Tác giả: 137Labs
I. Sự chuyển hướng cấu trúc nhà nước đằng sau sự thay đổi quyền lực
Chính trị Iran vào khoảng năm 2026 đã bước vào một giai đoạn cực kỳ nhạy cảm. Sự thay đổi quyền lực tối cao không chỉ làm thay đổi thành phần nhân sự của lãnh đạo, mà còn thể hiện tập trung những thay đổi thể chế tích lũy lâu dài. Việc Mojtaba Khamenei bước vào trung tâm quyền lực tối cao được nhiều nhà quan sát xem như một điểm nút mang tính biểu tượng cho thấy cấu trúc chính trị Iran đang dần siết chặt.
Thể chế nhà nước Iran về mặt pháp lý vẫn dựa trên thẩm quyền tôn giáo. Theo thiết kế hiến pháp, Hội đồng Chuyên gia chịu trách nhiệm lựa chọn Lãnh tụ Tối cao và đảm nhận chức năng giám sát. Tuy nhiên, hoạt động của thể chế không hoàn toàn phụ thuộc vào các thủ tục chính thức này. Tính hợp pháp tôn giáo, thái độ của quân đội, sự ổn định của liên minh tinh hoa và tình hình an ninh quốc gia thường cùng nhau quyết định hướng đi cuối cùng của quyền lực. Đặc biệt trong bối cảnh chiến tranh và xung đột khu vực, việc duy trì tính liên tục của chế độ thường được đặt lên trên cả các thảo luận về thủ tục.
Thực tế chính trị này khiến cấu trúc quyền lực Iran dần thể hiện một hình thái phức hợp. Các thể chế tôn giáo vẫn cung cấp khuôn khổ thể chế và ngôn ngữ ý thức hệ, nhưng vai trò của các cơ quan an ninh trong quản trị quốc gia đang không ngừng mở rộng. Hệ thống quân sự không chỉ đảm nhận nhiệm vụ phòng thủ, mà còn có ảnh hưởng then chốt trong ổn định chính trị và thực thi chính sách. Mô hình quyền lực được tạo ra từ đây đã dần chuyển từ chính trị thần quyền truyền thống sang một cấu trúc nhà nước được an ninh hóa hơn.
Mojtaba từ lâu đã ở vị trí trung tâm của cấu trúc này. Ảnh hưởng chính trị của ông không phải đột ngột xuất hiện, mà được tích lũy dần dần trong quá trình vận hành quyền lực nhiều năm. Việc tiếp cận văn phòng Lãnh tụ Tối cao, duy trì liên hệ với mạng lưới phe bảo thủ, cũng như duy trì mối quan hệ ổn định giữa các thể chế then chốt, đã giúp ông có được ảnh hưởng liên tục trong nội bộ thể chế.
Bối cảnh này cho thấy, vấn đề kế thừa quyền lực ở Iran thường không chỉ liên quan đến năng lực cá nhân hay địa vị tôn giáo, mà còn gắn chặt với sự ổn định của cấu trúc nhà nước. Lãnh tụ Tối cao vừa là biểu tượng tôn giáo, vừa là người điều phối bộ máy nhà nước. Do đó, sự thay đổi quyền lực phản ánh sự thay đổi trọng tâm của thể chế, chứ không chỉ là việc thay đổi người lãnh đạo.
II. Vị thế thể chế và ảnh hưởng chính trị của Lực lượng Vệ binh Cách mạng
Vị thế của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trong hệ thống chính trị Iran đã có những thay đổi sâu sắc. Mục đích ban đầu của việc thành lập tổ chức này là để bảo vệ thành quả cách mạng và an ninh quốc gia. Tuy nhiên, theo thời gian, vai trò của nó dần mở rộng sang các lĩnh vực chính trị và kinh tế rộng lớn hơn.
Về mặt an ninh, IRGC chịu trách nhiệm cho các nhiệm vụ then chốt như tình báo, chống thâm nhập và phòng thủ chiến lược. Năng lực quân sự của nó không chỉ được sử dụng để bảo vệ đất nước, mà còn đóng vai trò quan trọng trong các vấn đề khu vực. Đồng thời, tổ chức này còn tham gia vào công tác ổn định chính trị trong nước, có khả năng huy động tổ chức mạnh mẽ trong thời kỳ khủng hoảng.
Lĩnh vực kinh tế cũng cho thấy sự mở rộng đáng kể. Các doanh nghiệp liên kết với IRGC tham gia vào nhiều dự án cơ sở hạ tầng và ngành công nghiệp năng lượng, hiện diện rộng rãi trong các ngành như xây dựng, viễn thông, vận tải. Các hoạt động kinh tế này cung cấp cơ sở nguồn lực cho tổ chức và càng làm tăng thêm ảnh hưởng thể chế của nó.
Xu hướng phát triển này đã thay đổi cấu trúc cân bằng quyền lực chính trị Iran. Các thể chế tôn giáo vẫn nắm giữ thẩm quyền tối cao về mặt hình thức, nhưng quản trị quốc gia ngày càng phụ thuộc vào năng lực thực thi của các cơ quan an ninh. Sự tham gia của hệ thống quân sự khiến quá trình ra quyết định nhấn mạnh hơn tính kỷ luật và sự ổn định.
Mối liên hệ lâu dài của Mojtaba với hệ thống an ninh này đã giúp ông chiếm một vị trí đặc biệt trong cấu trúc quyền lực. Tài liệu trừng phạt của Bộ Tài chính Hoa Kỳ năm 2019 từng chỉ ra rằng, mặc dù không giành được vị trí chính thức thông qua bầu cử hoặc bổ nhiệm công khai, ông lại đảm nhận một phần chức năng quyền lực trong hoạt động chính trị thực tế. Tình huống này cho thấy, trong chính trị cấp cao Iran tồn tại rất nhiều cơ chế không chính thức dựa vào sự tin cậy và mạng lưới cá nhân.
Khi vai trò của IRGC trong cấu trúc nhà nước tiếp tục mở rộng, mối quan hệ giữa lãnh đạo chính trị và hệ thống an ninh trở nên đặc biệt quan trọng. Do đó, quá trình kế thừa quyền lực không chỉ là quyết định nội bộ của các thể chế tôn giáo, mà còn liên quan đến thái độ và sự ủng hộ của hệ thống quân sự.
III. Hệ thống phân bổ nguồn lực kết hợp với quyền lực chính trị
Nền kinh tế Iran tồn tại một mạng lưới tài sản rộng lớn do các quỹ tôn giáo và các cơ quan bán chính thức kiểm soát. Về mặt hình thức pháp lý, các tổ chức này thường thuộc các cơ quan từ thiện hoặc xã hội, nhưng quy mô nguồn lực kinh tế mà họ thực tế kiểm soát là rất lớn.
Hệ thống quỹ này sở hữu các hoạt động kinh doanh rộng rãi trong các lĩnh vực như bất động sản, công nghiệp, dịch vụ tài chính và đầu tư thương mại. Lợi nhuận của nó không hoàn toàn được đưa vào hệ thống ngân sách nhà nước, mà hoạt động trong các cơ cấu tổ chức độc lập. Bằng cách này, một phần nguồn lực quốc gia được tái phân bổ trong nội bộ thể chế.
Cơ chế này đóng một vai trò quan trọng trong chính trị Iran. Việc phân phối lợi ích kinh tế thường gắn liền mật thiết với việc duy trì liên minh chính trị. Các thể chế nắm giữ nguồn lực vừa đảm nhận chức năng kinh tế, vừa đóng vai trò trong việc duy trì ổn định chính trị. Do đó, quản trị quốc gia và lợi ích kinh tế có mối quan hệ đan xen cao độ.
Bộ Tài chính Hoa Kỳ trong các lệnh trừng phạt nhắm vào Quỹ Người bị Áp bức (Bonyad-e Mostazafan) đã chỉ ra rằng, tổ chức này và các công ty con của nó có ảnh hưởng trong nhiều ngành then chốt của Iran và có mối liên hệ chặt chẽ với tầng lớp trung tâm của Lãnh tụ Tối cao. Các giải thích liên quan còn đề cập rằng, một số nhân vật chính trị hoặc người thân của họ từ lâu đã sử dụng tài sản của quỹ với mức tiền thuê thấp hơn nhiều so với thị trường.
Những thông tin này cho thấy, trong thể chế Iran, của cải không đơn thuần là vấn đề tài sản tư nhân, mà là một phần của cấu trúc chính trị. Nguồn lực kinh tế được luân chuyển giữa các cấp độ khác nhau thông qua các quỹ, doanh nghiệp liên kết và các mối quan hệ ủy thác.
Trong môi trường thể chế như vậy, việc bố trí tài sản ở nước ngoài dần trở thành một chủ đề nhạy cảm. Nếu các nhân vật cốt lõi chính trị bị nghi ngờ bảo toàn của cải thông qua đầu tư nước ngoài, dư luận xã hội thường sẽ liên hệ điều đó với áp lực kinh tế trong nước. Trọng tâm vấn đề không chỉ nằm ở quy mô tài sản, mà còn ở việc phân bổ nguồn lực có phù hợp với tuyên truyền chính trị hay không.
Đồng thời cần lưu ý, trong một số trường hợp, tài sản xuyên biên giới còn đảm nhận chức năng quản lý rủi ro. Trong môi trường bị trừng phạt lâu dài và tiền tệ bất ổn, đầu tư ra nước ngoài có thể là một cách để bảo toàn vốn. Do đó, mối quan hệ giữa quyền lực chính trị và nguồn lực kinh tế càng trở nên phức tạp hơn.
IV. Môi trường trừng phạt và kênh tài chính số
Các lệnh trừng phạt quốc tế đã có tác động liên tục đến hệ thống tài chính Iran. Một số ngân hàng bị loại khỏi hệ thống truyền thông tài chính toàn cầu, các kênh thanh toán xuyên biên giới truyền thống bị hạn chế rõ rệt. Do đó, việc thanh toán thương mại và tài trợ quốc tế gặp khó khăn.
Trong bối cảnh này, tài sản số dần thâm nhập vào hoạt động kinh tế Iran. Tiền mã hóa có thể hoàn thành chuyển giá trị mà không cần dựa vào hệ thống ngân hàng truyền thống, đặc điểm này khiến nó có công dụng thực tế trong các nền kinh tế bị trừng phạt.
Chính phủ Iran từng cho phép một số hoạt động khai thác tiền mã hóa (mining) và thăm dò việc sử dụng tài sản số để thanh toán thương mại. Với sự phát triển của các sàn giao dịch và thị trường OTC (giao dịch phi tập trung), hệ sinh thái tiền mã hóa địa phương dần hình thành.
Vai trò của tài sản số trong cấu trúc tài chính Iran chủ yếu thể hiện ở ba khía cạnh. Thứ nhất là kênh bổ sung cho thanh toán xuyên biên giới, cung cấp giải pháp thay thế trong một số giao dịch thương mại. Thứ hai là công cụ chuyển vốn, cung cấp con đường mới cho dòng chảy tiền tệ trong môi trường tài chính hạn chế. Thứ ba là phương tiện phân tán rủi ro, được sử dụng để bảo toàn tài sản trong thời kỳ biến động kinh tế.
Giao dịch trên chuỗi (on-chain) không có nghĩa là hoàn toàn ẩn danh, nhưng nó làm giảm sự phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng. Đối với các quốc gia bị trừng phạt, điểm này có ý nghĩa quan trọng.
Đồng thời, các trung tâm thương mại khu vực đóng vai trò quan trọng trong dòng chảy vốn. Khu vực Vùng Vịnh từ lâu đã là một nút mạng thương mại quan trọng của Iran. Đại lý thương mại, thương nhân OTC và công ty offshore (nước ngoài) cùng nhau tạo thành một hệ thống thương mại phức tạp.
Trong cấu trúc này, tài sản số và mạng lưới thương mại truyền thống dần kết hợp với nhau. Vốn trên chuỗi có thể nhanh chóng chuyển đến các nút ở nước ngoài, sau đó thông qua thị trường OTC để chuyển đổi thành tiền tệ hoặc tài sản thực. Do đó, hoạt động tài chính thể hiện đặc điểm kết hợp giữa trực tuyến và ngoại tuyến.
V. Hình thái tương lai của cấu trúc quyền lực Iran
Tổng hợp những thay đổi về chính trị, kinh tế và tài chính, có thể thấy cấu trúc nhà nước Iran đang xuất hiện những đặc điểm mới.
Vai trò của các cơ quan an ninh trong quản trị quốc gia tiếp tục được tăng cường. Hệ thống quân sự và tình báo không chỉ đảm nhận nhiệm vụ phòng thủ, mà còn có ảnh hưởng quan trọng trong ổn định chính trị và hoạt động kinh tế. Do đó, hệ thống ra quyết định trở nên tập trung hơn.
Nguồn lực kinh tế ngày càng phụ thuộc vào các quỹ và cơ quan bán chính thức để phân phối. Các tổ chức này vừa là chủ thể kinh tế, vừa đảm nhận chức năng quan trọng là duy trì liên minh chính trị.
Cấu trúc tài chính thì dần hình thành hệ thống đa tầng. Hệ thống ngân hàng truyền thống, mạng lưới thương mại khu vực và các kênh tài sản số cùng nhau tạo thành khung dòng chảy vốn. Các công cụ tài chính ở các cấp độ khác nhau phát huy tác dụng trong các bối cảnh khác nhau.
Trong khuôn khổ thể chế này, vai trò của nhà lãnh đạo chính trị không chỉ là đại diện nhà nước mang tính biểu tượng, mà đồng thời còn là điểm nút điều phối giữa nhiều mạng lưới quyền lực. Tính hợp pháp tôn giáo, sự ủng hộ của cơ quan an ninh và năng lực phân bổ nguồn lực cùng nhau quyết định địa vị chính trị của họ.
Vị trí mà Mojtaba đang ở chính là giao điểm của những mạng lưới này. Ảnh hưởng chính trị của ông không phải là hiện tượng biệt lập, mà là một phần của quá trình tiến hóa lâu dài của cấu trúc quyền lực Iran. Thẩm quyền tôn giáo, sức mạnh quân sự, nguồn lực kinh tế và hệ thống tài chính xuyên biên giới trong cấu trúc này có liên hệ với nhau, cùng nhau định hình cách thức quản trị quốc gia.
Sự kết hợp này khiến chính trị Iran thể hiện những đặc điểm mới: tính hợp pháp thể chế vẫn được diễn đạt bằng ngôn ngữ tôn giáo, trong khi vận hành nhà nước thì ngày càng phụ thuộc vào các cơ quan an ninh và mạng lưới nguồn lực phức tạp. Con đường phát triển tương lai của Iran phần lớn phụ thuộc vào cách cấu trúc này tiếp tục tiến hóa, cũng như xã hội nội bộ và môi trường bên ngoài sẽ tác động đến nó như thế nào.
