Tác giả: Cốc Vũ
Solana đang trải qua một cuộc thử nghiệm quản trị mang tính bước ngoặt.
Ngày 23 tháng 8, cuộc bỏ phiếu quản trị chính thức đầu tiên trên chuỗi của Solana đã được khởi động, ba đề xuất SGP-0001, SGP-0002 và SGP-0003 đồng thời bước vào giai đoạn bỏ phiếu, nội dung lần lượt liên quan đến khung quản trị, cơ chế lạm phát SOL và cấu trúc phí giao dịch.
Điều này không chỉ có nghĩa là Solana bắt đầu giao một phần quyết định quan trọng cho các trình xác thực và người đặt cược, mà còn có nghĩa là việc nâng cấp mạng trước đây chủ yếu được phối hợp bởi các nhà phát triển cốt lõi và các tổ chức hệ sinh thái, đã bắt đầu bước vào giai đoạn đấu tranh công khai.
Vào khoảng 23 giờ tối nay, cuộc bỏ phiếu cho ba đề xuất quản trị này chính thức kết thúc, đề xuất SGP-0001 và SGP-0002 đều đạt được tỷ lệ bỏ phiếu tối thiểu một phần ba (tỷ lệ người dùng staking SOL hiệu lực tham gia bỏ phiếu) và tỷ lệ ủng hộ tối thiểu hai phần ba (tỷ lệ phiếu ủng hộ trong tổng số phiếu bầu), và sẽ chính thức bước vào giai đoạn thực thi.
Tuy nhiên, đề xuất SGP-0003 liên quan đến việc tái cấu trúc phí mạng đã không được thông qua, với tỷ lệ ủng hộ là 54.3%, còn cách ngưỡng tối thiểu 66.6% một khoảng cách nhỏ. Đồng thời, trong danh sách phiếu chống có thể thấy một loạt dự án nổi tiếng như Jupiter, Forward Industries, Anagram Staking, Solana Company.
Vậy SGP-0001 và SGP-0002 có ý nghĩa gì đối với hệ sinh thái Solana? Tại sao SGP-0003 lại gặp phải tranh cãi lớn trên mạng xã hội và không được thông qua?
SGP-0001: Lần đầu tiên thiết lập khung quản trị chính thức
Trước đây, Solana không tồn tại một quy trình quản trị trên chuỗi rõ ràng, tiêu chuẩn hóa tương tự như hệ thống quản trị của Ethereum. SIMD truyền thống giải quyết nhiều hơn vấn đề "làm thế nào để thực hiện về mặt kỹ thuật", trong khi SGP mới được đưa ra cố gắng trả lời một câu hỏi khác – Solana có nên đi theo hướng này hay không.
SGP-0001 "Hiến pháp Solana" chính là nền tảng thể chế cho cơ chế quản trị này.
Theo khung này, bất kỳ đề xuất nào nhận được sự ủng hộ từ ít nhất 15% số lượng stake đang hoạt động đều có thể vào vòng bỏ phiếu chính thức trên chuỗi; phiếu bầu được tính quyền theo số lượng SOL đặt cược, mặc định do các trình xác thực đại diện bày tỏ ý kiến, nhưng người đặt cược có thể ghi đè lên phiếu bầu của trình xác thực thông qua tài khoản stake của chính mình. Để thông qua một đề xuất, cần có ít nhất một phần ba tổng số stake của mạng tham gia bỏ phiếu, và nhận được ít nhất hai phần ba số phiếu ủng hộ trong số stake tham gia.
Vì vậy, ý nghĩa của SGP-0001 không nằm ở việc thay đổi hiệu suất hay mô hình kinh tế token của Solana, mà là cung cấp một quy trình chính thức cho những tranh cãi trong tương lai.
SGP-0002: Kết thúc chu kỳ giảm lạm phát sớm ba năm
Nếu SGP-0001 là xây dựng thể chế, thì SGP-0002 và SGP-0003 lại trực tiếp chạm vào mô hình kinh tế tiền tệ của SOL.
SGP-0002 "Double Disinflation" đề xuất tăng tốc độ giảm lạm phát hàng năm hiện tại của Solana từ 15% lên 30%, nhưng sẽ không thay đổi mức lạm phát cuối cùng là 1.5%.
Sự khác biệt nằm ở thời gian đạt đến điểm cuối này.
Theo tính toán của đề xuất, Solana ban đầu cần khoảng 5.7 năm để dần đạt đến tỷ lệ lạm phát cuối cùng 1.5%, phương án mới sẽ rút ngắn thời gian này xuống còn khoảng 2.8 năm, dự kiến giảm tích lũy khoảng 18.9 triệu SOL phát hành mới trong sáu năm tới.
Những người ủng hộ cho rằng, điều này tương đương với việc đưa SOL nhanh chóng chuyển từ mô hình mạng sơ khai "lạm phát cao, trợ cấp stake cao" sang mô hình tài sản trưởng thành. Công ty kho bạc SOL Forward Industries tin rằng, việc giảm phát hành mới có thể giảm áp lực bán ra từ phần thưởng staking và giảm sự pha loãng mà các nhà nắm giữ dài hạn phải chịu; công ty này ước tính, 18.9 triệu SOL theo giá thời điểm đó, tương ứng với việc giảm phát hành tiềm năng khoảng 1.795 tỷ USD.
Nhưng tiếng nói phản đối cũng trực tiếp không kém. Đối với các trình xác thực, phần thưởng lạm phát là nguồn thu nhập quan trọng. Phương án mới không tự tạo ra doanh thu mạng mới, mà là giảm phát hành trong tương lai, do đó có nghĩa là phần thưởng SOL mà các trình xác thực và người đặt cược có thể nhận được sẽ giảm.
Đây cũng là sự tiếp nối tranh cãi về SIMD-0228 năm 2025 của Solana. Trước đây, cải cách lạm phát tương tự mặc dù nhận được hơn 60% ủng hộ, nhưng vẫn thất bại vì không đạt được ngưỡng đa số siêu cấp.
SGP-0003: Đề xuất thực sự thay đổi mô hình kinh tế của Solana
So với SGP-0002, SGP-0003 gây tranh cãi hơn, bởi vì nó thay đổi không chỉ lượng phát hành SOL, mà còn là cách toàn bộ mạng định giá "không gian khối".
Phí giao dịch cơ bản hiện tại của Solana chủ yếu được tính theo số lượng chữ ký với mức phí cố định. SGP-0003 đề xuất chia nó thành hai phần:
Một phần là phí bao gồm cơ bản cố định 2500 Lamports, được thanh toán toàn bộ cho nhà sản xuất khối;
Phần còn lại là Phí Tài nguyên (Resource Fee) được tính theo lượng tài nguyên mà giao dịch yêu cầu, phần phí này sẽ bị đốt 100%.
Triết lý cốt lõi của nó rất đơn giản: ai tiêu thụ nhiều tài nguyên mạng hơn, người đó phải trả nhiều phí hơn.
Hiện tại, quy mô SOL bị đốt hàng ngày thông qua phí cơ bản của Solana là khoảng 648 SOL, trong khi những người ủng hộ SGP-0003 tin rằng, cơ chế mới có cơ hội tăng con số này lên hàng nghìn SOL, một số tính toán thậm chí đưa ra khoảng 7500–9000 SOL/ngày, có nghĩa là lượng đốt hàng ngày có thể tăng khoảng hơn mười lần.
Đối với những người nắm giữ SOL, điều này trông gần như là một lợi ích tự nhiên: một mặt giảm phát hành mới, một mặt tăng lượng đốt của mạng, tốc độ tăng cung SOL sẽ chậm lại đáng kể.
Nhưng vấn đề lại nằm ở đây – phí không phải được tạo ra từ không khí. Phí mới cuối cùng sẽ do người giao dịch, ứng dụng và thị trường trên chuỗi gánh chịu.
Mostly Data đã mô phỏng các loại ứng dụng khác nhau và phát hiện ra rằng các giao dịch chuyển tiền thông thường bị ảnh hưởng hạn chế, nhưng các ứng dụng phức tạp như tạo tài khoản, market-making CLOB và định tuyến trên chuỗi sẽ phải chịu mức tăng chi phí rõ rệt hơn. Đối với các giao thức giao dịch như Jupiter, Titan và DFlow, phí trung bình cho mỗi giao dịch có thể tăng lần lượt khoảng 0.000068, 0.00010 và 0.00012 SOL.
Do đó, một cuộc tranh cãi về đường hướng hiếm thấy đã nổ ra trong nội bộ Solana.
Tranh cãi lớn nhất: Đây là "định giá tài nguyên" hay "đánh thuế" ứng dụng?
Phía ủng hộ SGP-0003 cho rằng, mô hình phí hiện tại của Solana đánh giá thấp nghiêm trọng việc các giao dịch phức tạp chiếm dụng tài nguyên mạng.
Người đề xuất SGP-0003, nhà phát triển Cavey thậm chí đã công khai thừa nhận, đây là một "đề xuất có lập trường".
Mục tiêu của anh ấy không phải là duy trì Solana như một nền tảng tính toán đa dụng hoàn toàn trung lập, mà hy vọng Solana trở thành một blockchain tập trung hơn vào thị trường tài chính. Đối với các ứng dụng tài chính, việc xác nhận nhanh, thực thi ổn định, chống kiểm duyệt và định giá tài nguyên có thể dự đoán, đều quan trọng hơn "bất kỳ ứng dụng nào cũng phải đủ rẻ".
Đồng sáng lập Solana Anatoly Yakovenko cũng ủng hộ hướng này. Ông cho rằng, phí chữ ký cố định hiện tại cho các giao dịch khiến các giao dịch có quy mô khác nhau chịu chi phí cơ bản gần như giống nhau. Một giao dịch chỉ tiêu thụ 5000 CU, so với một giao dịch lớn tiêu thụ 1.4 triệu CU, sự khác biệt về giá trong mô hình phí cố định là không hợp lý, do đó việc định giá lại theo CU có thể giải quyết một vấn đề thực tế.
Nhưng các nhà phát triển ứng dụng không chấp nhận cách giải thích này.
CEO của Ellipsis Labs, Eugene Chen là một trong những nhà phê bình cứng rắn nhất. Ông cho rằng, bản chất của SGP-0003 là một chính sách mang tính chủ quan cao, nhưng lại được đóng gói thành một cơ chế định giá tài nguyên trung lập.
Theo ông, nếu các tham số kinh tế cốt lõi của một nền tảng ứng dụng có thể đột ngột thay đổi vì một cuộc bỏ phiếu quản trị, thì các nhà phát triển ứng dụng sẽ khó xây dựng doanh nghiệp lâu dài trên đó.
Ông thậm chí thẳng thắn nói, SGP-0003 là "cử chỉ thô bỉ với mọi ứng dụng nhạy cảm về cấu trúc vi mô của Solana", bởi vì nó phát ra tín hiệu cho các nhà phát triển: mô hình chi phí có thể chấp nhận được ngày hôm nay, ngày mai có thể bị viết lại hoàn toàn vì một cuộc bỏ phiếu quản trị.
Thái độ của Manifest cũng phản đối rõ ràng. Dự án này chỉ ra rằng, tài nguyên thực sự khan hiếm của Solana thực chất là việc sắp xếp thứ tự ưu tiên trong khối, và phần này đã được định giá thông qua phí ưu tiên. Ngược lại, một lượng lớn không gian khối khả dụng không thực sự khan hiếm, nhưng lại bị tính phí bổ sung dưới SGP-0003.
Manifest cảnh báo thêm, phí tài nguyên quá cao thậm chí có thể tạo ra hiệu ứng ngược lại: để giảm chi phí CU, các nhà phát triển có thể buộc phải giảm kiểm tra an ninh trên chuỗi, từ đó làm tăng rủi ro bảo mật.
Hồ sơ bỏ phiếu trên chuỗi cho thấy, Jupiter, Drift, Forward Industries, Anagram Staking đã bỏ phiếu chống lại đề xuất 0003; Figment, Staking Facilities, Kiln, P2P.org và các nhà cung cấp staking lớn khác đã bày tỏ rõ ràng sự ủng hộ, trong khi Everstake thì bỏ phiếu trắng.
Kết luận
Từ tiến bộ công nghệ đến biểu hiện thị trường, Solana đang ở trong giai đoạn mở rộng rõ rệt.
Tháng 7, Solana đã nâng giới hạn tính toán cho mỗi khối từ 60 triệu CU lên 100 triệu CU, tiếp tục giải phóng không gian cho mật độ giao dịch trên chuỗi cao hơn; tháng 8, thời gian Slot của mạng chính được rút ngắn thêm xuống 350ms và dự kiến tiến tới 200ms. Firedancer đã vào hoạt động trên mạng chính, các bản nâng cấp đồng thuận thế hệ tiếp theo như Alpenglow cũng đang được thúc đẩy. Đồng thời, các ứng dụng tài chính như RWA, thanh toán stablecoin, cổ phiếu token hóa không ngừng mở rộng, Solana đang cố gắng chuyển đổi lợi thế hiệu suất cao của mình thành các hoạt động kinh tế thực tế với quy mô lớn hơn.
Giá SOL cũng đã trải qua một đợt phục hồi nhanh chóng, từ khoảng 75 USD trong tháng 8 đã một lần lên trên 110 USD. Dưới tác động chung của nâng cấp công nghệ, mở rộng hệ sinh thái và kỳ vọng thị trường, Solana dường như đang giành lại định giá của thị trường cho sự tăng trưởng ở giai đoạn tiếp theo.
Nhưng điều mà cuộc bỏ phiếu quản trị đầu tiên này phơi bày, lại là một mặt khác.
Mạng càng nhanh, dung lượng càng lớn, không có nghĩa là tất cả người tham gia sẽ được hưởng lợi. SGP-0002 được thông qua cho thấy thị trường đã hình thành một sự đồng thuận nhất định về việc giảm lạm phát dài hạn của SOL; trong khi SGP-0003 cuối cùng không nhận được đủ ủng hộ, cho thấy các nhà phát triển ứng dụng vẫn giữ thái độ cảnh giác cao độ đối với việc chi phí đột ngột tăng lên và các quy tắc kinh tế bị định nghĩa lại.
Đây thực chất cũng là mâu thuẫn thực tế nhất của Solana hiện nay: nó đang nỗ lực trở thành cơ sở hạ tầng tài chính mạnh mẽ hơn, nhưng vẫn chưa hoàn toàn giải quyết được vấn đề cơ sở hạ tầng nên được định giá như thế nào.
Trước đây, logic cạnh tranh của Solana tương đối đơn giản – phí thấp hơn, hiệu suất cao hơn, thông lượng mạnh hơn; nhưng khi trên chuỗi bắt đầu chứa ngày càng nhiều hoạt động giao dịch, market-making, thanh toán và RWA, bản thân "chi phí thấp" không còn chỉ là trải nghiệm người dùng, mà bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp đến mô hình kinh doanh của ứng dụng.
Vì vậy, điều mà vòng quản trị đầu tiên thực sự để lại không phải là thắng thua của một đề xuất nào đó, mà là một đường phân chia rõ ràng hơn: Solana đã không thể chỉ dựa vào lộ trình công nghệ để thúc đẩy tăng trưởng mạng, mà trong tương lai còn phải tìm kiếm sự cân bằng mới giữa lợi ích của nhà phát triển, doanh thu của trình xác thực, giá trị của người nắm giữ SOL và tính bền vững lâu dài của mạng.
Khi một blockchain công cộng chuyển từ "theo đuổi hiệu suất" sang "chở nền kinh tế", quản trị không còn là cơ chế phụ trợ, mà sẽ trở thành chính sức cạnh tranh. Vòng quản trị đầu tiên của Solana, có lẽ chỉ là khởi đầu của cuộc đấu tranh này.
