Biên soạn: Eric, Foresight News
Trong bối cảnh thị trường tiền điện tử chung chịu nhiều biến động vào tháng Sáu và tháng Bảy, hầu hết các đồng coin chủ chốt đều có biểu đồ giá khá nhàm chán, riêng UNI lại thể hiện sức mạnh bất ngờ.
Đầu tháng Sáu, giá UNI vẫn quanh quẩn ở mức 2.3 USD, đến cuối tháng Bảy, nó đã tiến sát 4.6 USD, gần như tăng gấp đôi chỉ trong hai tháng. Quay ngược thời gian về tháng 12 năm ngoái, khi Uniswap vừa thông qua đề xuất công tắc phí đã tranh cãi nhiều năm, nhưng UNI chỉ tăng trong một ngày rồi lại lao dốc theo thị trường chung, cho thấy sự thờ ơ của thị trường với sàn giao dịch hàng đầu thế giới DeFi này.
Nhưng điểm ngoặt đã được đặt nền móng từ lúc đó, chỉ là không nhiều người nhận ra.
Ngày 28 tháng 12 năm 2025, đề xuất quản trị UNIfication của Uniswap chính thức được thực thi on-chain. Công tắc phí giao thức được bật, một phần phí giao dịch từ các pool v2 trên Ethereum mainnet và một số pool v3 sẽ thuộc về giao thức; Doanh thu từ bộ sắp xếp (sequencer) của Unichain sau khi trừ phần chia sẻ cho OP và chi phí dữ liệu L1 cũng được đưa vào cùng một quỹ; Hủy một lần 100 triệu UNI từ kho bạc, như một khoản bồi thường truy ngược cho "thời đại miễn phí" trong nhiều năm qua; Uniswap Labs tự giảm phí từ frontend, ví và API về 0, đồng thời nhận ngân sách tăng trưởng hàng năm là 20 triệu UNI. Tất cả doanh thu giao thức này cuối cùng đều chảy vào một hợp đồng kho bạc có tên TokenJar, và kho bạc này chỉ có một lối ra: mua UNI thông qua hợp đồng Firepit và hủy vĩnh viễn.
Đó là hình ảnh thực tế của "công tắc phí" đã tranh cãi hơn 5 năm. Từ DeFi Summer, cộng đồng đã thảo luận về việc có nên để giao thức chia một phần phí giao dịch hay không, nhưng mỗi lần bỏ phiếu đều vướng vào lo ngại về phân chia lợi ích, rủi ro pháp lý và sự rời đi của các nhà cung cấp thanh khoản (LP). Đến khi nó thực sự được thông qua, phản ứng của thị trường lại khá bình lặng. Khi tin tức về đề xuất được công bố, UNI đã tăng gần 50% trong vài giờ, nhưng sau đó thị trường chung suy yếu, UNI lại lao dốc theo, đến tháng 3 năm 2026 đã rơi xuống dưới 3.8 USD, dao động quanh mức 3 USD vào tháng Tư và tháng Năm, thậm chí giảm xuống 2.3 USD vào đầu tháng Sáu. Công tắc phí đã mở, nhưng mở một cách rất lặng lẽ.
Lý do cho sự lặng lẽ là số liệu chưa đủ ấn tượng. Theo thống kê của Dune, trong 12 ngày đầu tiên sau khi công tắc phí được bật, tổng giá trị UNI bị hủy chỉ khoảng 800,000 USD, quy đổi theo năm khoảng 26 đến 27 triệu USD, tương ứng với lượng hủy khoảng 4 đến 5 triệu UNI mỗi năm. Xét đến việc giao thức vẫn có khoản chi ngân sách tăng trưởng hàng năm 20 triệu UNI, con số này khó có thể nói là hấp dẫn. Đến tháng 5 năm 2026, tổng doanh thu giao thức tích lũy khoảng 12.3 triệu USD, doanh thu giao thức đơn ngày dao động quanh 73,000 USD. Cơ chế hủy đang hoạt động, nhưng nó giống như một động cơ đang chạy không tải, âm thanh không thể truyền ra ngoài.
Sự thay đổi xảy ra vào tháng 7. Ngày 1 tháng 7, Robinhood Chain chính thức ra mắt, các phiên bản v2, v3, v4 và UniswapX của Uniswap đã được triển khai ngay trong ngày đầu tiên. Chuỗi dành cho cổ phiếu token hóa này đã đẩy khối lượng giao dịch hàng ngày của Uniswap lên 5 tỷ USD trong vòng 8 ngày, tổng khối lượng giao dịch tích lũy vượt 10 tỷ USD vào ngày 10 tháng 7. Trong tuần đầu tiên ra mắt, Robinhood Chain đóng góp gần một nửa tổng phí giao dịch hàng tuần của Uniswap, khoảng 11 triệu USD, phí giao dịch toàn giao thức đơn ngày từng đạt 5.2 triệu USD, chỉ đứng sau hai nhà phát hành stablecoin lớn nhất toàn mạng. Hayden Adams, người sáng lập Uniswap, gọi đây là chuỗi hoạt động tích cực nhất bên ngoài Ethereum mainnet.
Tiếp theo là các cuộc bỏ phiếu. Cuộc bỏ phiếu Snapshot từ ngày 7 đến 12 tháng 7 quyết định mở rộng cơ chế phí sang các pool v4, sau đó là bỏ phiếu on-chain trong tuần tiếp theo; Từ ngày 10 đến 15 tháng 7, cuộc kiểm tra nhiệt độ (temperature check) về việc áp dụng phí giao thức cho việc triển khai trên Robinhood Chain cũng đang diễn ra. Ngày 27 tháng 7, công tắc phí cho v4 được kích hoạt chính thức. Hiệu quả là ngay lập tức: Theo dữ liệu từ DefiLlama, doanh thu giao thức gần như tăng gấp ba lần sau khi kích hoạt, dòng tiền chảy vào việc hủy UNI hàng ngày tăng từ khoảng 114,000 USD đầu tháng 7 lên 325,000 USD, trong đó riêng Robinhood Chain đóng góp 170,000 USD, chiếm hơn một nửa tổng lượng, Ethereum mainnet đóng góp khoảng 82,000 USD. Ngày tin tức chính thức được công bố, UNI tăng 12%, chạm mức giá 4.4 USD.
Nhìn lại đường cong này, logic thực ra rất rõ ràng. Khi mở công tắc phí vào cuối năm ngoái, thị trường mua vào là vì kỳ vọng, kỳ vọng không thành hiện thực thì giá lại giảm; nhưng khi dữ liệu hủy từ vài trăm nghìn USD mỗi tháng leo lên vài trăm nghìn USD mỗi ngày, và nguồn thu mới với khối lượng giao dịch lớn nhất cũng được kết nối vào cỗ máy hủy này, thì thị trường định giá không còn là kỳ vọng mà là dòng tiền mặt. Một giao thức với khối lượng giao dịch hàng nghìn tỷ USD mỗi năm, trước đây người nắm giữ token không nhận được một xu nào, thì giờ đây mỗi giao dịch đều đang tạo ra một người mua tự động vĩnh viễn cho token. Sự chuyển đổi từ token quản trị sang tài sản có dòng tiền này mới là cốt lõi của câu chuyện tăng giá lần này.
Điều đáng chú ý là, mua lại và hủy trong ngành công nghiệp crypto ngày nay không còn mới mẻ. Quy mô mua lại hàng tháng của Hyperliquid gần 95 triệu USD, pump.fun cũng có 35 triệu USD, Jupiter dùng một nửa doanh thu vận hành để mua lại, dYdX, Aave, Lido đều đang thúc đẩy các cơ chế tương tự. Nhưng việc mua lại hủy có phát huy tác dụng hay không, không bao giờ phụ thuộc vào bản thân cơ chế, mà phụ thuộc vào cấu trúc nguồn cung.
UNI là một "token cũ" đã hoàn thành phân phối từ năm 2020, sáu năm đủ để nguồn cung phân tán đủ rộng, trong nguồn cung lưu hành không còn những đợt mở khóa số lượng lớn chưa giải quyết, số UNI có sẵn để bán trên các sàn giao dịch chỉ khoảng 830 triệu USD, lực mua từ hoạt động mua lại thực sự tác động lên thị trường thứ cấp. Nhiều dự án mới mặc dù cũng treo biển mua lại hủy, nhưng số lượng token được mở khóa hàng tháng cho đội ngũ và nhà đầu tư vượt xa lượng mua lại, lượng token bị hủy chỉ như muối bỏ bể trước nguồn cung mới liên tục gia tăng, giá tự nhiên không giữ được.
Đây là lợi thế hiếm có của các dự án DeFi cũ. Sống đủ lâu, phát hành đủ sớm, nguồn cung được rửa sạch đủ kỹ, thì cỗ máy mua lại hủy mới thực sự quay được. Đối với UNI, vấn đề cần xác minh tiếp theo cũng rất cụ thể: Khoản trợ cấp Gas của Robinhood Chain sẽ hết hạn sau khoảng 90 ngày kể từ khi ra mắt, đến lúc đó khối lượng giao dịch còn giữ lại được bao nhiêu, sẽ quyết định liệu đợt tăng gấp đôi này là sự khởi đầu của sự trở lại giá trị, hay chỉ là một ảo ảnh khác được chống đỡ bởi trợ cấp.
