Tác giả: Zennon Kapron
Biên dịch: Chopper, Foresight News
Khi các tác nhân AI ngày càng đảm nhận nhiều giao dịch thương mại, một cuộc chiến giành kênh thanh toán cơ sở đã bắt đầu.
Hiện tại, công nghệ để tác nhân AI thực hiện chi tiêu tự chủ đang phân hóa thành hai giải pháp không tương thích: khi phần mềm thay mặt thanh toán, giao dịch cuối cùng sẽ được thanh toán bù trừ thông qua kênh nào. Một phe dựa vào chứng thư thẻ ngân hàng được mã hóa (tokenized) do Visa và Mastercard kiểm soát để xây dựng liên kết thanh toán; phe còn lại do Coinbase dẫn đầu, sử dụng giao thức internet mở và hoàn tất thanh toán bằng stablecoin. Trọng tâm bề mặt của thương mại điện tử tác nhân AI là các ứng dụng trợ lý mua sắm, nhưng cuộc đấu cốt lõi đằng sau thực chất là ai sẽ định hướng hệ thống thanh toán thế hệ tiếp theo.
Hai kênh thanh toán, phù hợp với các tình huống ứng dụng khác nhau
Các tổ chức thẻ truyền thống lên tiếng trước, hành động nhanh chóng. Mastercard đã ra mắt dịch vụ Thanh toán Tác nhân (Agent Pay) vào tháng 4/2025, tính năng này được xây dựng dựa trên hệ thống mã thông báo (token) dành riêng cho tác nhân do họ tự phát triển. Công nghệ mã hóa này ban đầu được sử dụng cho các tình huống thanh toán không tiếp xúc và thanh toán nhanh với thẻ ngân hàng liên kết, nay được mở rộng chức năng, cho phép tác nhân AI đã được xác minh danh tính thay mặt hoàn tất giao dịch trong phạm vi được người dùng ủy quyền.
Ngay từ khi ra mắt, dịch vụ này đã tập hợp một loạt đối tác ngành, ý đồ chiến lược rất rõ ràng: các đối tác bao gồm Microsoft, nền tảng điều phối thông minh watsonx của IBM, và các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán Braintree và Checkout.com. Một ngày sau, Visa cũng ra mắt dịch vụ Thương mại Thông minh (Visa Intelligent Commerce), mở mạng lưới thanh toán của mình cho các nhà phát triển AI, với phương tiện cốt lõi là thẻ ngân hàng được tối ưu cho AI. Giải pháp này sẽ thay thế số thẻ gốc bằng chứng thư mã hóa (tokenized credential), nhằm chứng minh người dùng đã ủy quyền cho tác nhân AI được chỉ định và vạch ra ranh giới quyền giao dịch. Visa đồng thời thu hút nhiều doanh nghiệp AI hàng đầu, danh sách hợp tác bao gồm Anthropic, OpenAI, Perplexity, Mistral và Samsung.
Giải pháp của hai tổ chức thẻ lớn đều giữ giao dịch trong mô hình thanh toán bằng thẻ ngân hàng đã được sử dụng hàng thập kỷ. Tác nhân AI là vai trò mới, nhưng kênh thanh toán đằng sau vận hành vẫn là kênh thanh toán truyền thống đã phục vụ thương mại toàn cầu nửa thế kỷ.
Phe stablecoin đã sử dụng một giải pháp kiến trúc hoàn toàn khác biệt. Coinbase đã ra mắt giao thức x402 vào tháng 5/2025, tái kích hoạt mã trạng thái HTTP 402 "Payment Required" từ lâu bị bỏ quên, dựa trên giao thức này để sử dụng trực tiếp stablecoin USDC trên internet để hoàn tất thanh toán bù trừ giao dịch. Quy trình cụ thể như sau: máy khách yêu cầu truy cập tài nguyên, máy chủ trả về lệnh thanh toán; máy khách đính kèm thông tin thanh toán stablecoin đã được ký vào tiêu đề yêu cầu; sau khi giao dịch trên chuỗi được xác nhận đã nhận tiền, tài nguyên tương ứng có thể được truy cập bình thường. Toàn bộ quy trình không cần đăng ký tài khoản, liên kết thẻ ngân hàng, cũng không phát sinh phí giao dịch thẻ ngân hàng.
Giải pháp này được thiết kế riêng cho giao dịch máy với máy. Tác nhân AI có thể cần thanh toán hàng nghìn hàng vạn giao dịch vi mô để gọi giao diện lập trình ứng dụng (API), lấy luồng dữ liệu, kết nối với tác nhân AI khác, loại giao dịch này nếu đi qua kênh thẻ ngân hàng truyền thống, hoàn toàn không khả thi về mặt chi phí.
Hai tuyến công nghệ đều có thế mạnh riêng. Kênh thẻ ngân hàng giỏi trong tiêu dùng bán lẻ cá nhân, loại tình huống này đòi hỏi cơ chế từ chối giao dịch, phòng chống gian lận, trọng tài tranh chấp cực cao; kênh stablecoin lại có ưu thế rõ rệt trong giao dịch máy tần suất cao, vi mô, xuyên biên giới, trong khi mô hình tính phí và thời gian thanh toán bù trừ của thẻ ngân hàng truyền thống, trong loại tình huống này sẽ hoàn toàn vô hiệu. Cốt lõi đấu tranh của hai bên, là xem loại tình huống nào sẽ trở thành xu hướng chính trong giao dịch thương mại của tác nhân AI.
Một vấn đề lớn chung mà cả hai tuyến phải đối mặt là xác minh danh tính. Khi phần mềm khởi động thanh toán, thương nhân cần xác nhận bên thao tác là tác nhân hợp pháp được người dùng thực ủy quyền, chứ không phải robot độc hại sử dụng chứng thư đánh cắp để phạm tội; đồng thời, người dùng cũng cần một cơ chế để yêu cầu hủy giao dịch sau khi tác nhân AI thao tác nhầm khởi động giao dịch.
Visa cho biết, lưu lượng truy cập AI vào các trang web bán lẻ Mỹ tăng vọt 47 lần, vì vậy đã hợp tác với nhà cung cấp dịch vụ đám mây Cloudflare để đưa ra giao thức Tác nhân Đáng tin cậy, nhằm phân biệt chương trình AI chính quy với trình thu thập dữ liệu độc hại. Đây cũng là lợi thế cấu trúc của các tổ chức thẻ truyền thống: hệ thống chấm điểm kiểm soát rủi ro, quy tắc từ chối thanh toán và cơ chế xử lý tranh chấp tích lũy qua năm mươi năm, vừa khớp để đối phó với vấn đề như tác nhân AI mua nhầm hàng hóa. Trong khi giao dịch stablecoin một khi lên chuỗi thì có hiệu lực vĩnh viễn, không thể hoàn tác, hiện tại trong hệ thống nguyên sinh vẫn chưa có giải pháp tương ứng.
Trong tương lai, chìa khóa quyết định xu hướng thị trường phía người dùng cá nhân, chưa chắc là kênh thanh toán nào có phí thấp hơn, mà là ai có thể giải quyết được bài toán xác minh danh tính tác nhân và xử lý tranh chấp giao dịch.
Tổ chức thẻ bố trí song tuyến, đặt cược toàn diện vào hai đường đua lớn
Một tín hiệu đáng suy ngẫm là, Visa và Mastercard không đặt cược tất cả vào việc giữ chặt kênh riêng, mà đồng thời bố trí vào đường đua stablecoin.
Tính đến tháng 4/2026, khối lượng giao dịch hàng năm của hoạt động thanh toán bù trừ stablecoin của Visa đạt 7 tỷ USD, tăng trưởng 50% so với quý trước; công ty bổ sung 5 blockchain công cộng được hỗ trợ, hiện tổng số blockchain hợp tác lên 9, đồng thời triển khai hơn 130 dự án liên kết "stablecoin + thẻ ngân hàng" tại hơn 50 quốc gia. Tháng 10/2025, Visa tiếp tục gia tăng đầu tư, hợp tác với Cloudflare đưa ra giao thức Tác nhân Đáng tin cậy, giúp thương nhân phân biệt tác nhân chính quy với chương trình độc hại, còn công khai tuyên bố hợp tác với Coinbase, thúc đẩy mạng lưới của mình và giao thức x402 đạt được kết nối liên thông. Hệ thống thẻ ngân hàng và giao thức stablecoin tưởng chừng cạnh tranh lẫn nhau, nay đang xây dựng cầu nối liên thông.
Mastercard cũng áp dụng chiến lược song tuyến tương tự. Tháng 3/2026, Mastercard tuyên bố sẽ chi tối đa 1,8 tỷ USD để mua lại nền tảng stablecoin BVNK. Trước đó, dịch vụ thanh toán tác nhân của họ đã mở rộng đến khu vực Mỹ Latinh và Caribe, hoàn thành việc thích ứng với tổ chức phát hành địa phương vào đầu năm 2026.
Có thể thấy, tư duy cốt lõi của hai tổ chức thẻ truyền thống lớn: không đơn thuần cố thủ kênh thẻ ngân hàng, mà phấn đấu trở thành cửa khẩu thu phí cho tất cả các liên kết thanh toán, bất kể là kênh riêng hay kênh stablecoin. Sự bố trí này đủ để nói lên đánh giá của họ: nếu ngành cuối cùng xác định thẻ ngân hàng là xu hướng chính trong thanh toán AI, họ sẽ không cần phải chi số tiền khổng lồ để mua lại cơ sở hạ tầng liên quan đến stablecoin.
Phân hóa tình huống ứng dụng thực tế
Từ các sản phẩm đã ra mắt hiện nay, ranh giới ứng dụng của hai tuyến công nghệ rất rõ ràng.
Các sản phẩm chủ lưu hướng đến người tiêu dùng phổ thông, đa số chọn kênh thẻ ngân hàng. Tính năng "Thanh toán một cú nhấp" của ChatGPT ra mắt tháng 9/2025, do OpenAI và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán Stripe hợp tác phát triển, dựa vào mã thông báo thanh toán được chia sẻ để hoàn tất thanh toán bù trừ thẻ ngân hàng. Mã thông báo này chỉ giới hạn sử dụng cho thương nhân và đơn hàng mua sắm được chỉ định, ban đầu kết nối với người bán trên Etsy, sau đó bao phủ hơn một triệu cửa hàng Shopify. Tính năng "Đặt hàng thay mặt" của Amazon, có thể gọi tác nhân AI mua hộ trên website của bên thứ ba, khi thanh toán sẽ tự động điền thông tin thẻ ngân hàng mà người dùng đã liên kết.
Dịch vụ mua sắm AI tiêu dùng cá nhân phổ biến chọn thẻ ngân hàng, nguyên nhân nằm ở việc hệ thống này có công cụ chống gian lận trưởng thành, mạng lưới hợp tác thương nhân hoàn thiện, và niềm tin người dùng tích lũy lâu dài.
Trong khi đó, kênh stablecoin lại chiếm giữ vững chắc thị trường giao dịch máy. Amazon tích hợp giao thức x402 vào dịch vụ thanh toán cốt lõi tác nhân Bedrock của mình, sử dụng blockchain Base của Coinbase để hoàn tất thanh toán bù trừ, thời gian xử lý mỗi giao dịch khoảng 200 mili giây, phí xử lý dưới một xu; Stripe cũng tham gia với tư cách bên tích hợp thanh toán vào dịch vụ này. Số liệu từ Coinbase cho thấy, trong năm đầu tiên ra mắt, giao thức x402 đã xử lý hơn 169 triệu đơn hàng thanh toán, bao phủ 590 nghìn người mua và 100 nghìn người bán.
Loại giao dịch này không phải người dùng thông thường mua sắm quần áo trực tuyến, mà là tác nhân AI trả phí cho các dịch vụ như sức mạnh tính toán, dữ liệu, gọi API, tần suất giao dịch và số tiền mỗi giao dịch, đều trái với logic thiết kế của thẻ ngân hàng. Tháng 9/2025, Coinbase hợp tác với Cloudflare chủ trì thành lập Quỹ x402, nhằm thúc đẩy ngành cùng xây dựng tiêu chuẩn chung, chứ không phải tạo ra sản phẩm độc quyền khép kín.
Tổng hợp năm dự án thanh toán thương mại AI tiêu biểu đã triển khai đầu năm 2026: 3 cái sử dụng thanh toán bù trừ bằng thẻ ngân hàng, 2 cái sử dụng thanh toán bù trừ bằng stablecoin, tình huống ứng dụng cơ bản được phân chia rõ ràng theo tiêu chí tiêu dùng cá nhân và giao dịch máy.
Xu hướng tương lai ngành
Trong ngắn hạn, cấu trúc ngành năm 2026 nhiều khả năng sẽ duy trì hiện trạng: thẻ ngân hàng định hướng thanh toán bán lẻ cá nhân, stablecoin chuyên tấn công giao dịch giữa các máy, hai bên cùng tồn tại phát triển. Nhưng đến năm 2030, cục diện này có thể bị phá vỡ, bởi cả hai phe đều đang dốc toàn lực tranh giành khu vực hợp nhất của hai loại tình huống.
Yếu tố quyết định cuối cùng, phụ thuộc vào việc giao dịch thương mại do AI thúc đẩy cuối cùng sẽ thiên về hình thái bán lẻ truyền thống hơn, hay diễn biến thành mạng lưới giao dịch máy vi mô khổng lồ. Nếu là trường hợp trước, các tổ chức thẻ truyền thống sẽ tiếp tục chiếm giữ vị trí chủ đạo; nếu là trường hợp sau, kênh stablecoin sẽ chiếm đoạt lượng lớn lưu lượng giao dịch hoàn toàn mới.
Visa và Mastercard đã đưa ra lựa chọn an toàn nhất: bố trí song tuyến hai đường đua lớn, bất kể lưu lượng tương lai chảy về đâu, đều có thể thu phí từ đó. Điều thực sự cần cảnh giác, là những doanh nghiệp chỉ đặt cược vào một kênh thanh toán duy nhất. Hai tổ chức thẻ lớn từ lâu đã phòng tránh rủi ro này, điều này cũng thể hiện trực quan đánh giá của họ về tương lai ngành.
