Tác giả gốc: Matt Liston
Biên dịch: AididiaoJP, Foresight News
Vào tháng 11 năm 2024, thị trường dự đoán đã dự báo chính xác kết quả bầu cử trước tất cả mọi người. Khi các cuộc thăm dò ý kiến cho thấy một cuộc đua ngang ngửa và các chuyên gia nói lấp lửng, thị trường đã cho Trump tỷ lệ thắng là 60%. Khi kết quả được công bố, thị trường dự đoán đã đánh bại toàn bộ hệ thống dự báo chính thống — thăm dò, mô hình, đánh giá chuyên gia, tất cả mọi thứ.
Điều này chứng minh rằng thị trường có thể tập hợp thông tin phân tán thành niềm tin chính xác; cơ chế chia sẻ rủi ro đã phát huy tác dụng. Kể từ những năm 1940, các nhà kinh tế học vẫn mơ ước rằng các thị trường đầu cơ có thể vượt qua dự đoán của chuyên gia, và giấc mơ đó cuối cùng đã được chứng minh trên sân khấu lớn nhất.
Nhưng hãy xem xét kỹ hơn các nguyên tắc kinh tế học đằng sau nó.
Những người đặt cược trên Polymarket và Kalshi cung cấp thanh khoản trị giá hàng tỷ USD. Phần thưởng của họ là gì? Họ tạo ra một tín hiệu, và cả thế giới có thể nhìn thấy nó ngay lập tức, miễn phí. Các quỹ phòng hộ theo dõi nó, các đội vận động tranh cử hấp thụ nó, các nhà báo xây dựng bảng dữ liệu xung quanh nó. Không ai phải trả tiền cho thông tin tình báo này; những người đặt cược trên thực tế đang trợ cấp cho một hàng hóa công cộng toàn cầu.
Đây chính là tình thế tiến thoái lưỡng nan sâu sắc của thị trường dự đoán: Thông tin mà chúng tạo ra cũng chính là phần có giá trị nhất, và nó bị rò rỉ ngay tại thời điểm được tạo ra. Và những người mua sành sỏi sẽ không trả tiền cho thông tin công khai. Các nhà cung cấp dữ liệu tư nhân có thể tính phí cao từ các quỹ phòng hộ chính xác vì dữ liệu của họ là thứ mà đối thủ cạnh tranh không nhìn thấy. Ngược lại, giá cả công khai của thị trường dự đoán, dù chính xác đến đâu, cũng trở nên vô giá trị đối với những người mua này.
Do đó, thị trường dự đoán chỉ có thể tồn tại trong những lĩnh vực đủ người muốn "cá cược": bầu cử, thể thao, các sự kiện meme trên mạng. Kết quả là chúng ta có được một thú tiêu khiển giải trí được ngụy trang thành cơ sở hạ tầng thông tin. Những câu hỏi thực sự quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách — rủi ro địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng, kết quả quy định, dòng thời gian phát triển công nghệ — vẫn không có câu trả lời, vì không ai đặt cược vào chúng để giải trí.
Logic kinh tế của thị trường dự đoán bị đảo ngược. Và việc sửa chữa điều này là một phần của một sự thay đổi lớn hơn. Bản thân thông tin mới là sản phẩm, đặt cược chỉ là một cơ chế để sản xuất thông tin, và đó là một cơ chế hạn chế. Chúng ta cần một mô hình khác. Dưới đây là phác thảo ban đầu về "Tài chính Nhận thức" (Cognitive Finance): một cơ sở hạ tầng được thiết kế lại từ các nguyên tắc đầu tiên, xoay quanh chính thông tin.
Trí tuệ Tập thể
Bản thân thị trường tài chính là một dạng trí tuệ tập thể. Chúng tập hợp kiến thức, niềm tin và ý định phân tán thành giá cả, từ đó điều phối hành vi của hàng triệu người tham gia không bao giờ giao tiếp trực tiếp. Điều này thật phi thường, nhưng cũng cực kỳ kém hiệu quả.
Thị trường truyền thống hoạt động chậm chạp vì bị giới hạn bởi giờ giao dịch, chu kỳ thanh toán và ma sát thể chế. Chúng chỉ có thể biểu đạt niềm tin một cách chung chung thông qua công cụ thô sơ là giá cả. Những thứ chúng có thể biểu thị cũng rất hạn chế: không gian của các đề xuất có thể giao dịch, so với không gian của những vấn đề con người thực sự quan tâm, thật là nhỏ bé. Hơn nữa, người tham gia bị hạn chế chặt chẽ: rào cản quy định, yêu cầu vốn và ràng buộc địa lý, loại trừ phần lớn mọi người và tất cả các cỗ máy.
Sự xuất hiện của thế giới crypto (tiền mã hóa) bắt đầu thay đổi điều này, bao gồm các thị trường hoạt động không ngừng nghỉ, sự tham gia không cần xin phép và tài sản có thể lập trình. Các giao thức mô-đun có thể kết hợp mà không cần sự điều phối trung tâm. DeFi (Tài chính Phi tập trung) đã chứng minh rằng cơ sở hạ tầng tài chính có thể được xây dựng lại thành các thành phần cơ bản mở, có thể tương tác, được sinh ra từ sự tương tác của các mô-đun tự trị, chứ không phải từ sắc lệnh của người gác cổng.
Nhưng DeFi phần lớn chỉ sao chép tài chính truyền thống với những "đường ống" tốt hơn. Trí tuệ tập thể của nó vẫn dựa trên giá cả, tập trung vào tài sản và hấp thụ thông tin mới một cách chậm chạp.
Tài chính Nhận thức là bước tiếp theo: xây dựng lại chính hệ thống thông minh từ các nguyên tắc đầu tiên cho thời đại trí tuệ nhân tạo và crypto. Chúng ta cần những thị trường biết "suy nghĩ" — những thị trường có thể duy trì các mô hình xác suất về thế giới, có thể hấp thụ thông tin với độ chi tiết tùy ý, có thể được các hệ thống AI truy vấn và cập nhật, và con người có thể đóng góp kiến thức mà không cần hiểu cấu trúc bên dưới.
Các thành phần để đạt được nó không hề bí ẩn: sử dụng thị trường riêng tư để sửa chữa mô hình kinh tế, sử dụng cấu trúc kết hợp để nắm bắt mối tương quan, sử dụng hệ sinh thái tác nhân để xử lý thông tin ở quy mô lớn, sử dụng giao diện người-máy để trích xuất tín hiệu từ não người. Mỗi phần ngày nay đều có thể xây dựng được, và khi chúng kết hợp với nhau, chúng sẽ tạo ra một cái gì đó mới mẻ có ý nghĩa thay đổi chất lượng.
Thị trường Riêng tư
Nếu giá cả không công khai, các ràng buộc kinh tế sẽ được giải quyết.
Một thị trường dự đoán riêng tư chỉ cho phép thực thể trợ cấp thanh khoản nhìn thấy giá. Thực thể đó do đó có được tín hiệu độc quyền, một thông tin tình báo sở hữu riêng, chứ không phải hàng hóa công cộng. Bằng cách này, thị trường đột nhiên trở nên khả thi đối với bất kỳ vấn đề nào "có người cần câu trả lời", bất kể có ai sẵn sàng đặt cược để giải trí hay không.
Tôi đã thảo luận khái niệm này với @_Dave_White_.
Hãy tưởng tượng một quỹ phòng hộ vĩ mô, họ muốn có được các ước tính xác suất liên tục về quyết định của Fed, kết quả lạm phát và dữ liệu việc làm, để làm tín hiệu ra quyết định, chứ không phải cơ hội đặt cược. Miễn là thông tin tình báo là độc quyền, họ sẵn sàng trả tiền cho nó. Một nhà thầu quốc phòng muốn có phân phối xác suất cho các tình huống địa chính trị, một công ty dược phẩm muốn dự đoán dòng thời gian phê duyệt quy định. Tuy nhiên, những người mua này ngày nay không tồn tại, bởi vì thông tin, một khi được tạo ra, sẽ ngay lập tức bị rò rỉ cho đối thủ cạnh tranh.
Tính riêng tư là nền tảng để mô hình kinh tế thành hình. Giá cả một khi công khai, người mua thông tin mất lợi thế, đối thủ cạnh tranh bắt đầu ăn theo, và toàn bộ hệ thống sẽ thụt lùi trở lại việc chỉ phụ thuộc vào nhu cầu giải trí.
Môi trường thực thi đáng tin cậy (TEE - Trusted Execution Environment) làm cho tất cả những điều này trở nên khả thi. Đây là một vùng tính toán an toàn, nơi quá trình hoạt động bên trong không thể nhìn thấy đối với bên ngoài (thậm chí cả người vận hành hệ thống). Trạng thái thị trường hoàn toàn tồn tại bên trong TEE. Người mua thông tin nhận tín hiệu thông qua các kênh đã được xác minh. Nhiều thực thể không cạnh tranh có thể đăng ký các thị trường chồng chéo; các cửa sổ truy cập phân tầng có thể cân bằng giữa tính độc quyền thông tin và việc phân phối rộng rãi hơn.
TEE không hoàn hảo, nó đòi hỏi sự tin tưởng vào nhà sản xuất phần cứng. Nhưng nó đã có thể cung cấp đủ bảo mật cho các ứng dụng thương mại, và kỹ thuật liên quan hiện nay đã khá trưởng thành.
Thị trường Kết hợp
Các thị trường dự đoán hiện tại coi các sự kiện là tách biệt với nhau. "Fed có cắt giảm lãi suất vào tháng Ba không?" trong một thị trường độc lập. "Lạm phát quý II có vượt quá 3% không?" trong một thị trường khác. Một nhà giao dịch hiểu được mối liên hệ nội tại giữa các sự kiện này, chẳng hạn như biết rằng lạm phát cao có thể làm tăng khả năng cắt giảm lãi suất, hoặc việc làm mạnh có thể làm giảm khả năng cắt giảm lãi suất, phải thực hiện arbitrage thủ công giữa các bể thanh khoản không được kết nối này, cố gắng tái tạo lại sự tương quan vốn đã bị phá vỡ bởi chính cấu trúc thị trường.
Điều này giống như xây dựng một bộ não, mà trong đó mỗi tế bào thần kinh chỉ có thể phóng điện một cách cô lập.
Thị trường dự đoán kết hợp thì khác, nó duy trì một "phân phối xác suất đồng thời" về sự kết hợp của nhiều kết quả. Một giao dịch thể hiện "lãi suất giữ ở mức cao và lạm phát vượt quá 3%" sẽ tạo ra gợn sóng trong tất cả các thị trường liên quan trong hệ thống, đồng bộ cập nhật toàn bộ cấu trúc xác suất.
Điều này tương tự như cách mạng neural network học: trong quá trình training, mỗi lần cập nhật gradient đều điều chỉnh đồng thời hàng trăm triệu tham số, toàn bộ mạng phản ứng một cách tổng thể với từng dữ liệu. Tương tự, mỗi giao dịch trong một thị trường dự đoán kết hợp sẽ cập nhật toàn bộ phân phối xác suất của nó, thông tin lan truyền thông qua cấu trúc tương quan, chứ không chỉ cập nhật giá cả biệt lập.
Cuối cùng, một "mô hình" nổi lên, một phân phối xác suất liên tục được cập nhật trên không gian trạng thái của các sự kiện thế giới. Mỗi giao dịch đều tối ưu hóa nhận thức của mô hình này về cách mọi thứ kết nối với nhau. Thị trường đang học cách thế giới thực gắn kết.
Hệ sinh thái Tác nhân
Hệ thống giao dịch tự động đã chiếm ưu thế trên Polymarket. Chúng giám sát giá cả, phát hiện định giá sai, thực hiện arbitrage, tổng hợp thông tin bên ngoài, với tốc độ vượt xa bất kỳ con người nào.
Thị trường dự đoán hiện tại được thiết kế cho những người đặt cược sử dụng giao diện web. Các tác nhân (agent) tham gia một cách "gượng ép" trong thiết kế này. Một thị trường dự đoán nguyên bản AI sẽ đảo ngược hoàn toàn logic này: tác nhân trở thành người tham gia chính, và con người được kết nối vào hệ thống như một nguồn thông tin.
Có một quyết định kiến trúc quan trọng ở đây: phải đạt được sự cách ly triệt để. Một tác nhân có thể nhìn thấy giá cả, tuyệt đối không được đồng thời là nguồn thông tin; và một tác nhân chịu trách nhiệm thu thập thông tin, tuyệt đối không được tiếp cận giá cả.
Không có bức "tường" này, hệ thống sẽ tự ăn thịt chính mình. Một tác nhân vừa có thể thu thập thông tin vừa quan sát giá cả, có thể suy ngược lại từ biến động giá để biết thông tin nào có giá trị, và sau đó tự đi tìm nó. Bằng cách này, tín hiệu của chính thị trường trở thành "bản đồ kho báu" hướng dẫn người khác. Hành vi thu thập thông tin sẽ thoái hóa thành một dạng "giao dịch nội gián" (front-running) phức tạp. Cơ chế cách ly đảm bảo rằng, tác nhân thu thập thông tin chỉ có thể kiếm lời bằng cách cung cấp các tín hiệu mới mẻ, độc đáo thực sự.
Ở một bên của "bức tường": là các tác nhân giao dịch, chúng cạnh tranh trong các cấu trúc kết hợp phức tạp để xác định định giá sai; và các tác nhân đánh giá, chúng thông qua cơ chế đối kháng đánh giá thông tin đang tràn vào, phân biệt đâu là tín hiệu, đâu là nhiễu, đâu là thao túng.
Ở phía bên kia của "bức tường": là các tác nhân thu thập thông tin, chúng hoạt động hoàn toàn bên ngoài hệ thống lõi. Chúng giám sát luồng dữ liệu, quét tài liệu, tiếp xúc với các cá nhân con người có kiến thức độc đáo — và đưa thông tin vào thị trường một chiều. Khi thông tin của chúng được chứng minh là có giá trị, chúng sẽ được bồi hoàn.
Việc bồi hoàn chảy ngược dọc theo chuỗi. Một giao dịch có lãi sẽ thưởng cho tác nhân thực hiện giao dịch, tác nhân đánh giá thông tin đó và tác nhân thu thập ban đầu đã cung cấp thông tin đó. Hệ sinh thái này do đó trở thành một nền tảng: một mặt, cho phép các tác nhân AI chuyên môn hóa cao có thể kiếm tiền từ khả năng của chúng; mặt khác, trở thành một lớp nền, để các hệ thống AI khác thu thập thông tin tình báo để hướng dẫn hành động của chúng. Các tác nhân, chính là thị trường.
Trí thông minh Con người
Một lượng lớn thông tin có giá trị nhất trên thế giới chỉ tồn tại trong tâm trí con người. Ví dụ: một kỹ sư biết sản phẩm của họ đã tụt hậu; một nhà phân tích nhận thấy sự thay đổi tinh tế trong hành vi người tiêu dùng; một người quan sát nhận thấy những chi tiết mà ngay cả vệ tinh cũng không nhìn thấy.
Một hệ thống nguyên bản AI phải có khả năng nắm bắt những tín hiệu từ não người này, đồng thời không bị chìm trong biển nhiễu. Hai cơ chế làm cho điều này trở nên khả thi:
Tham gia thông qua trung gian tác nhân: Cho phép con người "giao dịch" mà không nhìn thấy giá cả. Một người chỉ cần diễn đạt niềm tin bằng ngôn ngữ tự nhiên, ví dụ "Tôi nghĩ buổi ra mắt sản phẩm sẽ bị hoãn". Một "tác nhân dịch niềm tin" chuyên biệt sẽ phân tích dự đoán này, đánh giá mức độ tin cậy của nó, và cuối cùng chuyển đổi nó thành một vị thế trên thị trường. Tác nhân này phối hợp với hệ thống có quyền truy cập giá cả, xây dựng và thực thi lệnh. Người tham gia chỉ nhận được phản hồi kết quả thô: "Vị thế đã được thiết lập" hoặc "Lợi thế không đủ". Thù lao được thanh toán sau khi sự kiện kết thúc dựa trên độ chính xác của dự đoán, thông tin giá cả không bị rò rỉ trong suốt quá trình.
Thị trường thông tin: Cho phép tác nhân thu thập thông tin trả tiền trực tiếp cho tín hiệu của con người. Ví dụ, một tác nhân muốn biết về tình hình thu nhập của một công ty công nghệ có thể xác định một kỹ sư có kiến thức nội bộ liên quan, mua báo cáo đánh giá từ họ, và sau đó xác minh và trả tiền dựa trên giá trị của thông tin đó trên thị trường. Con người được trả tiền cho kiến thức của họ, hoàn toàn không cần hiểu cấu trúc thị trường phức tạp.
Lấy ví dụ về nhà phân tích Alice: Dựa trên đánh giá chuyên môn, cô cho rằng một vụ sáp nhập sẽ không vượt qua được sự phê duyệt của cơ quan quản lý. Cô nhập quan điểm này thông qua giao diện ngôn ngữ tự nhiên, "tác nhân dịch niềm tin" của cô phân tích dự đoán đó, đánh giá sự tự tin của cô từ các chi tiết ngôn ngữ, kiểm tra lịch sử của cô và xây dựng một vị thế phù hợp, toàn bộ quá trình không tiếp xúc với giá cả. "Tác nhân điều phối" nằm ở ranh giới TEE sau đó đánh giá xem quan điểm của cô có lợi thế thông tin hay không dựa trên xác suất ngầm định hiện tại của thị trường, và thực thi giao dịch dựa trên đó. Alice sẽ chỉ nhận được thông báo "Vị thế đã được thiết lập" hoặc "Lợi thế không đủ". Giá cả luôn được giữ bí mật.
Kiến trúc này coi sự chú ý của con người như một nguồn lực khan hiếm cần được phân bổ cẩn thận và đền bù công bằng, chứ không phải là một nguồn tài nguyên công cộng có thể khai thác tùy tiện. Khi các giao diện tương tác như vậy trưởng thành, kiến thức của con người sẽ trở nên "linh hoạt": thông tin bạn biết chảy vào một mô hình thực tế toàn cầu và được đền đáp khi được chứng minh là chính xác. Thông tin bị mắc kẹt trong tâm trí, sẽ không còn bị mắc kẹt nữa.
Viễn cảnh Tương lai
Khi kéo tầm nhìn đủ xa, chúng ta có thể thấy được tất cả điều này sẽ dẫn chúng ta đến đâu.
Tương lai sẽ là một đại dương của các mối quan hệ linh hoạt, mô-đun, có thể tương tác. Những mối quan hệ này hình thành và tan biến một cách tự phát giữa những người tham gia là con người và không phải con người, mà không có bất kỳ người gác cổng trung tâm nào. Đây là một dạng "niềm tin tự trị phân dạng" (fractalized autonomous trust).
Tác nhân thương lượng với tác nhân, con người đóng góp kiến thức thông qua giao diện tự nhiên, thông tin chảy không ngừng vào một mô hình thực tế liên tục được cập nhật, bất kỳ ai cũng có thể truy vấn nó, nhưng không ai có thể kiểm soát nó.
Các thị trường dự đoán ngày nay, chỉ là một bản phác thảo thô sơ của bức tranh này. Chúng xác nhận khái niệm cốt lõi (chia sẻ rủi ro tạo ra niềm tin chính xác), nhưng lại bị mắc kẹt trong mô hình kinh tế sai lầm và các giả định cấu trúc sai lầm. Cá cược thể thao và dự đoán bầu cử đối với Tài chính Nhận thức, cũng giống như ARPANET (Internet thời kỳ đầu) đối với Internet toàn cầu ngày nay: nó là một "bằng chứng khái niệm" bị nhầm lẫn là hình thái cuối cùng.
"Thị trường" thực sự, thực chất là mọi quyết định được đưa ra trong điều kiện không chắc chắn, nghĩa là, gần như là tất cả các quyết định. Quản lý chuỗi cung ứng, thử nghiệm lâm sàng, lập kế hoạch cơ sở hạ tầng, chiến lược địa chính trị, phân bổ nguồn lực, bổ nhiệm nhân sự... Giá trị của việc giảm bớt sự không chắc chắn trong các lĩnh vực này, vượt xa giá trị giải trí của việc đặt cược vào các sự kiện thể thao. Chúng ta chỉ mới chưa xây dựng được cơ sở hạ tầng có thể nắm bắt giá trị đó.
Điều sắp tới, là "thời khắc OpenAI" của lĩnh vực nhận thức: một dự án cơ sở hạ tầng ở quy mô văn minh, nhưng mục tiêu của nó không phải là suy luận cá nhân, mà là niềm tin tập thể. Các công ty mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đang xây dựng các hệ thống "suy luận" từ dữ liệu đào tạo trong quá khứ; còn Tài chính Nhận thức nhằm mục đích xây dựng các hệ thống biết "tin tưởng" — nó có thể duy trì các phân phối xác suất đã được hiệu chỉnh về trạng thái thế giới, liên tục được cập nhật thông qua các khuyến khích kinh tế (chứ không phải gradient descent), và tích hợp kiến thức của con người với độ chi tiết tùy ý. LLM mã hóa quá khứ; thị trường dự đoán tập hợp niềm tin về tương lai. Chỉ khi kết hợp cả hai, chúng ta mới có được một hệ thống nhận thức hoàn chỉnh hơn.
Khi được mở rộng đầy đủ, điều này sẽ phát triển thành một loại cơ sở hạ tầng: các hệ thống AI có thể truy vấn nó để hiểu sự không chắc chắn của thế giới; con người có thể đóng góp kiến thức cho nó mà không cần hiểu cơ chế bên trong của nó; nó có thể hấp thụ kiến thức cục bộ từ cảm biến, chuyên gia trong lĩnh vực và nghiên cứu tiên phong, và hợp nhất chúng thành một mô hình thống nhất. Một mô hình thế giới dự đoán, tự tối ưu hóa. Một nền tảng nơi bản thân sự không chắc chắn có thể được giao dịch, được kết hợp. Cuối cùng, trí thông minh nổi lên sẽ vượt xa tổng các phần của nó.
Máy tính của nền văn minh, đây chính là thứ mà Tài chính Nhận thức đang nỗ lực xây dựng.
Những điều Trọng yếu
Tất cả các mảnh ghép đã ở đúng vị trí: khả năng của các tác nhân đã vượt qua ngưỡng có thể sử dụng để dự đoán; điện toán bảo mật đã đi từ phòng thí nghiệm đến môi trường sản xuất; thị trường dự đoán đã chứng minh được sự phù hợp sản phẩm - thị trường quy mô lớn trong lĩnh vực giải trí. Những sợi chỉ này giao nhau tại một cơ hội lịch sử cụ thể: xây dựng cơ sở hạ tầng nhận thức cần thiết cho thời đại trí tuệ nhân tạo.
Một khả năng khác là thị trường dự đoán mãi mãi dừng lại ở cấp độ giải trí, chính xác trong mùa bầu cử, ế ẩm trong thời gian còn lại, và không bao giờ chạm được đến những câu hỏi thực sự quan trọng. Khi đó, cơ sở hạ tầng để các hệ thống AI hiểu sự không chắc chắn sẽ không tồn tại, và những tín hiệu quý giá bị giam cầm trong tâm trí con người, cũng sẽ mãi mãi im lặng.
