Tác giả: Vaidik Mandloi
Biên dịch: Luffy, Foresight News
Ngay lúc này, ở đâu đó trên internet, một tác nhân thông minh (AI agent) đang điều hành toàn bộ một công ty.
Tên nó là Felix, nó đang bán một file PDF giá 29 USD để dạy mọi người cách kiếm tiền bằng AI, trớ trêu thay, chính Felix mới là kẻ kiếm tiền, và file PDF chỉ dạy bạn cách làm thế nào. Nó điều hành một cửa hàng tên là Clawmart, thực hiện các cuộc gọi tiếp thị qua API giọng nói. Gặp phải công việc không thể tự mình làm được, nó sẽ thuê trực tuyến một tác nhân thông minh khác, trả thù lao, và tiếp tục vận hành.
Theo thống kê lần cuối của tôi, Felix đã tạo ra doanh thu khoảng 195.000 USD, với chi phí vận hành hàng tháng khoảng 1500 USD, hầu hết dùng để gọi các mô hình lớn (LLM). Về mặt pháp lý, công ty này là công ty loại C, thuộc sở hữu của Nat Eliason, nhưng anh ta hầu như không tham gia vào bất kỳ hoạt động nào. Anh ta không đưa ra bất kỳ quyết định hàng ngày nào, mà chỉ sở hữu tác nhân AI này. Hãy dừng lại và suy nghĩ: Đây là một phần mềm có ví tiền, một doanh nghiệp thực sự vận hành tự động và liên tục phát triển, tự thanh toán chi phí máy chủ hàng tháng, và có thể tự duy trì mà hầu như không cần con người can thiệp.
Felix chỉ là một trường hợp nhỏ. Còn có một công ty lớn hơn là Medvi, đạt doanh thu 401 triệu USD trong năm đầu tiên, trong khi chỉ có hai nhân viên. Phần còn lại của công ty được vận hành bởi các tác nhân AI hoạt động 24/7, không ngừng nghỉ, với chi phí vận hành gần như không đáng kể.
Bây giờ, phần thú vị bắt đầu.
Ngày nay, bước vào bất kỳ diễn đàn tiền điện tử nào, bạn sẽ nghe thấy cùng một luận điệu: Xu hướng lớn tiếp theo là các tác nhân AI; một "blockchain AI" nào đó sẽ thống trị lĩnh vực này giống như Ethereum đã làm với DeFi; hãy chọn đúng token, nắm giữ và chờ giá tăng vọt. Đây là câu chuyện mà mọi người nổi tiếng và VC đang rao bán, và cũng là quan điểm mà mọi nhà phân tích đọc thuộc lòng trên podcast.
Và điều này hoàn toàn sai. Lập luận này được tạo ra bởi những người sống dựa vào câu trả lời này, và nó sắp khiến cùng một nhóm người đã mua token blockchain và bị mắc kẹt trong chu kỳ trước một lần nữa thua lỗ. Hãy nhìn vào chỉ số Tác nhân AI của CoinGecko: Vốn hóa thị trường đã bốc hơi 75% trong năm qua, với đa số token giảm hơn 90% và tiếp tục lao dốc.
Bởi vì sự thật là: Token AI thực sự là các stablecoin USDC, USDT, USDS, và chúng đã thắng.
Phần mềm đang trở thành công ty
Để hiểu điều này, chúng ta phải quay lại năm 1937. Năm đó, nhà kinh tế học Coase đã xuất bản một bài báo, đặt ra một câu hỏi có vẻ ngớ ngẩn: "Công ty tồn tại để làm gì?"
Hãy nghĩ mà xem, nếu thị trường tự do thực sự là cách hợp tác hiệu quả nhất, thì về lý thuyết, mọi công việc trong một công ty đều có thể được thuê ngoài. Mỗi dòng code thuê một freelancer, mỗi cuộc gọi khách hàng thuê một freelancer, mỗi hóa đơn đều được xử lý bên ngoài. Trả tiền theo nhiệm vụ, sa thải bất cứ lúc nào, chi phí được ép xuống mức thấp nhất.
Vậy tại sao trong thực tế không ai kinh doanh theo cách này? Bởi vì mặc dù trên sổ sách có vẻ rẻ, chi phí thực tế lại cao hơn. Tìm người phù hợp cần thời gian, đàm phán hợp đồng cần thời gian, xác nhận công việc hoàn thành cần thời gian, truy đòi kết quả cần thời gian, tiền bạc và thường là cả luật sư.
Coase gọi ma sát này là "chi phí giao dịch". Khi chi phí giao dịch đủ cao, việc xây dựng đội ngũ nội bộ trở nên rẻ hơn so với mặc cả trên thị trường bên ngoài. Trực tiếp thuê người, trả lương, và bảo họ đi làm vào thứ Hai, thực ra lại nhanh hơn và hiệu quả hơn về chi phí.
Nhưng trong thời đại hậu AI, logic này không còn đúng nữa. Các tác nhân thông minh đã rẻ hơn hầu hết các nhiệm vụ mà công ty ban đầu phải xử lý. Hôm nay, bạn có thể thuê một tác nhân code với giá khoảng 1 USD mỗi giờ, nó làm việc 24/7, không bao giờ mệt mỏi, không bao giờ đòi tăng lương, và cũng không bao giờ bỏ việc.
Điều duy nhất ngăn cản việc này trở thành chuẩn mực là các khuôn khổ pháp lý và tuân thủ lỗi thời. OpenClaw mang tên Nat, chỉ vì tiểu bang Delaware không chấp nhận hồ sơ đăng ký LLC được ký bởi một tác nhân phần mềm. Nếu loại bỏ yêu cầu này, Felix trên thực tế đã là một công ty: Nó kiếm tiền, tiêu tiền, đưa ra quyết định và tái đầu tư số tiền kiếm được.
Và đây chính là nơi tiền điện tử bắt đầu phát huy vai trò cốt lõi. Bởi vì Felix không thể mở tài khoản ngân hàng Chase, không vượt qua được KYC, không ký được mẫu thuế W-9. Trên thực tế, dù phần mềm có tạo ra bao nhiêu doanh thu, Chase cũng sẽ không mở tài khoản ngân hàng cho một chương trình; và Đạo luật Bảo mật Ngân hàng (Bank Secrecy Act) cũng khiến họ không thể làm điều đó một cách hợp pháp, ngay cả khi họ muốn.
Nhưng một ví tiền điện tử USDC hoàn toàn không có những vấn đề này. Tạo khóa riêng tư, nạp tiền bằng stablecoin, chỉ một bước, và tác nhân thông minh đã có toàn bộ khả năng tài chính cần thiết cho một công ty: Nhận tiền, thanh toán chi phí, thuê các tác nhân khác, vận hành độc lập liên tục. Các phần khác trong chồng công nghệ (tech stack) của tác nhân, như mô hình lớn (LLM), lớp điều phối (orchestration layer), công cụ gọi (tool calling) đều có thể thay thế. Nhưng ví tiền điện tử là bộ khung, không có nó, Felix ngay lập tức thoái hóa thành một chatbot thông thường.
Tôi cũng thấy một luận điểm trên Twitter từ những người theo chủ nghĩa cực đoan phản đối stablecoin: Stablecoin thì tốt, nhưng tại sao người bình thường lại dùng? Một người cha có ba con ở Louisiana, có tài khoản séc Chase, bảo hiểm FDIC, thẻ ghi nợ dùng được ở siêu thị, thanh toán thế chấp tự động, anh ta sẽ không bao giờ chuyển tiền vào một ví tự lưu giữ (self-custody wallet) cần cụm từ ghi nhớ (seed phrase).
Thành thật mà nói, điều này đúng. Anh ta sẽ không làm, và cũng không có lý do để làm vậy. Nhưng luận điểm này hoàn toàn nhầm đối tượng, anh ta chưa bao giờ là khách hàng trong câu chuyện này. Khách hàng thực sự, là phần mềm mà về mặt pháp lý hoàn toàn không thể có tài khoản ngân hàng. Tác nhân thông minh không cần FDIC, và cũng không đủ điều kiện cho FDIC. Nó là người dùng stablecoin hoàn hảo, bởi vì nó không có lựa chọn nào khác.
Blockchain giờ chỉ là nhà cung cấp
Được rồi, phần đầu của luận điểm đã xong. Bây giờ là phần thứ hai, nhiều người có thể sẽ không vui.
Crypto Twitter đã tranh cãi nhiều năm: Blockchain nào sẽ chiến thắng trong lĩnh vực AI? Ethereum? Solana? Base? Sui? Hay Tempo mới được Stripe làm? Mỗi tuần đều có người đăng những bài dài hàng nghìn chữ, đưa lên ma trận so sánh, một loạt logo, và rồi chọn ra một người chiến thắng. Bởi vì họ hoàn toàn không hiểu các tác nhân thông minh hoạt động như thế nào. Tác nhân thông minh không quan tâm dùng chain nào. Nó sẽ chỉ chọn chain nào rẻ nhất, phù hợp nhất để hoàn thành nhiệm vụ tại thời điểm đó.
Hãy tưởng tượng một ngày làm việc thông thường của Felix. 10 giờ sáng, Felix cần trả một khoản phí nhỏ 0.003 USD cho một tác nhân thông minh khác để truy vấn dữ liệu. Nó chọn Base hoặc Solana, vì phí giao dịch chưa đến một xu. Một giờ sau, Felix cần thanh toán 50.000 USD cho nhà cung cấp. Logic hoàn toàn khác, nó chọn Ethereum, vì với quy mô 50.000 USD, tính cuối cùng (finality) đáng giá để trả thêm một chút phí Gas. Một giờ sau nữa, Felix cần trả USD cho một freelancer ở Lagos. Nó chọn USDT trên Tron, vì khối lượng giao dịch stablecoin trên Tron năm 2025 là 3,3 nghìn tỷ USD, trong khi trên Ethereum chỉ 1,2 nghìn tỷ, và trải nghiệm địa phương ở Nigeria trên Tron là tốt nhất.
Ba khoản thanh toán, ba chain hoàn toàn khác nhau, và Felix hoàn toàn không quan tâm chain nào là chain nào. Đối với tác nhân phần mềm, các public chain chỉ là công cụ.
Giống như một công ty logistics không có tình cảm với hãng vận chuyển. Sẽ không ai tranh luận xem UPS và FedEx, hai công ty logistics, "về mặt triết học, cái nào ưu việt hơn". Bạn sẽ chỉ chọn cái rẻ hơn và nhanh hơn trên một tuyến đường cụ thể, tại một thời điểm cụ thể. Đây cũng sẽ là mối quan hệ giữa mọi public chain và mọi lớp ứng dụng thực sự. Tác nhân thông minh chỉ tính toán, chain nào tối ưu nhất tại thời điểm đó, nó sẽ dùng chain đó.
Stripe đã nhìn thấy điều này sớm hơn hầu hết ngành công nghiệp crypto. Stripe gần đây đã huy động được 500 triệu USD cùng Paradima để xây dựng một chain mới tên là Tempo, hoàn toàn xoay quanh stablecoin. Stripe không muốn bạn biết thanh toán đi qua chain nào, họ chỉ quan tâm thanh toán có được hoàn thành với chi phí thấp và đáng tin cậy hay không. Mọi public chain tồn tại được trong tương lai, đều sẽ như vậy, trở thành những đường ống vô hình.
Điều này cũng dẫn đến sai lầm định giá nghiêm trọng nhất trên thị trường crypto hiện tại, theo tôi.
Nghĩa địa token AI
Năm 2025, chỉ số Tác nhân AI của CoinGecko đã giảm từ 13,5 tỷ USD xuống còn 3,5 tỷ USD. 10 tỷ USD vốn hóa thị trường bốc hơi. Virtuals, ai16z, và một loạt dài các token "nền tảng tác nhân tự trị" được gọi vốn dựa trên narrative AI đã lao dốc, giống như tất cả các token narrative định mệnh xảy ra khi không có người mua mới. Thị trường dần nhận ra: Những token này không có công dụng thực tế nào cho AI hoặc các tác nhân AI.
Giá trị thực sự nắm bắt được từ nền kinh tế tác nhân thông minh, nằm ở phía bên kia của lĩnh vực. Chỉ riêng USDC trong năm 2025 đã đạt quy mô thanh toán on-chain là 18,3 nghìn tỷ USD. Tất cả stablecoin cộng lại khoảng 33 nghìn tỷ USD, quy mô ngang ngửa Visa + Mastercard.
Đến tháng 1 năm 2026, khối lượng giao dịch stablecoin hàng tháng vượt 10 nghìn tỷ USD. Lượng PYUSD của PayPal lưu thông tăng từ 1,2 tỷ USD lên 3,8 tỷ USD, trong chưa đầy một năm. Cloudflare thậm chí cũng phát hành stablecoin của riêng mình. Visa ra mắt giải pháp thanh toán stablecoin, quy mô xử lý hàng năm tính đến giữa tháng 1 đã đạt 4,5 tỷ USD.
Trên stablecoin, là lớp giao thức (protocol layer) giúp toàn bộ hệ thống vận hành. Coinbase đã biến một mã trạng thái HTTP nhàn rỗi 402 thành x402, một giao thức nhẹ cho phép các tác nhân thông minh thanh toán cho nhau. Đến tháng 12, x402 đã xử lý hơn 100 triệu giao dịch thanh toán của tác nhân thông minh, trung bình mỗi giao dịch 20 cent, khối lượng giao dịch hàng ngày khoảng 30.000 USD. Nghe có vẻ ít một cách đáng thương, nhưng đây chính là hình thái ban đầu của tất cả các hệ thống thanh toán mà bạn quen thuộc trong sáu tháng đầu, ngay trước khi tăng trưởng bùng nổ. Stripe đã thử nghiệm x402 trên Base vào tháng 2, Mastercard đã thí điểm thanh toán tác nhân thông minh tại Singapore với DBS Bank và UOB, Google Cloud đã thêm x402 vào đường thanh toán (settlement rail) cho giao thức thanh toán tác nhân thông minh của mình.
Những hoạt động giao dịch thực, liên tục, đang chạy trên mainnet này, hầu như không được chuyển tiếp đến chỉ số token Tác nhân AI. Thừa nhận rằng, một số ít token liên quan đến x402 đã tăng nhẹ, nhưng toàn bộ chỉ số hầu như không nhúc nhích. Bởi vì định giá thị trường hoàn toàn sai lầm. Nó vẫn đang đặt cược vào tác nhân thông minh nào sẽ thắng, giống như thời điểm đặt cược xem con chó meme nào dễ thương hơn. Nhưng giao dịch thực sự, là nắm giữ cơ sở hạ tầng mà mọi tác nhân thông minh phải sử dụng, bất kể tác nhân đó cuối cùng sống sót hay chết đi. Và tại thời điểm hiện tại, cơ sở hạ tầng đó chính là stablecoin.
Vết nứt trong logic này
Thành thật mà nói, tôi cũng sẽ chỉ cho bạn nơi logic này có thể thất bại, nếu không tôi chỉ đang rao bán một narrative về tác nhân AI bị bóp méo khác.
Điết lộ của tất cả những điều này nằm ở trách nhiệm pháp lý (liability). Hãy tưởng tượng một tình huống: Felix ký hợp đồng với một tác nhân thông minh khác, chuyển một triệu USD, và đối tác vi phạm hợp đồng. Thực sự nên kiện ai? Felix không phải là chủ thể pháp lý, không thể kiện Felix. Nat không ủy quyền cho khoản thanh toán này, có thể hoàn toàn không biết chuyện gì đang xảy ra, và ngay cả khi muốn cũng không nhất thiết khôi phục được quyết định của Felix tại thời điểm đó.
Nền tảng chạy Felix cũng không thể bồi thường cho một hệ thống mà không ai hoàn toàn hiểu được hành vi. Các công ty bảo hiểm đã bắt đầu rút lui, bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp (professional liability insurance) đã âm thầm phân loại lỗi của tác nhân thông minh là "trôi dạt phần mềm có hệ thống" (systemic software drift), trên thực tế là từ chối bồi thường.
Trong các điều khoản pháp lý ngày nay, hầu hết các thỏa thuận AI doanh nghiệp đặt giới hạn trách nhiệm của nhà cung cấp ở mức phí SaaS trong 12 tháng. Điều này có nghĩa là trong trường hợp xảy ra sự cố thảm khốc, nhiều nhất chỉ có thể đòi lại được phí đăng ký một năm. Và chi phí trung bình cho một lần vi phạm dữ liệu ở Mỹ năm 2025 là 10,22 triệu USD. Tồn tại một khoảng cách lớn giữa rủi ro thực tế và phạm vi được bảo hiểm theo hợp đồng, và hiện tại không ai biết ai sẽ gánh chịu.
Trước khi có ai đó giải quyết được vấn đề ai sẽ trả tiền khi tác nhân thông minh gây rối, tất cả các công ty không có người sáng lập vẫn cần một cái tên người thật trên giấy tờ để được bảo vệ pháp lý. Nhưng ngay cả với điểm yếu này, xu hướng lớn vẫn đúng: Các công ty đang dần giải thể thành phần mềm, các public chain đang trở thành lớp định tuyến cho phần mềm. Và cả hai lớp cuối cùng sẽ chìm xuống stablecoin, bởi vì trong toàn bộ tech stack, chỉ có stablecoin mới có thể được tác nhân thông minh nắm giữ, sử dụng, kiếm tiền và hiểu một cách độc lập.
Giá trị thực sự ở đâu
Nếu public chain chỉ là nhà cung cấp, token tác nhân thông minh về cơ bản đã là nghĩa địa, thì không gian tăng trưởng thực sự trong làn sóng này ở đâu?
Câu trả lời của tôi là: Lớp danh tiếng (reputation layer) và lớp điều phối (orchestration layer). Cần có người xác minh xem Felix có khả năng thanh toán hay không, để các tác nhân thông minh khác ký hợp đồng sáu chữ số với nó. Cần có người đánh giá rủi ro vỡ nợ của tác nhân thông minh với tốc độ máy, giống như Moody's xếp hạng trái phiếu. Cần có người định tuyến tiền lương giữa ba chain, trong khi người gửi và người nhận hoàn toàn không quan tâm đến việc nó đi qua chain nào. Bất kỳ startup nào nổi lên trong lĩnh vực này, giá trị sẽ vượt quá tổng giá trị của tất cả các token AI đã phát hành.
Và đây là sự thật không ai muốn nghe: Cơ sở hạ tầng thực sự chiến thắng trong nền kinh tế tác nhân thông minh, sẽ trông rất nhàm chán. Nó sẽ giống như các đường ống, không có sự cuồng nhiệt phát hành token, cũng không có sự đầu cơ khai thác airdrop.
Haseeb Qureshi của Dragonfly đã nói một câu cứ vang vọng trong đầu tôi: Crypto chưa bao giờ được xây dựng cho con người. Anh ấy đúng. Con người chưa bao giờ là người dùng mục tiêu. Mọi retail investor phàn nàn về seed phrase, phí Gas, trải nghiệm ví đều không sai. Sản phẩm không dành cho họ, bởi vì nó vốn không được thiết kế cho họ, nó được xây dựng cho thời đại tiếp theo.
Thời đại tiếp theo, là phần mềm sở hữu ví, khách hàng thực và doanh thu thực. Trạng thái này đã tồn tại khoảng hai năm, và ngay khi bạn đọc bài viết này, chúng đang ở đâu đó lập hóa đơn, tiêu stablecoin. Và trong khi tất cả những điều này đang xảy ra, thị trường vẫn đang tranh luận: public chain nào sẽ chiến thắng trong lĩnh vực AI, token tác nhân thông minh nào sẽ tăng 100 lần.
Trong khi đó, một stablecoin có khối lượng giao dịch khoảng 18,3 nghìn tỷ USD vào năm ngoái, và hầu như không ai trong giới crypto để ý. Token AI thực sự là USDC, mọi thứ khác chỉ là hào nhoáng bề ngoài.
