Tác giả: Xoáy Trùng Phong, Deep Tide TechFlow
Tháng 2 năm 2021, Cathie Wood, được giới tài chính gọi đến với biệt danh Chị Gỗ, đang ở đỉnh cao sự nghiệp.
Quy mô quỹ của bà đạt 59 tỷ USD, Bloomberg vừa vinh danh bà là Nhà lựa chọn cổ phiếu xuất sắc nhất năm, phóng viên của tờ New York Times gọi điện hỏi bà cảm nghĩ về việc "trở thành Warren Buffett của thế hệ Millennial". Trên Reddit, ai đó đã biến hình ảnh của bà thành meme, với tiêu đề "Cô ấy nhìn thấy tương lai mà chúng ta không thấy".
Nhà đầu tư nhỏ lẻ đổ xô vào, quỹ ARKK của bà ghi nhận dòng tiền ròng một ngày vượt 1 tỷ USD.
Không ai nghĩ điều này sẽ kết thúc.
Giờ đây, 59 tỷ chỉ còn chưa đến 14 tỷ, tổng quy mô giảm 75%.
Những tờ báo từng tôn vinh bà là nữ thần cổ phiếu, giờ bắt đầu gọi bà là "hiện tượng một thời" (one-hit wonder), những người ủng hộ năm xưa gọi bà là chỉ báo ngược, nữ thần cổ phiếu một thời lẫy lừng Chị Gỗ đã bị giải ảo, bước xuống thần đàn như thế nào?
Câu chuyện này, phức tạp hơn nhiều so với "bà ấy đánh cược và thua".
Từ không ai biết đến lên thần đàn
Những ngày đầu của ARK không hề dễ dàng.
Đó là năm 2014, đầu tư định lượng đang thống trị Phố Wall, các quỹ chỉ số thụ động là niềm yêu thích mới của tất cả các nhà đầu tư tỉnh táo. Chị Gỗ lại muốn đi ngược xu hướng, đặt cược vào những công ty công nghệ "đốt tiền nhưng có tương lai": Tesla, chỉnh sửa gen, robot công nghiệp, blockchain.
AUM ban đầu của ARK thậm chí còn chưa đạt một tỷ USD, Chị Gỗ tự bỏ tiền ra duy trì hoạt động. Giới tài chính kỳ cựu nhìn vào danh mục nắm giữ này, phản ứng là khinh thường, đây không phải là đầu tư, mà là đánh bạc.
Bà đã làm một điều gần như chưa từng nghe thấy ở Phố Wall: công khai toàn bộ quá trình nghiên cứu, cập nhật danh mục nắm giữ hàng ngày, bất kỳ ai cũng có thể xem bà đang mua gì, tại sao mua. Đội ngũ quay video trên YouTube giải thích logic đằng sau mỗi khoản đầu tư. Trong một ngành công nghiệp mà sự bất đối xứng thông tin là xương sống, đây là một sự minh bạch gần như điên rồ.
Từ năm 2014 đến 2020, lợi nhuận hàng năm của ARKK gần 39%, gấp hơn ba lần S&P 500 trong cùng kỳ. Nhưng không ai quan tâm, quy mô quá nhỏ, thị trường quá ồn ào.
Bước ngoặt thực sự, bắt nguồn từ một thảm họa.
Tháng 3 năm 2020, thị trường chứng khoán Mỹ giảm 34% trong 33 ngày, thiết lập kỷ lục thị trường gấu nhanh nhất trong lịch sử. Hầu hết các nhà quản lý quỹ đều cắt lỗ, quan sát, cầu nguyện.
Chị Gỗ tăng mua ngược xu hướng, bà mạnh tay mua thêm Zoom, Teladoc, Roku, logic chỉ có một câu: virus không tiêu diệt công nghệ, mà sẽ đẩy nhanh nó.
Bà đã cá cược đúng.
ARKK tăng 152% trong năm.
Trên Reddit và Twitter, tên bà xuất hiện trong các cuộc trò chuyện của những người trẻ tuổi chưa bao giờ đọc tin tài chính, các nhà đầu tư nhỏ lẻ phát hiện ra một điều kỳ diệu: danh mục nắm giữ của bà là công khai, có thể sao chép trực tiếp, và bà đang tăng.
Những tín đồ bắt đầu đổ về. Cuối năm 2020, ARKK trở thành quỹ ETF quản lý chủ động lớn nhất thế giới. Đến tháng 2 năm 2021, tổng quy mô của ARK vượt 59 tỷ USD, bảy năm, từ tay trắng, lên 59 tỷ.
Bà trở thành nữ thần cổ phiếu, phiên bản Warren Buffett nữ cực kỳ tích cực.
Thần đàn có hạn sử dụng
Tháng 2 năm 2021, dòng tiền ròng một ngày của ARKK vượt 1 tỷ USD, nhà đầu tư nhỏ lẻ đổ xô vào ở vùng đỉnh, đây vừa là đỉnh cao, vừa là hồi chuông đầu tiên của đám tang, cốt truyện sau đó chuyển hướng gấp gáp.
Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) bắt đầu phát tín hiệu tăng lãi suất. Dây thần kinh thị trường đột nhiên căng thẳng, một khi lãi suất tăng, những cổ phiếu tăng trưởng cao "dùng lợi nhuận tương lai để hỗ trợ định giá hiện tại", sẽ chịu sự định giá lại mang tính hủy diệt.
Các công ty trong danh mục nắm giữ của ARKK, toàn bộ đều theo mô hình này: hiện tại lỗ, lợi nhuận tương lai, định giá dựa trên niềm tin.
Niềm tin, là tài sản mong manh nhất.
Từ năm 2021 đến 2022, ARKK giảm gần 75%.
Zoom từ đỉnh 559 USD rơi về 70 USD, Teladoc từ đỉnh giảm hơn 95%, Roku lao dốc, Unity lao dốc......
Những nhà đầu tư nhỏ lẻ trên WallStreetBets từng gửi biểu tượng tên lửa dưới tên bà, số tiền trong tài khoản của họ co lại một nửa chỉ trong một quý, tiêu đề bài viết từ "ARKK to the moon" (ARKK lên mặt trăng) biến thành "I'm ruined" (Tôi phá sản rồi).
Làn sóng rút tiền diễn ra như dự đoán, sự hoảng loạn tự gia tốc, dòng tiền chảy ra buộc bà phải bán danh mục nắm giữ ở vùng đáy, việc bán ra tiếp tục đè nặng lên giá trị tài sản ròng, giá trị tài sản ròng giảm kích hoạt thêm việc rút tiền.
Morningstar sau này tính toán: tính đến cuối năm 2023 trong vòng mười năm, do lượng lớn nhà đầu tư nhỏ lẻ đổ vào ở vùng đỉnh và cắt lỗ ở đáy, các quỹ thuộc ARK đã phá hủy tổng cộng hơn 14 tỷ USD giá trị cổ đông, con số này đo lường không phải sự sụt giảm giá trị tài sản ròng của quỹ, mà là số tiền thực tế các nhà đầu tư thực sự mất đi do thời điểm sai lầm, ARK do đó bị gán danh hiệu gia đình quỹ "kẻ hủy diệt tài sản lớn nhất".
Gần 50 tỷ quy mô đến tháng 3/2026 chỉ còn khoảng 13 tỷ.
Những giải thích trên thị trường về sự sụp đổ của Chị Gỗ, hầu như dừng lại ở cùng một tầng: lãi suất tăng đè nặng lên cổ phiếu tăng trưởng, bà cá cược thua, chỉ vậy thôi.
Vấn đề thực sự, ẩn sâu hơn.
Dùng thủ pháp VC để thao túng thị trường thứ cấp
Triết lý nắm giữ của Chị Gỗ chưa bao giờ là "chọn ra công ty tốt nhất", cách làm của bà là "khi lĩnh vực chưa có người thắng, mua toàn bộ lĩnh vực đó".
Lĩnh vực chỉnh sửa gen, bà đồng thời nắm giữ CRISPR Therapeutics, Editas Medicine, Beam Therapeutics, ba công ty cạnh tranh lẫn nhau, cùng đặt cược. Lĩnh vực lái xe tự động, Tesla, Luminar, Aurora cùng nắm giữ.
Logic này, có một cái tên chính thức: đầu tư mạo hiểm, VC.
Logic cơ bản của VC là, đầu tư 100 công ty, 95 công ty chết, không sao. Chỉ cần trong 5 công ty còn lại có một Airbnb, toàn bộ sổ sách là thắng. Tỷ lệ thất bại cao không phải là khuyết điểm, mà là chi phí bản thân chiến lược phải chịu.
Logic này là đương nhiên ở thị trường sơ cấp. Công ty khởi nghiệp không giao dịch trên thị trường công khai, giá cả không có "sự đồng thuận thị trường", chỉ có đánh giá của bạn về tương lai. Tổn thất của kẻ thua cuộc bị khóa trong sổ sách, không ảnh hưởng đến danh mục nắm giữ khác, càng không ảnh hưởng đến thanh khoản hàng ngày của bạn.
Cathie Wood đã chuyển nguyên xi logic này vào thị trường thứ cấp. Vấn đề là, thị trường thứ cấp có một thứ không tồn tại trong thế giới VC: định giá thời gian thực.
Mỗi cổ phiếu bạn mua, giá cả đã bao gồm sự phán đoán tập thể của thị trường về tương lai của nó. Teladoc ở thời kỳ đỉnh cao vốn hóa hơn 40 tỷ USD, không phải vì nó đã kiếm được 40 tỷ, mà vì vô số người tin rằng nó sẽ kiếm được trong tương lai. Khi "niềm tin" này bắt đầu lung lay, 40 tỷ sẽ bốc hơi thành 2 tỷ chỉ trong vài quý. Tổn thất này là thực tế, rõ ràng ngay lập tức, không có "cổ phiếu tăng trăm lần" nào có thể lấp đầy lỗ hổng này.
Kẻ thua cuộc của VC không tính vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, kẻ thua cuộc của thị trường thứ cấp, hàng ngày nhìn giá trị tài sản ròng của bạn rơi xuống.
Đây là hai trò chơi hoàn toàn khác nhau, bà cầm kịch bản VC, bước vào sân chơi thị trường thứ cấp.
Vậy tại sao năm 2020 bà thắng?
Bởi vì năm 2020 là một cửa sổ đặc biệt cực kỳ hiếm có trong lịch sử nhân loại. Trong thời kỳ cửa sổ đó, logic VC tạm thời có hiệu lực trên thị trường thứ cấp.
Khôi phục điều kiện lúc đó: Fed hạ lãi suất về 0, tất cả dòng tiền trong tương lai chiết khấu về hôm nay đều trở nên khổng lồ, tài sản rủi ro được nâng lên một cách có hệ thống; đại dịch buộc cuộc sống của con người chuyển lên mạng, nhu cầu về Zoom và Teladoc từ "tùy chọn" một đêm trở thành "nhu yếu phẩm"; và quan trọng nhất, lúc đó, người thắng cuộc của thời đại AI, thời đại chỉnh sửa gen, thời đại lái xe tự động, vẫn chưa lộ diện.
Không ai biết NVIDIA sẽ là siêu người thắng cuộc của thời đại AI. Sự không chắc chắn này, chính là môi trường sống của chiến lược rải lưới kiểu VC. Khi lĩnh vực chưa có người thắng, phân tán đặt cược toàn bộ lĩnh vực là hợp lý, ngay cả trên thị trường thứ cấp.
Chị Gỗ thắng. Lý do thắng là "lúc này chưa có câu trả lời", chứ không phải "bà ấy tìm ra câu trả lời".
Giống như một bài thi mở sách có thời hạn. Thi xong, bài thi thu lại. Bà lại tin là thật, coi phương pháp này là phát hiện đầu tư mang tính đột phá, quy mô ngày càng lớn, câu chuyện ngày càng vang dội.
Sự mỉa mai tàn khốc nhất
Đây là phần khiến người ta thở dài của câu chuyện này, cũng là chìa khóa thực sự để hiểu số phận của Chị Gỗ.
Thời đại AI thực sự đến, vốn hóa NVIDIA vượt nghìn tỷ, rồi hai nghìn tỷ, rồi ba nghìn tỷ. Đây chính xác là tương lai mà Cathie Wood nhiều năm nay vẫn tiên đoán, AI sẽ định hình lại mọi thứ.
Đầu năm 2023, ChatGPT kích nổ toàn cầu, mỗi công ty công nghệ đều điên cuồng mua GPU, Cathie Wood đứng trước ống kính truyền hình, bà nói: "Chúng tôi nghiên cứu AI từ năm 2014."
ARK thực sự là một trong những tổ chức đầu tiên hệ thống xem xét AI. Báo cáo Big Ideas của họ năm này qua năm khác viết về việc AI sẽ thay đổi thế giới như thế nào. Xét theo dòng thời gian, bà là người tiên phong.
Nhưng người tiên phong không phải là người thắng cuộc lớn.
Bởi vì cách thức hiện thực hóa của thời đại AI, hoàn toàn trái ngược với điều kiện mà logic VC cần. Logic VC cần người thắng phân tán, cần thị trường hỗn loạn, cần không ai biết câu trả lời. Thị trường năm 2020 thỏa mãn những điều kiện này, nhưng làn sóng AI từ năm 2023 trở đi không như vậy.
Cách thức hiện thực hóa của nó là người thắng ăn tất.
NVIDIA độc quyền sức mạnh tính toán, một công ty ăn gần như toàn bộ lợi nhuận siêu ngạch của tầng cơ sở hạ tầng AI. Microsoft dựa vào việc đặt cược vào OpenAI khóa chặt cửa vào tầng ứng dụng. Meta, Google, Amazon dựa vào hào rào bảo vệ hệ sinh thái của mình để chia phần còn lại. Lợi nhuận siêu ngạch tập trung cao độ vào vài cái tên này, và những cái tên này, toàn bộ là blue-chip (cổ phiếu lớn) trong chỉ số.
Năm 2023, NVIDIA tăng 239%. "Magnificent Seven" (Bảy gã khổng lồ tuyệt vời), bảy công ty lớn nhất của Mỹ, đóng góp phần lớn mức tăng trưởng cả năm của S&P 500.
Đây chính xác là điều Chị Gỗ không làm được, chính xác hơn, là bà chủ động từ bỏ.
Trên thực tế, ARK là một trong những nhà đầu tư tổ chức đầu tiên của NVIDIA. Năm 2014, khi NVIDIA vẫn được thị trường coi là một "công ty card đồ họa game", Wood đã bắt đầu xây dựng vị thế, nếu bà giữ lấy, đáng lẽ đây phải là giao dịch vĩ đại nhất trong lịch sử ARK.
Bà không giữ được.
Cuối năm 2022, khi giá cổ phiếu NVIDIA giảm mạnh do sự sụp đổ của ngành khai thác tiền mã hóa và lo ngại mang tính chu kỳ, ARK bắt đầu bán ra mạnh mẽ. Tháng 1 năm 2023, quỹ chủ lực ARKK hoàn toàn thanh lý vị thế NVIDIA. Các vị thế còn lại trong một vài quỹ khác, cũng tiếp tục bị giảm nắm giữ trong năm sau. Lý do của Wood là: NVIDIA là "một cổ phiếu mang tính chu kỳ mạnh", ARK muốn chuyển vốn sang các mã AI có tính "đột phá" hơn.
Sau đó, ChatGPT kích nổ thế giới. NVIDIA từ mức giá bà thanh lý tăng liên tục lên vốn hóa nghìn tỷ, hai nghìn tỷ, ba nghìn tỷ. Theo tính toán của Business Insider, việc bán NVIDIA quá sớm khiến ARK bỏ lỡ hơn 1,2 tỷ USD lợi nhuận.
Toàn bộ phương pháp luận của bà là "không chọn người thắng, mua toàn bộ lĩnh vực". Nhưng NVIDIA từng nằm trong tay bà, bà đã chọn được người thắng, rồi vì phương pháp luận của chính mình, tự tay bán người thắng đi, đổi thành một đống công ty vốn hóa vừa và nhỏ "có thể hưởng lợi từ AI". UiPath, Twilio, Unity, chúng thực sự liên quan đến AI, giống như suối nhỏ thực sự thông ra biển lớn. Nhưng khi dòng chảy vốn đổ thẳng về NVIDIA và Microsoft, suối nhỏ không thể chia được nước.
Đồng thời, những kẻ thua cuộc trong "danh mục VC" bắt đầu lộ nguyên hình. Teladoc giảm 98%, công ty này trong thời kỳ cửa sổ đại dịch được coi là "tương lai của y tế từ xa", cửa sổ đóng lại thị trường phát hiện nó không có vị thế độc quyền, cũng không có khả năng sinh lời, giờ đây giá cổ phiếu dưới 5 USD, chỉ còn lại một định giá ngày càng khó xử. Zoom trở về góc bị lãng quên, trở thành chú thích điển hình nhất dưới mục "cổ phiếu hưởng lợi từ đại dịch", Roku từ đỉnh giảm hơn 80%.
Trong sổ sách VC, đây gọi là "hao mòn dự kiến", trên thị trường thứ cấp, đây gọi là "vốn của bạn không cánh mà bay".
Cuối năm 2025, ARK nhân lúc NVIDIA điều chỉnh lại mua vào. Đến cuối tháng 3/2026, bà lại bán, trong hai ngày bán ra hơn 210 nghìn cổ phiếu, trị giá khoảng 37 triệu USD. Mua rồi bán, bán rồi mua. NVIDIA trong tay bà suốt là một "giao dịch", chứ không phải một "niềm tin". Nhưng mỉa mai thay, thời đại AI gán cho cổ phiếu này, chính xác là một đường cong giá cần niềm tin mới giữ được.
Đây là sự mỉa mai tàn khốc nhất: bà là một trong những tín đồ sớm nhất của NVIDIA, bà đã dự đoán chính xác một tương lai đúng. Rồi vào đêm trước khi tương lai này hiện thực hóa, bà tự tay trả lại vé tàu, lý do là "cổ phiếu này quá chu kỳ, tôi muốn đi con thuyền có tính đột phá hơn".
Thợ săn biến thành con mồi
Còn một việc khiến tình hình hoàn toàn không thể cứu vãn.
VC thực sự có thể xây dựng vị thế lặng lẽ, cũng có thể rút lui lặng lẽ, không ai theo dõi từng giao dịch của bạn. Nhưng ARK với tư cách là ETF giao dịch công khai, danh mục nắm giữ công bố hàng ngày, mỗi lần bán ra đều là tín hiệu công khai thời gian thực. Khi bà nắm giữ một công ty vốn hóa nhỏ vượt quá 10% thậm chí 20% vốn lưu hành của nó, bà không thể mua thêm lặng lẽ, cũng không thể rời đi kín đáo, thị trường nhìn từng nước cờ của bà, chạy trước.
Quy mô gần 50 tỷ USD, khiến bà từ thợ săn biến thành con mồi.
Sức mạnh của VC đến từ nhỏ và nhanh, từ việc hoàn thành bố trí lặng lẽ trước khi thị trường hình thành sự đồng thuận. Khi bạn đưa logic VC vào một quỹ công khai gần 50 tỷ USD, bạn đồng thời mất đi hai vũ khí cốt lõi nhất của VC: tính ẩn danh và tính linh hoạt.
Ngoài ra, hình tượng người nổi tiếng của bà ngược lại trở thành gông cùm nhận thức của bà, tạm gọi nó là "nghiện phản đồng thuận".
Thành công ban đầu của Wood đều đến từ phản đồng thuận. Năm 2014 không ai đánh giá cao bà, bà thắng. Năm 2020 tất cả hoảng loạn, bà tăng mua, lại thắng. Mỗi lần "thị trường nghĩ tôi sai nhưng cuối cùng tôi đúng", đều củng cố cùng một vòng lặp niềm tin: đồng thuận là sai, tôi đúng.
Vòng lặp này trong thời kỳ đi lên là siêu năng lực, trong thời kỳ đi xuống là lời nguyền.
Đến năm 2022-2023, sự đồng thuận thị trường là blue-chip lớn, tính chắc chắn lợi nhuận, NVIDIA, dòng tiền, lần này, sự đồng thuận tình cờ đúng. Nhưng bà đã trong phản hồi tích cực kéo dài tám năm, mất đi khả năng tiếp nhận "lần này đồng thuận không sai".
Vấn đề là, sự "phản đồng thuận" này không chỉ là chiến lược đầu tư của bà, mà còn là thân phận công chúng của bà. Báo cáo Big Ideas, livestream YouTube, lời tiên tri trên Twitter, khách mời thường xuyên của CNBC, bà biến mình từ "người quản lý tiền" thành "người bán câu chuyện".
Câu chuyện thu hút vốn, vốn đẩy danh mục nắm giữ lên, danh mục nắm giữ xác minh câu chuyện, vòng lặp tăng tốc. Bánh đà này trong thời kỳ đi lên đưa bà lên thần, trong thời kỳ đi xuống đóng đinh bà.
Bởi vì một khi bạn dựa vào "phản đồng thuận" xây dựng thương hiệu, bạn không thể nào ôm lấy sự đồng thuận nữa.
Bán một cổ phiếu "đổi mới đột phá", thị trường sẽ nói "bà ấy không tin nữa"; mua một blue-chip lớn, người hâm mộ sẽ nói "bà ấy thay đổi rồi". Câu chuyện trở thành chiếc còng tay vàng. Điều này giải thích tại sao bà liên tục ra vào trên NVIDIA, mua vào là tranh thủ mức tăng, bán ra là bảo vệ hình tượng. Bà không thể thực sự nắm giữ nặng NVIDIA, bởi vì NVIDIA là "đồng thuận", mà toàn bộ thương hiệu của bà xây dựng trên "phản đồng thuận". Logic thương hiệu và logic đầu tư, trên cổ phiếu này xảy ra xung đột chết người.
Bộ công cụ mà bà dựa vào để nổi danh, trong thời khắc thành công nhất của bà, bị chính thành công của bà hủy hoại.
Kết
Đầu năm 2026, Chị Gỗ làm một động tác quen thuộc.
Bà giảm nắm giữ mạnh Roku và Shopify, đổ vốn vào lĩnh vực chỉnh sửa gen.
ARKK và ARKG cùng mua gần 200 nghìn cổ phiếu Beam Therapeutics, tăng nắm giữ 230 nghìn cổ phiếu Intellia Therapeutics, lại quét 420 nghìn cổ phiếu thiết bị giải trình tự Pacific Biosciences, 100 nghìn cổ phiếu DNA tổng hợp Twist Bioscience. Từ liệu pháp gen, công cụ giải trình tự đến nền tảng DNA tổng hợp, ARKK gần như bố trí toàn bộ chuỗi công nghiệp của lĩnh vực tiên phong này.
Công thức quen thuộc, khi lĩnh vực chưa có người thắng, mua toàn bộ lĩnh vực đó.
Như mọi khi dùng cách đánh VC bố trí thị trường thứ cấp.
Chị Gỗ không đặt cược sai tương lai. Chỉnh sửa gen thực sự có thể là công nghệ tiếp theo thay đổi vận mệnh nhân loại. AI thực sự thay đổi thế giới, giống như những lời bà nói năm 2014, có một phần đáng kể đang hiện thực hóa theo cách nào đó.
Chỉ là giữa việc phán đoán đúng và thực sự kiếm được tiền, cách một khoảng cách xa xôi, tên của khoảng cách đó, đôi khi gọi là thời cơ, đôi khi gọi là cấu trúc, đôi khi gọi là tính cách.
