Tác giả: imToken
Trong các bài viết trước của loạt bài Interop, chúng tôi đã lần lượt thảo luận về OIF (Khung ý định) và EIL (Lớp tương tác), chúng giải quyết tương ứng vấn đề chuẩn hóa ý định xuyên chuỗi (để toàn mạng hiểu bạn muốn làm gì) và vấn đề kênh thực thi (để vốn có thể vận hành một cách chuẩn hóa).
Nhưng để đạt được "trải nghiệm chuỗi đơn" hoàn hảo, vẫn phải đối mặt với sự đánh đổi giữa tốc độ và sự tin cậy. Xét cho cùng, trong trải nghiệm tương tác hiện tại, hoặc là chấp nhận chậm (như Optimistic Rollup cần thời gian chờ 7 ngày để xác nhận tính cuối cùng), hoặc là hy sinh tính phi tập trung (dựa vào giả định tin cậy của cầu đa ký).
Để phá vỡ "tam giác bất khả thi" này, không thể thiếu một năng lực cơ bản trải dài trên lộ trình tương tác Ethereum - "tăng tốc (Acceleration)" và xác định cuối cùng (Finalisation) - đó là "chứng minh thời gian thực" do công nghệ ZK mang lại (đọc thêm Lộ trình Interop của Ethereum: Cách mở khóa "chặng cuối cùng" cho việc áp dụng quy mô lớn).
Và trong bản nâng cấp Fusaka vừa được kích hoạt, EIP-7825 không mấy nổi bật, lại chính là thứ dọn dẹp chướng ngại kỹ thuật lớn nhất cho sự kết thúc này.
一、Đằng sau nâng cấp Fusaka, EIP-7825 bị đánh giá thấp
Ngày 4 tháng 12, bản nâng cấp Fusaka của Ethereum chính thức được kích hoạt trên mainnet, chỉ là không ồn ào như bản nâng cấp Dencun ngày trước, ánh đèn sân khấu của thị trường cũng tập trung nhiều vào việc mở rộng Blob và PeerDAS, bàn tán sôi nổi về việc giảm thêm chi phí dữ liệu L2.
Nhưng ngoài sự ồn ào đó, thực ra còn có một đề xuất không mấy nổi bật là EIP-7825, đã dọn dẹp chướng ngại lớn nhất để Ethereum triển khai L1 zkEVM và chứng minh thời gian thực, thậm chí có thể nói đang âm thầm mở đường cho sự kết thúc của Interop.
Trong bản nâng cấp Fusaka lần này, trọng tâm chú ý của mọi người hầu như đều ở việc mở rộng: Dung lượng Blob mở rộng gấp 8 lần, kết hợp với xác minh lấy mẫu ngẫu nhiên PeerDAS, khiến câu chuyện chi phí của sân khấu DA (Khả dụng dữ liệu) hoàn toàn trở thành lịch sử.
Đúng vậy, L2 rẻ hơn là điều tốt, nhưng đối với lộ trình ZK dài hạn của Ethereum, EIP-7825 mới là thứ thay đổi cuộc chơi thực sự, bởi vì nó đặt ra một giới hạn Gas trên cho một giao dịch đơn lẻ của Ethereum (khoảng 16.78 triệu Gas).
Như mọi người đều biết, năm nay Giới hạn Gas của khối Ethereum đã được nâng lên 60 triệu, nhưng ngay cả khi giới hạn trên không ngừng tăng lên, về lý thuyết nếu có người sẵn sàng trả Gas Price cực cao, họ vẫn có thể gửi một "Giao dịch siêu lớn (Mega-Transaction)" cực kỳ phức tạp, chiếm trọn dung lượng 60 triệu Gas của toàn bộ khối, từ đó làm tắc nghẽn toàn bộ khối.
Điều này trước đây cũng được cho phép, nhưng EIP-7825 đã đưa ra giới hạn mới, đó là bất kể khối lớn đến đâu, mức tiêu thụ của một giao dịch đơn lẻ không thể vượt quá 16.78 triệu Gas.
Vậy tại sao lại phải giới hạn kích thước giao dịch đơn? Thực ra thay đổi này hoàn toàn không ảnh hưởng đến chuyển khoản của người dùng thông thường, nhưng đối với ZK Prover (bộ tạo chứng minh), lại là sự khác biệt giữa sống và chết, điều này cũng liên quan mật thiết đến cách hệ thống ZK tạo ra chứng minh.
Lấy một ví dụ đơn giản, trước EIP-7825, nếu trong khối có chứa một giao dịch "siêu lớn" tiêu thụ 60 triệu Gas, ZK Prover bắt buộc phải chạy tuần tự giao dịch cực kỳ phức tạp này, không thể chia nhỏ, không thể song song, điều này giống như một đường cao tốc một làn xe, phía trước có một chiếc xe tải si lớn chạy cực chậm, tất cả các xe nhỏ (giao dịch khác) phía sau đều phải tắc nghẽn chờ nó đi qua.
Điều đó chắc chắn trực tiếp tuyên án tử hình "chứng minh thời gian thực" - bởi vì thời gian tạo chứng minh hoàn toàn không thể kiểm soát, có thể cần vài chục phút hoặc thậm chí lâu hơn.
Trong khi đó, sau EIP-7825, cho dù dung lượng khối trong tương lai mở rộng đến 100 triệu Gas, do mỗi giao dịch đều bị giới hạn bắt buộc trong 16.78 triệu Gas, mỗi khối đều được chia nhỏ thành các "đơn vị nhiệm vụ nhỏ" có thể dự đoán, có giới hạn, có thể xử lý song song, điều này có nghĩa là việc tạo chứng minh của Ethereum, từ một "bài toán logic" hóc búa, đã trở thành một "vấn đề chất đống sức tính toán (Money Problem)" thuần túy:
Chỉ cần có thể đầu tư đủ nhiều sức tính toán song song, chúng ta có thể xử lý đồng thời các nhiệm vụ nhỏ được chia nhỏ này trong thời gian cực ngắn, từ đó tạo ra chứng minh ZK cho khối cực lớn.
Như Michael, đồng sáng lập kiêm CEO của Brevis đã nói, EIP-7825 là bản nâng cấp bị đánh giá thấp nhất trên con đường mở rộng quy mô gấp 100 lần của ZK và Ethereum trong tương lai, nó khiến "chứng minh thời gian thực" từ "bất khả thi về lý thuyết" trở thành "có thể lập lịch về mặt kỹ thuật", chỉ cần chúng ta có thể giải quyết vấn đề sức tính toán thông qua tính toán song song, ngay cả khối 200 triệu Gas, cũng có hy vọng đạt được chứng minh cấp giây, đây không chỉ là đột phá của công nghệ ZK, mà còn là nền tảng vật lý để lớp tương tác Ethereum (EIL) có thể đạt được thanh toán xuyên chuỗi cấp giây.
Vì vậy, bản nâng cấp lần này thoạt nhìn có vẻ không phải là trọng tâm, nhưng thực tế đối với lộ trình ZK và tương lai mở rộng quy mô của Ethereum vào năm 2026, lại là một đột phá lớn.
二、L1 zkEVM: "Điểm neo tin cậy" cho khả năng tương tác của Ethereum
Tuy nhiên, mặc dù EIP-7825 thông qua việc giới hạn kích thước giao dịch đơn, đã mở đường vật lý (có thể song song hóa) cho chứng minh thời gian thực, nhưng đây chỉ là một mặt của đồng xu, mặt khác nằm ở chỗ, bản thân mạng chính Ethereum làm thế nào để tận dụng năng lực này?
Điều này liên quan đến câu chuyện cốt lõi nhất trong lộ trình Ethereum - L1 zkEVM.
Về lâu dài, zkEVM được coi là "chén thánh" để mở rộng Ethereum, không chỉ vì nó có thể giải quyết nút thắt hiệu suất, mà còn vì nó định nghĩa lại cơ chế tin cậy của blockchain, ý tưởng cốt lõi là để mạng chính Ethereum có khả năng tạo và xác minh chứng minh ZK.
Nói cách khác, trong tương lai, mỗi khối của Ethereum sau khi thực thi, đều có thể xuất ra một chứng minh toán học có thể xác minh, khiến các node khác (đặc biệt là light node và L2) không cần tính toán lặp lại vẫn có thể xác nhận tính đúng đắn của kết quả - Nếu viết trực tiếp khả năng tạo chứng minh ZK vào lớp giao thức Ethereum (L1), người đề xuất (Proposer) mỗi khi đóng gói một khối và tạo ra một chứng minh ZK, node xác thực sẽ không cần chạy lại giao dịch, chỉ cần xác minh chứng minh toán học cực nhỏ này.
Điều này có ý nghĩa gì đối với khả năng tương tác?
Trong ngữ cảnh của Interop, ý nghĩa của L1 zkEVM vượt xa bản thân việc mở rộng quy mô, có thể nói nó là "điểm neo tin cậy" của tất cả L2, xét cho cùng nếu Ethereum L1 có thể tạo chứng minh thời gian thực, có nghĩa là tất cả L2 đều có thể đọc trạng thái cuối cùng của L1 một cách thời gian thực, không cần tin cậy, điều này sẽ mang lại hai biến đổi chất lượng:
- Loại bỏ thời gian thách thức: Thời gian xác nhận giữa các chuỗi sẽ được nén từ "7 ngày (cơ chế OP)" xuống "cấp giây (cơ chế ZK)";
- Kết nối phi tập trung: Xuyên chuỗi không cần tin cậy vào cầu đa ký của bên thứ ba, mà là tin cậy vào chân lý toán học của mạng chính Ethereum;
Đây cũng là cơ sở vật lý mà EIL (Lớp tương tác) mà chúng tôi đề cập trong bài viết trước có thể thực sự vận hành thông suốt - không có tính cuối cùng (Finality) thời gian thực của L1, khả năng tương tác giữa các L2 sẽ mãi mãi không thoát khỏi cái bóng của "độ trễ".
Mục tiêu đã có (L1 zkEVM), hạn chế vật lý cũng được dỡ bỏ (EIP-7825), vậy công cụ triển khai cụ thể là gì?
Điều này dẫn đến sự tiến hóa tinh tế đang diễn ra trong tech stack ZK: từ zkEVM chuyển hướng sang zkVM.
三、Fusaka & EIP-7825: Lộ trình khả năng tương tác đónh được giải phóng
Nếu nói EIP-7825 thông qua việc giới hạn kích thước giao dịch đơn, đã cung cấp "môi trường phần cứng có thể song song hóa" cho ZK, thì sự tiến hóa của tech stack ZK, là để tìm kiếm "kiến trúc phần mềm hiệu quả hơn", điều này nghe có vẻ giống nói lặp, nhưng khác biệt rất lớn, cũng đại diện cho hai giai đoạn phát triển của ZK.
Giai đoạn đầu tiên đương nhiên là zkEVM, có thể coi là phái tương thích hay nói cách khác là phái cải lương.
Logic chính là cố gắng bắt chước từng chỉ thị của EVM Ethereum, để nhà phát triển có thể triển khai trực tiếp mã Solidity, giảm thiểu chi phí và ngưỡng cửa di chuyển.
Nói cách khác, lợi thế lớn nhất của zkEVM, chính là tương thích với các ứng dụng Ethereum hiện có, giảm đáng kể khối lượng công việc của nhà phát triển hệ sinh thái Ethereum, họ có thể tái sử dụng phần lớn cơ sở hạ tầng và công cụ hiện có (bao gồm client thực thi, trình duyệt khối, công cụ gỡ lỗi, v.v.).
Tuy nhiên, cũng chính vì vậy, do EVM khi thiết kế ban đầu không xem xét đến tính thân thiện với ZK, để tương thích, hiệu suất chứng minh của zkEVM thường có trần, thời gian chứng minh chậm hơn nhiều, gánh nặng lịch sử khá nặng nề.
Trong khi đó, zkVM thuộc về phái cách mạng triệt để, trực tiếp xây dựng một máy ảo cực kỳ thân thiện với chứng minh ZK (như dựa trên RISC-V hoặc WASM), để tăng tốc thời gian chứng minh, và đạt được tốc độ thực thi cùng hiệu suất tốt hơn.
Nhưng cũng sẽ mất đi tính tương thích với nhiều chức năng EVM, cũng như khả năng sử dụng các công cụ hiện có (như trình gỡ lỗi cấp thấp), tuy nhiên hiện tại một xu hướng rõ ràng là ngày càng nhiều dự án L2 bắt đầu cởi bỏ gánh nặng, tối ưu hóa cực độ tốc độ và chi phí chứng minh, khám phá kiến trúc dựa trên zkVM.
Vậy tại sao nói bản nâng cấp Fusaka là công cụ mở khóa?
Xét cho cùng, trước EIP-7825, bất kể là zkEVM hay zkVM, một khi gặp phải giao dịch siêu lớn trên Ethereum, đều sẽ do không thể chia nhỏ nhiệm vụ mà dẫn đến thời gian tạo chứng minh tăng vọt.
Nhưng bây giờ, EIP-7825 bắt buộc chia nhỏ giao dịch thành các đơn vị nhỏ có thể dự đoán, có môi trường song song, zkVM - kiến trúc hiệu quả này - có thể phát huy sức mạnh tối đa, ngay cả khối Ethereum phức tạp, đưa vào zkVM, kết hợp với sức tính toán song song, cũng có thể đạt được chứng minh thời gian thực.
Điều này có ý nghĩa gì đối với khả năng tương tác? Sự phổ cập của zkVM kết hợp với EIP-7825, có nghĩa là chi phí tạo chứng minh sẽ giảm mạnh. Khi chi phí tạo một chứng minh xuyên chuỗi thấp đến mức có thể bỏ qua, và tốc độ nhanh như gửi email, thì "cầu xuyên chuỗi" truyền thống sẽ biến mất hoàn toàn, thay vào đó là giao thức tin nhắn chung ở tầng dưới.
Lời cuối
Như đã nhiều lần đề cập trong các bài viết trước của loạt bài Interop, mục tiêu cuối cùng của Interop không chỉ là tài sản "xuyên chuỗi", cũng sớm không còn giới hạn ở khái niệm "cầu tài sản", mà là một tập hợp thống nhất năng lực cấp hệ thống, bao gồm truyền thông dữ liệu xuyên chuỗi, thực thi logic xuyên chuỗi, trải nghiệm người dùng xuyên chuỗi, an ninh và đồng thuận xuyên chuỗi.
Từ góc độ này, Interop có thể hiểu là ngôn ngữ chung giữa các giao thức hệ sinh thái Ethereum trong tương lai, ý nghĩa của nó không chỉ nằm ở truyền tải giá trị, mà còn ở chia sẻ logic, và vai trò của ZK trong đó là đảm bảo tính đúng đắn của việc thực thi, hỗ trợ xác minh trạng thái thời gian thực, khiến việc gọi xuyên miền trở nên "dám làm, có thể làm", thậm chí có thể nói, không có ZK thời gian thực, thì khó có thể có UX Interop thực sự khả dụng.
Vì vậy, khi EIP-7825 được kích hoạt một cách âm thầm trong bản nâng cấp Fusaka, khi L1 zkEVM dần trở thành hiện thực, chúng ta đang tiến vô cùng gần đến sự kết thúc đó: thực thi, kết toán, chứng minh được abstract hoàn toàn ở backend, người dùng hoàn toàn không cảm nhận được sự tồn tại của chuỗi.
Đây cũng là sự kết thúc của Interop mà mỗi chúng ta mong đợi trong tương lai.
