Người viết: Thejaswini M A
Biên dịch: Saoirse, Foresight News
Một nhà hoạch định kinh tế kế hoạch hóa bước vào cửa hàng, kệ hàng trống trơn. Ông ta nói: "Xem này, chẳng có nhu cầu gì cả." Đây là một câu chuyện cười lưu truyền lâu nay giữa các nhà kinh tế học để chế giễu Liên Xô.
Ngày nay, các ngân hàng mới (neobank) cũng rơi vào vòng luẩn quẩn y hệt. Hàng trăm công ty khởi nghiệp đã ra mắt dịch vụ tài khoản séc, với tổng cộng 1,4 tỷ người thực sự sử dụng, nhưng muốn kiếm lời từ mảng kinh doanh này khó khăn vô cùng. 76% neobank vẫn đang trong tình trạng thua lỗ. Trung bình mỗi neobank chỉ kiếm được 45 USD mỗi năm từ một người dùng, trong khi ngân hàng truyền thống có thể đạt 350 USD.
Căn nguyên nằm ở sản phẩm mà các doanh nghiệp đã lựa chọn xây dựng ngay từ đầu, bản thân loại hình kinh doanh này hầu như không có không gian lợi nhuận.
Muốn hiểu lựa chọn ban đầu của những người trong ngành, trước hết phải nhìn rõ những tệ nạn của hệ thống cũ mà họ muốn thoát khỏi.
Các ngân hàng truyền thống liên tục bòn rút lợi ích của người dùng, ngay cả việc rút tiền lương của chính mình tại máy ATM cũng bị tính phí. Nếu bạn vốn dĩ không có nhiều tiền tiết kiệm, trải nghiệm sẽ còn tồi tệ hơn. Khi những neobank đầu tiên ra mắt các tài khoản không phí, không yêu cầu số dư tối thiểu, người dùng đương nhiên đổ xô sang chúng.
Chẳng mấy chốc, hàng trăm triệu người dùng tràn vào nền tảng. Ngày nay, dịch vụ của Nubank đã phủ sóng hơn 60% dân số trưởng thành ở Brazil. Các ngân hàng truyền thống trong nước vốn coi khách hàng phổ thông là phiền phức, điều này cũng khiến cho sự bùng nổ của các neobank trở thành tất yếu.
Nhưng chính những neobank này lại khó có thể tự duy trì.
Khi bạn quẹt thẻ ghi nợ để tiêu dùng tại quán cà phê, người bán phải trả một khoản phí nhỏ. Theo "Quy định II" của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), đối với một giao dịch 40 USD, phí trên cùng tối đa vào khoảng 22 cent, khoản phí này sẽ được chia ba cho tổ chức thẻ, ngân hàng và cơ quan xử lý thanh toán.
Lợi nhuận mà các neobank nhận được ít ỏi một cách đáng thương. Hàng triệu người dùng chỉ coi tài khoản neobank như một ví tiền tiêu dùng hàng ngày, còn các khoản thế chấp nhà, quản lý tài sản đều để ở các tổ chức khác, những khoản phí nhỏ bé tích lũy lại hoàn toàn không đủ để xây dựng một công việc kinh doanh.
Cốt lõi lợi nhuận của ngân hàng truyền thống chưa bao giờ là tiêu dùng hàng ngày của người dùng, lợi nhuận từ giao dịch chỉ là một phần rất nhỏ.
Trụ cột lợi nhuận thực sự của ngành ngân hàng là tín dụng, tức là lãi suất phát sinh từ các khoản vay như thế chấp nhà, vay mua ô tô. Nghiệp vụ thanh toán chỉ là lối vào hàng ngày để ngân hàng tiếp cận người dùng, cho vay mới là phương tiện cốt lõi để kiếm lợi nhuận từ người dùng. Đây cũng là căn nguyên khiến đa số neobank liên tục thua lỗ: không có giấy phép ngân hàng, thì không thể cho vay quy mô lớn và thu lãi. Phần lớn các neobank thời kỳ đầu chỉ là nền tảng công nghệ được xây dựng dựa trên giấy phép ngân hàng của người khác, bị hạn chế ở nhiều khía cạnh trong nghiệp vụ cho vay lớn theo quy định pháp luật.
Nubank khởi nghiệp tại Brazil năm 2013, mở thị trường bằng một thẻ tín dụng miễn phí. Khi đó, các ngân hàng truyền thống lớn ở địa phương có lãi suất cho vay cao đến mức phi lý, điều này đã tạo cơ hội phát triển cho Nubank, đến năm 2026, nó đã tích lũy được 131 triệu người dùng.
Ngày nay, Nubank được định giá 600 tỷ USD. Tài khoản miễn phí chỉ là công cụ dẫn dòng để thu hút người dùng tải App, lợi nhuận thực sự hoàn toàn đến từ nghiệp vụ cho vay.
Trong doanh thu 15,8 tỷ USD của công ty năm ngoái, phần lớn đến từ lãi suất phát sinh từ thẻ tín dụng và các khoản vay cá nhân. Trong đó, nghiệp vụ cho vay cá nhân tăng trưởng mạnh mẽ, đã trở thành mảng lợi nhuận lớn nhất. Nubank có thể sống sót, không phải nhờ công nghệ đột phá nào đó, mà là nhờ cho vay; ứng dụng App trải nghiệm mượt mà, chỉ là mồi nhử để thu hút người dùng.
Nguồn: @sec.gov
Revolut đã đi ra một con đường lợi nhuận khác. Năm 2025, lợi nhuận ròng của công ty đạt 1,3 tỷ bảng Anh, doanh thu tăng 46% lên 4,5 tỷ bảng Anh, đạt lợi nhuận liên tiếp trong năm năm. Lợi nhuận chủ yếu đến từ phí ngoại hối, đăng ký thành viên, tài sản mã hóa và danh mục tín dụng. Quy mô tín dụng tăng trưởng 120%, tổng cộng đạt 2,9 tỷ USD. Doanh thu sớm từ phí ngoại hối và đăng ký thành viên đã cho nó đủ thời gian để từ từ mở rộng nghiệp vụ cho vay.
Chime đã mất nhiều thời gian nhất để thấu hiểu đạo lý này. Thời gian đầu, nó hầu như chỉ tồn tại nhờ phí quẹt thẻ. Chi phí thu hút khách hàng ở Mỹ cực cao, lợi nhuận chia sẻ từ quẹt thẻ nhỏ bé, doanh thu hoàn toàn phụ thuộc vào việc người dùng tiếp tục quẹt thẻ tiêu dùng, một khi người dùng giảm chi tiêu, doanh thu sẽ lao dốc thẳng đứng.
Năm 2025, doanh thu của Chime vượt 2 tỷ USD, nhưng vẫn thua lỗ một tỷ USD, thua lỗ chủ yếu từ chi phí cổ phiếu cao khi lên sàn. Công ty lên sàn với định giá 11 tỷ USD, chỉ trong vài tháng giá cổ phiếu đã giảm mạnh. Mãi đến quý I năm 2026, lần đầu tiên sau 12 năm thành lập, nó mới đạt lợi nhuận với lợi nhuận ròng 53 triệu USD. Điểm ngoặt chính là sản phẩm cho vay bùng nổ: doanh thu từ nghiệp vụ ứng lương trước dự kiến vượt 400 triệu USD, quy mô nghiệp vụ cho vay nhỏ tức thời tăng vọt.
Tháng 6 năm 2026, một nhà phát triển của Nubank trong quá trình cập nhật hệ thống định kỳ, đã vô tình kích hoạt nhầm quy trình thanh lý thông báo đẩy. Một lượng lớn người dùng nhận được thông báo đẩy và email, nội dung tuyên bố ngân hàng trung ương đã thanh lý ngân hàng này, thông báo cho người dùng cách thức yêu cầu bồi thường thông qua quỹ bảo hiểm tiền gửi. Đồng sáng lập Cristina Junqueira buộc phải công khai xin lỗi trên Instagram, nói rằng đây chỉ là một sai sót vận hành kỳ lạ, ngân hàng và tiền của người dùng đều an toàn. Nhưng chỉ trong vài phút ngắn ngủi, thông báo sai lầm này đã khiến người dùng hiểu lầm rằng nền tảng sắp sụp đổ.
Công bằng mà nói, các ngân hàng lớn truyền thống cũng thường xuyên xuất hiện những sự cố kỹ thuật kiểu này, chẳng hạn như nhập sai số chuyển nhầm một tỷ USD. Nhưng các tổ chức lâu đời có nền tảng vững chắc như Citigroup, thành lập năm 1812, dù có trục trặc, người dùng chỉ coi đó là sai sót doanh nghiệp thông thường; nhưng một ngân hàng số khởi nghiệp một khi đồn thổi phá sản, người dùng sẽ lập tức rút tiền tập trung. Ngân hàng cũ chỉ là năng lực kỹ thuật lạc hậu, còn nền tảng trực tuyến mới nổi vẫn chưa học được cách vận hành ổn định như một ngân hàng thực thụ.
Tháng 4 năm 2024, nhà cung cấp dịch vụ trung gian Synapse tuyên bố phá sản.
Bản chất của neobank chỉ là nhà cung cấp dịch vụ phần mềm, muốn cung cấp tài khoản séc, thì phải kết nối một chuỗi hợp tác toàn bộ phía sau. Synapse chính là trung gian, kết nối hàng trăm neobank với ngân hàng truyền thống thực tế ủy thác tiền, chịu trách nhiệm quản lý sổ sách, kiểm tra tuân thủ, đăng ký xác nhận quyền sở hữu tài sản.
Synapse phá sản sau đó, tất cả hồ sơ kinh doanh đồng thời mất tích, khoảng 265 triệu USD tiền của người dùng bị đóng băng. Ngân hàng hợp tác không thể phân biệt từng khoản tiền tương ứng với người dùng nào, sau khi kiểm tra phát hiện có 95 triệu USD tiền mất tích không rõ tung tích, toàn bộ hệ thống hoàn toàn thiếu cơ chế chịu trách nhiệm. Người dùng của nhiều ứng dụng ngân hàng số nổi tiếng như Yotta, Juno không thể thao tác tài khoản bình thường trong nhiều tháng liên tiếp, một số người thậm chí không thể trả nợ thế chấp nhà.
Nếu một ứng dụng ngân hàng, việc ủy thác tiền, các khâu trung gian thanh toán lý đều phụ thuộc vào bên thứ ba không thuộc kiểm soát của chính mình, thì bản chất của hệ thống này là lâu đài trên không, định mệnh trời sinh là sẽ sụp đổ.
Nói cho cùng, bảo đảm duy nhất có thể chống đỡ loại rủi ro hệ thống này, chính là giấy phép ngân hàng. Nhưng trước đây tất cả neobank đều tuyên bố mình hoàn toàn không cần giấy phép.
Tháng mười năm ngoái tôi từng viết bài cho rằng, ngân hàng số trong lĩnh vực tiền mã hóa có tiềm năng phát triển thực tế. Khi đó khung quy định dần rõ ràng, lượng lớn người dùng nắm giữ tài sản trên chuỗi, hy vọng có thể trực tiếp sử dụng cho thanh toán hàng ngày. Quan điểm này đến nay vẫn thành lập, nhưng tôi đã đánh giá thấp nghiêm trọng một việc: cơ sở hạ tầng nền tảng được xây dựng dựa trên ngân hàng hợp tác, sẽ kế thừa tất cả rủi ro tiềm ẩn của đối tác.
Cách ứng phó của ngành công nghiệp tiền mã hóa, là không còn giả vờ nữa, đối diện thực tế. Từ tháng 12 năm 2025 đến tháng 5 năm 2026, Cục Giám sát Tiền tệ Quốc gia Mỹ (OCC) đã phê duyệt có điều kiện khoảng mười giấy phép ủy thác quốc gia dành cho doanh nghiệp tiền mã hóa và công nghệ tài chính, số lượng vượt quá tổng cộng của mười năm trước đó. Paxos, BitGo, Fidelity Digital Assets, Ripple, Circle, Bridge được Stripe mua lại với giá 1,1 tỷ USD, Crypto.com đều đã nộp đơn xin loại giấy phép tương tự – chính là tư cách mà các neobank ngày đó từng coi thường, cho rằng không cần thiết.
Giấy phép ủy thác quốc gia là con đường tối thượng để thoát khỏi bẫy trung gian. Nắm giữ giấy phép có nghĩa là nhận được sự hậu thuẫn trực tiếp của chính phủ liên bang, doanh nghiệp có thể tự chủ ủy thác tài sản người dùng, xử lý thanh toán thanh lý, triển khai kinh doanh tại năm mươi bang của Mỹ theo một bộ quy định thống nhất. Không cần phải nhìn sắc mặt của ngân hàng hợp tác truyền thống để cầu sinh tồn, cũng sẽ không đặt mạng sống của toàn bộ doanh nghiệp lên những nhà cung cấp dịch vụ trung gian vô hình như Synapse.
Doanh nghiệp tiền mã hóa cuối cùng đã hiểu: muốn luân chuyển tài sản hàng chục tỷ USD, lại không muốn bị kiềm chế ở mọi nơi bởi hệ thống nền tảng ngân hàng truyền thống, thì phải lấy được tư cách tiếp cận chính quy trong hệ thống giám sát liên bang.
Công ty mẹ của Kraken là Payward hiện nay ở Mỹ có ba tầng tư cách giám sát: giấy phép tài chính bang Wyoming, tài khoản chủ tại Fed được phê duyệt vào tháng 3 năm 2026, và đơn xin giấy phép ủy thác quốc gia OCC nộp vào tháng 5 năm 2026. SoFi thì vào năm 2022 đã mua lại Golden Pacific Bancorp để có được giấy phép OCC. Tháng 12 năm 2025, SoFi ra mắt stablecoin neo theo USD, cũng là stablecoin đầu tiên do một ngân hàng quốc gia Mỹ phát hành, xây dựng trên blockchain công cộng không cần cấp phép. Đến tháng 5 năm 2026, 14,7 triệu người dùng trên nền tảng có thể nắm giữ, tiêu dùng, trao đổi stablecoin này trong ứng dụng, Mastercard trở thành đối tác thanh lý của nó. Coinbase dựa trên blockchain công cộng Base, thông qua giao thức Morpho triển khai nghiệp vụ cho vay thế chấp Bitcoin, đầu năm 2026 quy mô Bitcoin thế chấp vượt 1,4 tỷ USD.
Con đường phát triển của SoFi rất tiêu biểu: nhà cung cấp dịch vụ cho vay học phí → ngân hàng số mới → ngân hàng chính quy có giấy phép → nhà phát hành stablecoin, đã hoàn thành toàn bộ quy trình tiến hóa của ngành.
Hiện nay ngành vẫn còn một điểm yếu lớn: cho vay không thế chấp. Tổng quy mô cho vay thế chấp của CeFi và DeFi đạt 67,42 tỷ USD.
Nhưng quy mô cho vay không thế chấp thực sự triển khai trên toàn bộ lĩnh vực phi tập trung chỉ có 24 triệu USD. Các giao thức từng bố trí trong lĩnh vực cho vay không thế chấp (Goldfinch, Maple thời kỳ đầu, TrueFi) hoặc chuyển hướng toàn diện sang mô hình thế chấp đầy đủ, hoặc từng bước đóng cửa. Ngày nay, giao thức cho vay lớn nhất của DeFi là Maple, tỷ lệ thế chấp cao đến 160%.
Địa chỉ blockchain có thuộc tính ẩn danh, cho vay không thế chấp thiếu cơ chế truy thu khi vỡ nợ khả thi. Trong thế giới thực tế, người dùng vay vỡ nợ, ngân hàng có thể báo cáo tín dụng, khởi kiện; trong lĩnh vực phi tập trung không tồn tại cơ quan tín dụng, kênh thu hồi tài sản, người vay một khi vay tài sản không thế chấp bỏ trốn, chỉ cần bỏ địa chỉ ví, tiền sẽ hoàn toàn không thể thu hồi. Một số giao thức DeFi từng thử dựa vào dữ liệu danh tiếng trên chuỗi để quản lý rủi ro, kết quả vẫn xuất hiện nợ xấu quy mô lớn, người trong ngành cuối cùng đã nhận ra: thiếu sự ràng buộc pháp luật của thế giới thực, người dùng ẩn danh hầu như không có động lực chủ động trả nợ.
Nubank cho 131 triệu người dùng vay, trong đó có lượng lớn người dùng không có hồ sơ tín dụng truyền thống, nền tảng dựa vào hành vi giao dịch của người dùng để hoàn thành thẩm định tín dụng và kiểm soát rủi ro. Loại hình kinh doanh này có giá trị thương mại thực tế, nhưng chi phí vận hành cực cao, khó khăn trong triển khai lớn. Nếu muốn sao chép quy mô hóa sản phẩm tín dụng tương tự trên blockchain, doanh nghiệp hầu như chắc chắn cần phải có được giấy phép ngân hàng. Dự kiến trong tương lai sẽ có ngày càng nhiều doanh nghiệp nộp đơn xin giấy phép cho OCC.
Tháng mười năm ngoái tôi đã viết, ngân hàng số tiền mã hóa đang tái hiện quy luật phát triển của ngành ngân hàng cách đây một trăm năm. Công nghệ mãi mãi lặp lại, nhưng logic nền tảng của con người trong việc sử dụng, quản lý tiền bạc là vĩnh viễn không thay đổi. Khi đó tôi viết câu này, cảm thấy trong đó có vẻ đẹp của quy luật, ngày nay nhìn lại, lại thể hiện một bức tranh thực tế khác.
Bản chất của ngành ngân hàng mãi mãi là kiếm lợi nhuận bằng cách cho vay thu lãi. Những neobank sống sót lúc đó đã hứa hẹn phá vỡ mô hình này, nhưng những người chơi thực sự sống sót, cuối cùng vẫn đi trên con đường cho vay này – chỉ là lãi suất thân thiện hơn, giao diện sản phẩm mượt mà hơn, nhưng logic kinh doanh nền tảng lại hoàn toàn không thay đổi.
Quy căn kết đế một câu: Vạn sự thay đổi, bản chất vẫn như một.
