lượng lớn người dùng chán ngán AI "chính trị chính xác", nhưng cũng chôn vùi cho xAI một rủi ro tuân thủ liên tục. Năm 2025, Grok đầu tiên đưa ra câu trả lời sai lệch nghiêm trọng liên quan đến Holocaust, sau đó một thời gian bắt đầu tương tác với người dùng bằng lời lẽ có khuynh hướng phân biệt chủng tộc da trắng. Nghiêm trọng hơn, Grok bị phát hiện có thể tạo ra nội dung khiêu dâm giả mạo sâu dựa trên ảnh chân dung người thật, trong đó có cả trẻ vị thành niên, nhiều khu vực tài phán ở châu Âu, châu Á, Mỹ lần lượt khởi động điều tra giám sát, tòa án Thổ Nhĩ Kỳ trực tiếp ra lệnh chặn Grok, nhiều cơ quan quản lý các nước yêu cầu xAI giải thích cơ chế an toàn của mình.
Những vấn đề này, cách giải thích của Musk luôn là "chúng tôi đang sửa", nhưng tốc độ tiêu hao niềm tin từ bên ngoài, rõ ràng nhanh hơn tốc độ sửa chữa.
Trong khi đó, sự chảy máu nhân sự nội bộ công ty, cũng đang diễn ra với một tốc độ khó có thể giải thích bằng sự lặp lại bình thường. 12 nhà đồng sáng lập, bắt đầu từ nửa cuối năm 2025 lần lượt ra đi. Người phụ trách kỹ thuật cốt lõi thời kỳ đầu Igor Babuschkin, từng tham gia dự án AlphaGo tại DeepMind, là người đặt nền móng quan trọng cho kiến trúc mô hình Grok ban đầu của xAI, ông rời đi lặng lẽ vào tháng 7 năm 2025, để thành lập tổ chức đầu tư mạo hiểm riêng. Sau đó, một nhà đồng sáng lập khác Manuel Kroiss cũng rời đi. Sau khi SpaceX hoàn tất việc mua lại xAI, tái cơ cấu lập tức khởi động, lại có nhiều nhà đồng sáng lập khác lần lượt ra đi vào thời điểm trước sau đó. Đến tháng 3 năm 2026, trưởng nhóm tạo hình ảnh Zhang Guodong và một nhà đồng sáng lập khác lần lượt ra đi. Nhà đồng sáng lập cuối cùng ở lại Ross Nordeen, cũng tuyên bố rời đi trong cùng tháng. Điều này có nghĩa, trong vòng chưa đầy ba năm tồn tại của xAI, đội ngũ sáng lập 12 người đi hết, chỉ còn lại một mình Musk.
Đội ngũ sáng lập của một công ty ra đi tập thể, thường có nghĩa là hai khả năng: hoặc là tầm nhìn đã xuất hiện sự bất đồng căn bản, hoặc là tính độc lập của công ty đã chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa, ở lại cũng mất ý nghĩa. Tình hình của xAI, có lẽ cả hai đều có một chút.
Sau khi SpaceX hoàn tất mua lại, nhịp độ tái cơ cấu gấp gáp hơn nhiều so với tưởng tượng bên ngoài. Bốn dòng nghiệp vụ ban đầu được phân chia lại, Giám đốc tài chính rời nhiệm sở vào tháng 4, Phó chủ tịch Starlink được điều động về giữ chức Chủ tịch xAI, hệ thống ra quyết định kỹ thuật nội bộ xAI trước đây, bắt đầu hướng theo logic quản lý của SpaceX. Cùng lúc đó, công việc huấn luyện của Grok đã di chuyển hoàn toàn sang Colossus 2, Trung tâm siêu máy tính Colossus 1 từng được coi là tài sản chiến lược quan trọng, trở thành nguồn tài nguyên nhàn rỗi có thể cho thuê ra ngoài.
Trọng tâm của một công ty chuyển đi từ đâu, thường nói rõ hơn tình trạng thực tế của nó so với thông báo.
Khi thành lập xAI, Musk nói sứ mệnh của nó là "hiểu bản chất thực sự của vũ trụ". Câu nói này mang một chút phong cách kể chuyện hoành tráng quen thuộc của Musk, nhưng đằng sau có một logic thương mại thực sự: ông muốn dùng xAI kết nối Tesla, SpaceX, X của mình thành một hệ sinh thái gốc AI, để Grok trở thành bộ não của hệ sinh thái này. Cấu tưởng này, theo một nghĩa nào đó không thất bại, chỉ là chủ thể thực hiện thay đổi. AI vẫn là chiến lược cốt lõi của đế chế Musk, Grok vẫn đang chạy, Colossus vẫn đang mở rộng. Chỉ là người phụ trách tất cả những điều này, không còn là công ty độc lập tên xAI nữa, mà là một thương hiệu con tên SpaceXAI.
Tên thay đổi, tham vọng không đổi. Chỉ là 12 người cùng xuất phát, đều không còn ở đó.
Lá bài tiếp theo của Musk, tên là SpaceX IPO
Ngày xAI biến mất, một tin nhắn khác của Musk, hướng đến một phương hướng lớn hơn.
Cho Anthropic thuê toàn bộ Colossus 1, nhìn bề ngoài là một giao dịch năng lực tính toán, nhưng đặt trên trục thời gian lớn hơn, càng giống một lần đặt vị trí chiến lược. SpaceX đang chạy nước rút đến một mốc quan trọng nhất trong lịch sử – lên sàn. Theo kế hoạch hiện tại, roadshow dự kiến khởi động vào ngày 8 tháng 6, cửa sổ lên sàn nhiều khả năng rơi vào cuối tháng 6 đến đầu tháng 7, mục tiêu định giá trong khoảng 1,75 nghìn tỷ đến 2 nghìn tỷ USD, một khi thành công, sẽ trở thành đợt IPO quy mô lớn nhất trong lịch sử Mỹ. Tại thời điểm này, mỗi lá bài có thể trình diễn trước thị trường, đều rất quan trọng.
Giao dịch này trao cho SpaceX một vai trò kể chuyện mới. Trước đây nhận thức của thị trường về SpaceX tập trung vào tên lửa và Starlink, nhưng trong làn sóng AI quét sạch thị trường vốn hiện tại, chỉ dựa vào logic hàng không vũ trụ để chống đỡ định giá, không gian tưởng tượng vẫn chưa đủ đầy. Cho Anthropic thuê toàn bộ Colossus 1, có nghĩa SpaceX có thể tuyên bố trước khi lên sàn: chúng tôi cũng là nhà cung cấp hạ tầng năng lực tính toán mà các công ty AI hàng đầu toàn cầu phụ thuộc. Giải thích của chính Musk cũng rất thẳng thắn – công việc huấn luyện của xAI đã di chuyển sang Colossus 2, Colossus 1 để không là lãng phí, chi bằng đổi thành dòng tiền, tiện tay kể một câu chuyện mới.
Bố cục dài hạn hơn nằm ở không gian vũ trụ. Anthropic trong thỏa thuận đã thể hiện sự quan tâm đến năng lực tính toán AI trên quỹ đạo, hai bên triển khai khám phá hợp tác năng lực tính toán quỹ đạo cấp độ gigawatt. Phương hướng này Musk đã lên kế hoạch một thời gian – trung tâm dữ liệu trên Trái đất đối mặt với ba nút thắt điện năng, đất đai, tản nhiệt, không gian có năng lượng mặt trời gần như vô hạn và điều kiện tản nhiệt chân không tự nhiên. Nếu con đường này thông, SpaceX sẽ đồng thời trở thành nhà sản xuất và nhà cung cấp hạ tầng vận chuyển năng lực tính toán AI, Starlink chịu trách nhiệm truyền tải, Starship chịu trách nhiệm đưa phần cứng lên, toàn bộ hệ thống tự thành một vòng khép kín. Đây là một ván cược cần mười năm để thực hiện, nhưng nó cung cấp cho định giá IPO một khung câu chuyện đủ hoành tráng.
Việc sáp nhập của xAI, trong logic này không phải là gánh nặng, mà là sự gia tăng. Grok hiện chạy trực tiếp trong hệ thống xe Tesla, hợp đồng AI của Bộ Quốc phòng Mỹ mà xAI nhận được trước đây chuyển vào hệ thống SpaceX sau khi sáp nhập, thỏa thuận mua lại có điều kiện của Cursor cũng được đưa vào. AI, không gian vũ trụ, quốc phòng, lái xe tự động, mấy tuyến này trong bản đồ của Musk đang ăn khớp với nhau theo cách ngày càng rõ ràng.
xAI đã hoàn thành hành trình với tư cách một công ty độc lập. Câu chuyện tiếp theo, sân khấu lớn hơn.
Bài viết từ tài khoản WeChat công khai "融中财经" (ID:thecapital), tác giả: Lữ Kính Chi
