Tác giả gốc: Dương Hải Pha, Người sáng lập & CEO ViaBTC & CoinEx
Vào năm 2016, khi tôi viết dòng mã đầu tiên cho pool khai thác ViaBTC, thế giới tiền mã hóa chỉ là một vòng tròn nhỏ gồm các thợ đào, nhà phát triển và những người đam mê giai đoạn đầu. Bitcoin chỉ được thảo luận nghiêm túc trong các nhóm nhỏ, stablecoin chưa được áp dụng rộng rãi, còn các khái niệm xuất hiện sau này như DeFi, NFT, RWA cũng chưa định hình.
Mười năm qua, diện mạo ngành công nghiệp đã hoàn toàn thay đổi. BTC đã bước vào hệ thống ETF, stablecoin trở thành kênh chuyển động đô la quan trọng ở một số khu vực, quy mô giao dịch trên chuỗi và thanh toán stablecoin cũng khó có thể bị tài chính truyền thống phớt lờ.
Nhưng sự thay đổi không chỉ dừng lại ở đó. Trong mười năm này, ngành công nghiệp đã thực sự trải qua những gì? Đứng trước thời điểm kỷ niệm 10 năm thành lập ViaBTC, tôi muốn chia sẻ sự hiểu biết của mình về giá trị của Crypto.
Mười năm qua, Crypto đã để lại gì
Nếu chỉ nhìn vào giá cả và vốn hóa thị trường, Crypto trong mười năm qua rất giống một màn pháo hoa kéo dài: đủ rực rỡ và cũng đủ ồn ào. Nhưng bên ngoài đường cong giá, một sự kiện khác lặng lẽ hơn đang diễn ra: một số cơ sở hạ tầng khó xâm nhập nhất trong tài chính truyền thống, đang dần dần được viết lại bởi thuật toán.
Market making, khớp lệnh, thanh toán bù trừ, phát hành – những công việc này trong tài chính truyền thống từng đòi hỏi lượng vốn lớn, đội ngũ chuyên môn và một hệ thống khép kín hoàn chỉnh, một người bình thường muốn làm market maker hầu như là không thể. Đây không phải là giới hạn về kỹ thuật, mà là giới hạn về cấu trúc.
Nhưng trong mười năm, Crypto đã làm lung lay cấu trúc đó.
Uniswap đã thay thế sổ lệnh và các nhà tạo lập thị trường bằng một công thức đơn giản đến khó tin. Bất kỳ ai bỏ hai loại tài sản vào pool thanh khoản, anh ta chính là bên tạo lập thị trường; khi người dùng giao dịch, giá cả được quyết định tự động bởi thuật toán. Một nhà phát triển ngồi trên ghế dài công viên, có thể thông qua một tương tác trên chuỗi để đưa tài sản vào pool thanh khoản, trở thành nhà cung cấp thanh khoản trên thị trường toàn cầu. Điều này mười năm trước gần như không thể tưởng tượng được.
Đến với hợp đồng tương lai vĩnh viễn trên chuỗi, câu chuyện tiến thêm một bước nữa. GMX để bản thân pool LP trở thành đối tác của các nhà giao dịch. Số USDC bạn gửi vào, có thể ngay giây sau đã trở thành thanh khoản đứng sau một lệnh mua BTC. Hyperliquid thì đẩy sổ lệnh, khớp lệnh và thanh toán bù trừ lên một hình thái chuỗi hơn nữa, cố gắng tiếp cận trải nghiệm giao dịch của sàn giao dịch tập trung. Các khâu đắt đỏ nhất, yêu cầu cao nhất trong sàn giao dịch phái sinh truyền thống, đã được viết lại vào các giao thức mở mà bất kỳ ai cũng có thể truy cập và xác minh.
Stablecoin là một cuộc cách mạng thầm lặng khác. Mười năm trước, một khoản chuyển khoản xuyên biên giới từ Nam Mỹ sang châu Phi, nhanh nhất cũng mất hai ngày, phí lên đến vài chục đô la. Ngày nay, số tiền tương tự, dùng USDT đi trên chuỗi chỉ mất vài phút, chi phí chưa đến một đô la. Không ai từng tổ chức hội nghị ăn mừng cho việc này, nhưng nó đã âm thầm xảy ra.
Những cơ chế này đều không hoàn hảo. Không phải mọi thứ đều có thể vượt qua các chu kỳ. Nhưng chúng cùng nhau chứng minh một điều: dịch vụ tài chính không nhất thiết chỉ có thể tồn tại trong hệ thống khép kín do một số ít tổ chức kiểm soát.
Đây là thứ Crypto thực sự để lại sau mười năm qua.
Đương nhiên mười năm này không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Năm 2014 Mt.Gox sụp đổ, năm 2022 Luna bốc hơi hàng chục tỷ đô la trong một tuần, tháng 11 cùng năm FTX từ một sàn giao dịch từng đứng top 3 toàn cầu đi đến phá sản trong thời gian ngắn. Sau mỗi sự kiện lớn, phản ứng của ngành đều rất giống nhau: đầu tiên là chấn động, sau đó là suy ngẫm, rồi nói "thị trường cần thanh lọc", rồi đợi đến chu kỳ bull tiếp theo và lại quên chuyện này đi.
Nhưng việc thanh lọc thị trường không bao giờ tự động vá những lỗ hổng trong cơ chế. Khi câu chuyện tiếp theo nổi lên, những chỗ chưa sửa vẫn còn ở đó.
Đây giống vấn đề cơ chế hơn là vấn đề chu kỳ. Vấn đề cơ chế sẽ không được giải quyết bởi chu kỳ, mà chỉ bị thời gian phóng đại lên.
Đầu cơ, thanh khoản và nhu cầu thực tế
Nói về Crypto khó lòng bỏ qua đầu cơ.
Bản thân đầu cơ không phải tội nguyên thủy của ngành. Bất kỳ thị trường tài chính nào cũng có đầu cơ, nó mang lại thanh khoản, phát hiện giá, và cũng giúp các cơ chế mới nhanh chóng chấp nhận kiểm tra thị trường. Điểm đặc biệt của Crypto là từ ngày đầu tiên nó đã đồng thời là công nghệ và tài chính – sự tồn tại của Token khiến giá thị trường can thiệp sớm vào sự phát triển của công nghệ, ứng dụng và cộng đồng, một ý tưởng mới có thể nhận được sự chú ý, vốn và người dùng toàn cầu trong vài tuần, nhiều giao thức vì thế đã bỏ qua con đường tài trợ truyền thống, hoàn thành thử nghiệm sớm ngay trên thị trường mở.
Theo một nghĩa nào đó, bong bóng đầu cơ giai đoạn đầu đóng vai trò "đầu tư mạo hiểm không cần giấy phép", nó như nhiên liệu đẩy ngành công nghiệp thử nghiệm và lặp lại. ICO năm 2017, DeFi Summer 2020, cơn sốt NFT năm 2021, mỗi đợt đều dùng cách thức rất dữ dội để mở rộng biên giới ngành. Sau khi bong bóng tan đi, thứ còn lại ít hơn nhiều so với những gì được hứa hẹn ở đỉnh cao, nhưng stablecoin, giao dịch trên chuỗi, ví, cơ chế thanh lọc, thực sự đã được đẩy ra trong các chu kỳ này.
Nhưng nhiên liệu rốt cuộc chỉ là nhiên liệu, không phải phương hướng.
Khi giá tăng nhanh, thanh khoản ngắn hạn sẽ bị coi là sự áp dụng thực tế, sự lan tỏa câu chuyện sẽ bị coi là sự đồng thuận dài hạn. Khi chu kỳ lật ngược, ngành mới phát hiện ra những thứ được hứa ở đỉnh cao nhiều hơn nhiều so với thực tế còn lại.
Vấn đề thực sự, là liệu đầu cơ có lấn át nhu cầu thực tế hay không. Khi giá cả trở thành chỉ số duy nhất, ngành sẽ liên tục rơi vào cùng một vòng lặp: trong bull market, mọi người đều nói về giá trị dài hạn, trong bear market mới phát hiện ra nhiều tăng trưởng đằng sau không có người dùng thực.
Công nghệ, ứng dụng và tài sản
Trong mười năm qua, ngành còn có một hiểu lầm phổ biến, đó là coi blockchain, Web3 và Crypto như một thứ.
Ba từ này nghe có vẻ giống nhau, nhưng thực ra chúng giải quyết những vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Blockchain là một công nghệ nền tảng, giá trị của nó là giảm chi phí tin cậy, thanh toán và xác minh, cho phép người lạ hoàn thành giao dịch và xác nhận trạng thái mà không cần trung gian. Bản thân công nghệ là trung tính, giá trị rõ ràng.
Web3 là một hình thái ứng dụng, vấn đề nó phải trả lời là: Những tình huống nào thực sự cần mạng mở và quyền sở hữu người dùng? Một ứng dụng Web3 có tồn tại hay không, không nên nhìn vào câu chuyện và dữ liệu ngắn hạn, mà phải xem sau khi trợ cấp, airdrop, kỳ vọng đầu cơ đều lùi về, còn ai tiếp tục dùng nó, tiếp tục trả tiền hay không.
Crypto với tư cách là tài sản, phải đối mặt với phán đoán phức tạp nhất. Nếu muốn phân tích giá đỡ giá trị của nó, đại khái có hai tầng: một là thuộc tính hàng hóa của không gian khối, ví dụ người dùng phải trả phí Gas để giao dịch, thanh toán, gọi hợp đồng, đây là "phí nhiên liệu" của mạng; hai là phần phí thanh khoản chủ quyền, ví dụ một số tài sản do không biên giới, chống kiểm duyệt, quy tắc minh bạch, nên có giá trị phòng hộ dưới chu kỳ thanh khoản vĩ mô.
Một số ít tài sản có thể đồng thời có cả hai tầng giá đỡ này, BTC là ví dụ điển hình nhất. Nhưng đại đa số Token không có địa vị này, cuối cùng chúng vẫn phải quay lại kiểm tra trên việc sử dụng thực tế, thu nhập giao thức và hiệu ứng mạng.
Ví dụ, logic của không gian khối như một hàng hóa là thành lập, vì người dùng trả phí Gas là thật. Nhưng nếu tách lượng tiêu thụ Gas do kỳ vọng airdrop, trợ cấp, arbitrage và đẩy khối lượng mang lại ra, nhu cầu thực tế còn lại cuối cùng là bao nhiêu? Đây là vấn đề mà mọi blockchain công khai không thể tránh khỏi. Đường cong hoạt động trên chuỗi khi blockchain mới ra mắt, hầu như đều cùng một hình dạng. Trước snapshot sôi động khác thường, sau snapshot giảm mạnh như vực.
Phần phí thanh khoản chủ quyền cũng vậy. Sự đồng thuận toàn cầu và thuộc tính chống kiểm duyệt của BTC là ngoại lệ thiểu số, không phải thuộc tính phổ biến của tài sản Crypto.
Ở đây có thể hỏi một câu hỏi trực tiếp: Nếu bỏ nhu cầu đầu cơ đi, chỉ nhìn vào sử dụng thực tế, thu nhập thực tế và dòng tiền mặt thực tế, tổng giá trị thị trường crypto ngày nay còn bao nhiêu phần trăm giá đỡ?
Từ tham gia mở đến tham gia bền vững
Một trong những điều quý giá nhất của Crypto, là sự mở của nó. Người ở bất cứ nơi nào trên thế giới đều có thể kết nối vào mạng, nắm giữ tài sản, tham gia giao thức, không cần tài khoản ngân hàng, không cần chứng minh nơi cư trú, không cần ai phê duyệt.
Nhưng sự mở chỉ làm giảm ngưỡng, không phải bản thân rủi ro. Trong hệ thống tài chính truyền thống, ngưỡng chặn nhiều người, cũng chặn nhiều rủi ro. Crypto tháo cửa ra, nhiều người hơn vào, cũng có nghĩa nhiều người hơn phải đối mặt với rủi ro sớm hơn, trực tiếp hơn – không ai làm thẩm định thay bạn, không ai lọc dự án thay bạn, cũng không ai gánh chịu hậu quả quyết định sai lầm thay bạn.
Vì vậy từ khóa quan trọng nhất của mười năm qua là "tham gia mở". Nhưng mười năm tiếp theo, từ khóa có thể phải đổi thành: tham gia bền vững.
Điểm này bản thân tôi cảm nhận rất sâu. Ngành pool đào không giống giao thức DeFi, không giống meme coin, không có câu chuyện bùng nổ kiểu đó. Giá trị của nó không được chú ý khi thị trường nóng nhất. Nhưng mỗi khi mạng tắc nghẽn, thị trường biến động mạnh, người dùng lo lắng nhất, việc mỗi khối có thể đóng gói ổn định hay không, mỗi khoản thanh toán có thể đến tài khoản đúng giờ hay không, quyết định người dùng có muốn tiếp tục giao sức tính toán cho bạn hay không.
Giá trị của cơ sở hạ tầng, thường được kiểm chứng vào những thời khắc này: không phải ở bull market sôi động nhất, mà ở bear market khi mọi người đều chạy.
Mười năm tiếp theo, Crypto không cần phải thay thế tất cả
Mười năm qua, ngành rất thích nói câu chuyện vĩ mô, ví dụ thay thế ngân hàng, làm lại tài chính, tất cả tài sản lên chuỗi, tất cả người dùng vào Web3. Những câu chuyện này ở giai đoạn đầu có ý nghĩa huy động, khiến nhiều người sẵn sàng vào khám phá.
Nhưng đi đến hôm nay, Crypto có lẽ cần hiểu thực tế hơn về ranh giới của mình.
Tôi có xu hướng cho rằng, ngành sẽ không mở rộng vô hạn, mà sẽ tập trung vào một số ít mạng lưới. Thanh khoản, nhà phát triển, người dùng, tính bảo mật, những thứ này sẽ không phân bố đều trên tất cả blockchain công khai. BTC và ETH chiếm phần lớn tổng vốn hóa crypto về lâu dài, không phải trùng hợp, mà là kết quả tự nhiên của hiệu ứng mạng. Trong mười năm tới, giá trị sẽ tập trung vào một số ít mạng thực sự có tính bảo mật, thanh khoản và mật độ sinh thái. Nhiều L1 thiếu sự khác biệt không phải công nghệ không dùng được, mà là không có hiệu ứng mạng đủ mạnh để hỗ trợ cạnh tranh lâu dài.
Chuyện tương tự cũng sẽ xảy ra với DeFi. Giá trị dài hạn của DeFi là mở, minh bạch, kết hợp được. Nhưng vài năm qua cũng chứng minh, nhiều hoạt động DeFi đến từ đòn bẩy, arbitrage, khai thác thanh khoản và kỳ vọng airdrop, không phải nhu cầu tài chính hàng ngày của người dùng phổ thông. Trong tương lai DeFi có thể phục vụ người giao dịch trên chuỗi, market maker, nhu cầu thanh khoản xuyên biên giới và tài sản kỹ thuật số gốc, hướng đến chuyên nghiệp hóa thay vì đại chúng hóa. DeFi sẽ không trực tiếp thay thế tài khoản ngân hàng và ứng dụng tài chính cá nhân của người bình thường, nhưng sẽ trở thành công cụ được một loại người dùng và tổ chức sử dụng thường xuyên hơn.
Đồng thời, ranh giới giữa Crypto và tài chính truyền thống cũng ngày càng mờ đi. Mười năm qua Crypto là một loại tài sản tương đối biệt lập; mười năm tiếp theo nó sẽ trở thành một mảnh ghép trong cấu hình tài sản đa dạng. ETF Bitcoin giao ngay đã kéo Crypto vào khung cấu hình tài sản của tài chính truyền thống, RWA cũng đang viết lại cách thức phát hành của một phần tài sản. Nhưng hội nhập là hai chiều, tài chính truyền thống mang lại vốn đồng thời cũng mang lại sự tập trung hóa lưu ký, ngưỡng tiếp cận và cơ chế lọc tài sản. Cái giá phải trả của việc chính thống hóa, là đánh đổi một phần khả năng chống kiểm duyệt và sự mở về tiếp cận, để đổi lấy sự chấp nhận của hệ thống chính thống.
Một khả năng khác, nhu cầu thực tế tương lai không chỉ đến từ con người. AI Agent, quy trình làm việc tự động, kinh tế máy móc, tương lai có thể mang lại nhu cầu thanh toán và thanh toán tần suất cao, giá trị nhỏ, xuyên nền tảng. Những "người dùng silic" này không có tài khoản ngân hàng, cũng không thể làm KYC. Vì vậy mạng thanh toán mở, stablecoin, tài khoản không cần cấp phép, tự nhiên là cơ sở hạ tầng tài chính chuẩn bị cho sự hợp tác M2M (máy với máy) này. Nhưng không thể vì cả AI và Crypto đều là điểm nóng, mà trực tiếp đưa ra kết luận "AI Agent nhất định cần thanh toán trên chuỗi". Thứ thực sự cần lên chuỗi, là các tình huống hợp tác xuyên chủ thể, xuyên quốc gia, tính thanh toán mạnh, môi trường tin cậy thấp.
Dấu hiệu trưởng thành của mười năm tới, có thể không nằm ở "nhiều thứ hơn lên chuỗi", mà ở việc ngành cuối cùng có thể phán đoán rõ ràng hơn những nhu cầu nào thực sự cần chuỗi, những nhu cầu nào chỉ là câu chuyện ngắn hạn được bọc bằng chuỗi.
Lời cuối
Sau mười năm, tôi ngày càng tin vào một điều: xây dựng cơ sở hạ tầng là công việc lâu dài.
Chu kỳ sẽ thay đổi. Câu chuyện sẽ thay đổi. Giá cả sẽ thay đổi. Nhưng nhu cầu của người dùng về dịch vụ ổn định, minh bạch, đáng tin cậy luôn tồn tại. Giá trị của Crypto cuối cùng phải quay lại với vài câu hỏi đơn giản: Có giảm chi phí tin cậy không, có nâng cao hiệu quả lưu chuyển giá trị không, có cho người dùng nhiều lựa chọn hơn không, có thể tiếp tục cung cấp dịch vụ sau hết chu kỳ này đến chu kỳ khác hay không.
Những thứ có giá trị không nhất định là thứ náo nhiệt nhất, nhưng nó sẽ ở lại.
