Tác giả: Aryn Baker, Thời báo New York
Biên dịch: Felix, PANews
Tại một điểm giao dịch tiền tệ nhộn nhịp ở Tây Bắc Syria, một nông dân 46 tuổi nắm chặt một thẻ nhựa, như thể đó là sợi dây cứu sinh của cô. Cô chưa bao giờ nghe nói về tiền mã hóa, nhưng chiếc thẻ này chứa 500 đô la tiền mã hóa, có thể giúp cô bắt đầu lại trang trại sau gần 14 năm nội chiến.
Khi nhân viên giao dịch xác nhận tổng số tiền và rút tiền mặt cho tài khoản của Hala Mahmoud Almahhoud, người nông dân đã mỉm cười nhẹ nhõm và dừng lại để bày tỏ lòng biết ơn. Cô hỏi, công nghệ như vậy đến từ đâu.
Câu trả lời khiến cô bất ngờ: Afghanistan.
Có lẽ nhiều người không thể tưởng tượng được rằng, sự đổi mới trong chuyển tiền mặt dựa trên blockchain này lại đến từ một quốc gia bị cai trị chuyên chế bởi Taliban và có thái độ hoài nghi đối với internet. Tuy nhiên, tại đất nước gần như bị cô lập này, một công ty khởi nghiệp Afghanistan đang phát triển các công cụ hy vọng sẽ thay đổi cách thức cung cấp viện trợ nhân đạo ở các quốc gia bị tàn phá bởi xung đột.
Zakia Hussain, một lập trình viên 26 tuổi của công ty khởi nghiệp HesabPay, cho biết: "Chính chúng tôi cũng đã trải qua những thách thức này, vì vậy chúng tôi biết cách đưa ra giải pháp hiệu quả". Chính công ty HesabPay đã thiết kế công nghệ hỗ trợ cho thẻ của cô Almahhoud.
Hala Mahmoud Almahhoud ở bên ngoài ngôi nhà của cô gần Latamina, Syria. Cô đã nhận được 500 đô la tiền mã hóa viện trợ, giúp cô mở lại trang trại.
Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) là một trong những nhà tài trợ ban đầu của nền tảng này. Cơ quan này sử dụng nền tảng để hỗ trợ hơn 86.000 gia đình tại Afghanistan, đây là một trong những dự án viện trợ dựa trên blockchain công cộng lớn nhất toàn cầu. Tổ chức Từ thiện Mercy Corps, đơn vị quyên góp cho cô Almahhoud, đang hợp tác với HesabPay để mở rộng phạm vi viện trợ sang Syria và hiện đang phát triển các dự án cho Sudan và Haiti.
Tại Syria, việc tiếp cận tiền từ nước ngoài rất phức tạp. Thiếu tiền mặt, các ngân hàng quốc tế tránh xa, các công ty chuyển tiền như Western Union tính phí chuyển tiền lên đến 10%. HesabPay cho phép các tổ chức như Mercy Corps tránh được những trở ngại này.
Doanh nhân Mỹ gốc Afghanistan Sanzar Kakar là người sáng lập HesabPay, ông từng điều hành công ty xử lý tiền lương lớn nhất Afghanistan. Nhưng việc Mỹ rút quân khỏi Afghanistan năm 2021 và Taliban tái nắm quyền đã gây ra sự sụp đổ tài chính. Các lệnh trừng phạt làm gián đoạn chuyển tiền quốc tế và ngân hàng trung ương cũng bị tê liệt.
Để đối phó với tình trạng bất ổn tài chính ngày càng gia tăng của đất nước, ông Kakar đã hướng đến công nghệ blockchain. Ông đã tạo ra HesabPay (có nghĩa là "tài khoản" trong tiếng địa phương), một ứng dụng dựa trên điện thoại di động cho phép chuyển tiền ngay lập tức từ ví kỹ thuật số này sang ví khác, bỏ qua các ngân hàng và chính phủ Taliban. Ông nói, chính phủ Afghanistan đã cấp giấy phép hoạt động chính thức cho doanh nghiệp của ông.
Tổ chức viện trợ Mercy Corps tài trợ đã hợp tác với HesabPay để mở rộng phạm vi dịch vụ của nền tảng sang Syria.
Ngày nay, nền tảng này có hơn 650.000 ví tại Afghanistan, trong đó khoảng 50.000 ví đang được sử dụng tích cực, chuyển khoảng 60 triệu đô la Mỹ tiền ổn định Afghani (stablecoin được neo theo tiền tệ Afghanistan) mỗi tháng.
Kể từ tháng 2 năm 2025, Liên Hợp Quốc đã sử dụng HesabPay để phân phối gần 25 triệu đô la thông qua 80.000 ví kỹ thuật số cho những người Afghanistan trở về quê hương, bà Carmen Hett, Giám đốc Tài chính Doanh nghiệp của UNHCR cho biết: "Điều này giúp giảm phí giao dịch, rút ngắn thời gian chờ đợi và tăng cường khả năng theo dõi, giám sát thời gian thực và tính minh bạch của giao dịch."
Chuyên gia về giải pháp tài chính phi tập trung, Chủ tịch Quỹ Hợp tác Phi tập trung Ric Shreves cho biết, không có gì ngạc nhiên khi các tổ chức như Mercy Corps và Liên Hợp Quốc chuyển hướng sang chuyển tiền dựa trên blockchain để cung cấp viện trợ. Ông nói, đối với các tổ chức này, "so với các phương thức viện trợ truyền thống, cách tiếp cận này hầu như chỉ có ưu điểm."
Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng rủi ro vẫn tồn tại, đặc biệt là khi hệ thống thanh toán dựa trên stablecoin địa phương, chẳng hạn như trường hợp của Afghanistan. (Tại Syria, tiền mã hóa trong ví HesabPay được hỗ trợ bởi đô la Mỹ, một lựa chọn ổn định hơn.) Cũng như ví có thể bị đóng do tương tác với các đối tượng bị trừng phạt, về lý thuyết cũng có thể bị ngân hàng trung ương của một quốc gia đóng vì lý do chính trị.
Việc sử dụng công nghệ blockchain giúp Mercy Corps dễ dàng hơn trong việc chuyển tiền đến Syria, nơi khan hiếm tiền mặt và các ngân hàng quốc tế thường không hoạt động.
Ric Shreves nói: "Khi chúng ta cung cấp cho mọi người các cách thức giao dịch phi vật chất, cũng có nghĩa là những giao dịch này có khả năng bị chặn bằng các biện pháp kỹ thuật". Ông nói thêm, tiền kỹ thuật số rõ ràng an toàn hơn tiền mặt, nhưng chúng vẫn không thể được cất giấu dưới nệm như tiền mặt.
Trong những năm gần đây, các tổ chức viện trợ ngày càng lựa chọn viện trợ bằng tiền mặt, coi đó là một cách viện trợ nhanh chóng và tôn trọng nhân phẩm. Nhưng viện trợ bằng tiền mặt có một điểm yếu: khó theo dõi dòng tiền. Các nhà tài trợ muốn thấy khoản đóng góp của họ thực sự đến tay những người cần giúp đỡ. Kể từ khi Tổng thống Trump cắt giảm mạnh viện trợ nước ngoài của Mỹ vào đầu năm ngoái, các tổ chức như Mercy Corps đang chịu áp lực ngày càng lớn trong việc chứng minh hiệu quả và tính liêm chính của viện trợ.
Đây là lúc blockchain phát huy tác dụng, nó tạo ra một bản ghi kỹ thuật số, ghi chính xác số tiền đã gửi, gửi cho ai và tiền đã đi đâu. Scott Onder, Giám đốc đầu tư của Mercy Corps, cho biết sự kết hợp giữa tốc độ và trách nhiệm giải trình này "có thể giành lại niềm tin từ những người đã nghi ngờ về hiệu quả viện trợ".
HesabPay còn được trang bị các biện pháp bảo mật bổ sung, chẳng hạn như bảng điều khiển thời gian thực, để theo dõi hoạt động của ví và đối chiếu với cơ sở dữ liệu tuân thủ quốc tế. Công ty cho biết, hệ thống được thiết kế để phát hiện các hoạt động bất hợp pháp như tài trợ khủng bố, rửa tiền và lừa đảo mạng, đồng thời ngay lập tức đưa ra cảnh báo khi có giao dịch đáng ngờ. Đối với các nhà tài trợ viện trợ, điều này cung cấp một cơ chế giám sát gần như không thể thực hiện được ở các quốc gia dễ bị tổn thương.
Cư dân Halfaya Abdul Moti Hammoud đã mất một chân sau khi vô tình chạy phải mìn khi đang lái máy kéo. Anh là người thụ hưởng từ tổ chức cứu trợ Mercy Corps.
Trong một buổi trình diễn trực tuyến gần đây, Nigel Pont, Cố vấn cấp cao phụ trách các vấn đề nhân đạo của công ty, đã nhấp vào một chấm màu tím đại diện cho đại lý HesabPay tại Afghanistan. Hàng chục ví của người thụ hưởng màu xanh nhạt lập tức mở ra, hiển thị các bản ghi chuyển tiền gần đây. Nhấp lại một lần nữa để xem tiền đã đi đâu. Ngay sau đó, một chiếc ví đột nhiên sáng lên màu đỏ, báo động nghi ngờ lừa đảo — điều hơi bối rối trong buổi trình diễn trực tiếp, nhưng đây chính là loại rủi ro mà hệ thống này nhằm mục đích xác định.
"Từ góc độ của nhà tài trợ viện trợ, điều này là vô giá". Nigel Pont, cựu Giám đốc Chiến lược của Mercy Corps, nói: "Một hệ thống có thể tự động đánh dấu rủi ro gian lận có nghĩa là bạn có thể xác minh ngay lập tức, thay vì chờ sáu tháng để nhận được báo cáo ai đó đã đánh cắp 20.000 đô la." Nigel Pont thừa nhận, không có hệ thống nào có thể loại bỏ hoàn toàn tham nhũng, nhưng mặt khác, tiền mặt cũng vậy.
Abdul Halim Hasan, 22 tuổi, đang xếp hàng chờ tại cùng một điểm giao dịch tiền tệ ở Syria với cô Almahhoud. Anh nói, anh mơ ước một ngày nào đó có thể sử dụng HesabPay như một tài khoản ngân hàng thông thường, nhận tiền, thanh toán hóa đơn và tiết kiệm một cách an toàn. Nhưng hiện tại, thẻ HesabPay của anh cho phép anh tiếp cận số tiền cần thiết để bắt đầu lại cuộc sống sau chiến tranh, điều đó là đủ.
Cô Almahhoud (thứ hai từ trái sang) và gia đình chụp ảnh cùng nhân viên Mercy Corps tại Halfaya.
Đọc thêm: Nhà từ thiện hay kẻ cướp? Kinh doanh tiền mã hóa của 'MrBeast', người có ảnh hưởng hàng đầu thế giới
