Biên tập: Zennon Kapron
Biên dịch: Chopper, Foresight News
Khi các tác nhân AI ngày càng đảm nhận nhiều giao dịch thương mại, một cuộc chiến giành giữ các kênh thanh toán cơ sở đã thực sự bắt đầu.
Hiện nay, lộ trình công nghệ để tác nhân AI có thể tự chủ chi tiêu đã phân chia thành hai giải pháp không tương thích: khi phần mềm thay mặt thanh toán, giao dịch cuối cùng sẽ được thanh toán bù trừ thông qua kênh nào. Một phe dựa vào chứng thư thẻ ngân hàng được mã hóa (tokenized) do Visa và Mastercard kiểm soát để xây dựng chuỗi thanh toán; phe còn lại do Coinbase dẫn đầu, dựa trên các giao thức internet mở, sử dụng stablecoin để hoàn tất thanh toán bù trừ. Trọng tâm bề ngoài của thương mại điện tử bằng tác nhân AI là các ứng dụng trợ lý mua sắm, nhưng cuộc đấu tranh cốt lõi đằng sau thực chất là ai sẽ định hình hệ thống thanh toán thế hệ tiếp theo.
Hai kênh thanh toán, phù hợp với các kịch bản ứng dụng khác nhau
Các tổ chức thẻ truyền thống ra tay trước, hành động nhanh chóng. Mastercard đã ra mắt dịch vụ Thanh toán Tác nhân (Agent Pay) vào tháng 4 năm 2025, chức năng này được xây dựng dựa trên hệ thống mã thông báo (token) cho tác nhân do họ tự phát triển. Công nghệ mã hóa này ban đầu được sử dụng cho các kịch bản thanh toán không tiếp xúc, thanh toán nhanh liên kết thẻ ngân hàng, nay đã mở rộng chức năng, cho phép các tác nhân AI đã được xác minh danh tính thay mặt hoàn tất giao dịch trong phạm vi được người dùng ủy quyền.
Ngay từ khi ra mắt, dịch vụ này đã tập hợp một loạt đối tác ngành, ý đồ chiến lược rất rõ ràng: các đối tác bao gồm Microsoft, nền tảng điều phối thông minh watsonx của IBM, cùng các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán Braintree và Checkout.com. Một ngày sau, Visa cũng ra mắt dịch vụ Thương mại Thông minh (Visa Intelligent Commerce), mở cửa mạng lưới thanh toán của mình cho các nhà phát triển AI, với phương tiện cốt lõi là thẻ ngân hàng tương thích AI. Giải pháp này sẽ thay thế số thẻ gốc bằng chứng thư mã hóa, nhằm chứng minh người dùng đã ủy quyền cho tác nhân AI cụ thể và xác định ranh giới quyền giao dịch. Visa đồng thời thu hút nhiều doanh nghiệp AI hàng đầu, danh sách hợp tác bao gồm Anthropic, OpenAI, Perplexity, Mistral và Samsung.
Cả hai giải pháp của các tổ chức thẻ lớn đều giữ giao dịch trong mô hình thanh toán bằng thẻ ngân hàng đã được sử dụng hàng chục năm. Tác nhân AI là một vai trò mới, nhưng kênh thanh toán chạy đằng sau vẫn là kênh truyền thống đã phục vụ thương mại toàn cầu trong nửa thế kỷ.
Phe stablecoin thì áp dụng một giải pháp có kiến trúc hoàn toàn khác. Coinbase đã ra mắt giao thức x402 vào tháng 5 năm 2025, tái kích hoạt mã trạng thái HTTP 402 "Cần thanh toán" từ lâu đã bị bỏ quên, dựa vào giao thức này để sử dụng trực tiếp stablecoin USDC trên internet hoàn tất thanh toán bù trừ giao dịch. Quy trình cụ thể như sau: máy khách yêu cầu truy cập tài nguyên, máy chủ trả về lệnh thanh toán; máy khách đính kèm thông tin thanh toán stablecoin đã ký vào tiêu đề yêu cầu; sau khi giao dịch trên chuỗi được xác nhận đã nhận tiền, tài nguyên tương ứng có thể được truy cập bình thường. Toàn bộ quy trình không cần đăng ký tài khoản, liên kết thẻ ngân hàng, cũng không phát sinh phí giao dịch thẻ.
Giải pháp này được thiết kế riêng cho giao dịch máy với máy. Một tác nhân AI có thể cần thanh toán cho việc gọi giao diện lập trình ứng dụng (API), lấy luồng dữ liệu, kết nối với tác nhân thông minh khác, hoàn tất hàng ngàn, hàng vạn giao dịch vi mô, loại giao dịch này nếu đi qua kênh thẻ ngân hàng truyền thống, hoàn toàn không khả thi về mặt chi phí.
Hai lộ trình công nghệ đều có thế mạnh riêng. Kênh thẻ ngân hàng giỏi trong lĩnh vực tiêu dùng bán lẻ cá nhân, loại kịch bản này đòi hỏi rất cao về cơ chế từ chối giao dịch, phòng chống gian lận, trọng tài tranh chấp; kênh stablecoin lại có lợi thế rõ rệt trong các giao dịch máy tần suất cao, giá trị nhỏ, xuyên biên giới, trong khi mô hình phí và thời gian thanh toán bù trừ của thẻ ngân hàng truyền thống, ở kịch bản này sẽ hoàn toàn mất tác dụng. Cốt lõi của cuộc đấu tranh giữa hai phe, chính là xem loại kịch bản nào sẽ trở thành dòng chính trong giao dịch thương mại của tác nhân AI.
Một thách thức lớn chung mà cả hai lộ trình phải đối mặt là xác minh danh tính. Khi phần mềm khởi tạo thanh toán, người bán cần xác nhận bên thao tác là tác nhân thông minh hợp pháp được người dùng thực ủy quyền, chứ không phải robot độc hại sử dụng chứng thư bị đánh cắp để hành động; đồng thời, người dùng cũng cần một cơ chế để yêu cầu hủy bỏ giao dịch khi tác nhân AI thao tác nhầm khởi tạo giao dịch.
Visa cho biết, lưu lượng truy cập AI vào các trang web bán lẻ Mỹ đã tăng vọt 47 lần, vì vậy đã hợp tác với nhà cung cấp dịch vụ đám mây Cloudflare để ra mắt giao thức Tác nhân Đáng tin cậy, dùng để phân biệt chương trình AI chính quy với trình thu thập dữ liệu độc hại. Đây cũng là lợi thế cấu trúc của các tổ chức thẻ truyền thống: hệ thống chấm điểm kiểm soát rủi ro, quy tắc từ chối và cơ chế xử lý tranh chấp tích lũy qua năm mươi năm, vừa vặn có thể đối phó với các vấn đề như tác nhân AI mua nhầm hàng hóa. Trong khi giao dịch stablecoin một khi lên chuỗi là có hiệu lực vĩnh viễn, không thể hoàn tác, hiện tại trong hệ thống gốc vẫn chưa có giải pháp tương ứng.
Tương lai, chìa khóa quyết định hướng đi của thị trường phía người dùng cá nhân, chưa chắc đã là kênh thanh toán nào có phí thấp hơn, mà là ai có thể giải quyết được bài toán xác minh danh tính tác nhân thông minh và xử lý tranh chấp giao dịch.
Các tổ chức thẻ bố trí song tuyến, đặt cược toàn diện vào hai làn đua
Một tín hiệu đáng suy ngẫm là, Visa và Mastercard không đặt cược tất cả vào việc giữ chặt kênh riêng của mình, mà đồng thời bố trí vào làn đua stablecoin.
Tính đến tháng 4 năm 2026, khối lượng giao dịch hàng năm của hoạt động thanh toán bù trừ bằng stablecoin của Visa đạt 7 tỷ USD, tăng trưởng 50% so với quý trước; công ty bổ sung 5 blockchain công khai hỗ trợ, hiện tổng số blockchain hợp tác lên 9, đồng thời triển khai hơn 130 dự án liên kết "stablecoin + thẻ ngân hàng" tại hơn 50 quốc gia. Tháng 10 năm 2025, Visa một lần nữa gia tăng đầu tư, hợp tác với Cloudflare ra mắt giao thức Tác nhân Đáng tin cậy, giúp người bán phân biệt tác nhân chính quy với chương trình độc hại, còn công khai tuyên bố hợp tác với Coinbase, thúc đẩy kết nối thông suốt giữa mạng lưới của mình với giao thức x402. Hệ thống thẻ ngân hàng và giao thức stablecoin tưởng chừng cạnh tranh nhau, nay đang xây dựng cầu nối thông suốt.
Mastercard cũng áp dụng chiến lược song tuyến tương tự. Tháng 3 năm 2026, Mastercard tuyên bố sẽ chi tối đa 1,8 tỷ USD để mua lại nền tảng stablecoin BVNK. Trước đó, dịch vụ thanh toán tác nhân của họ đã mở rộng sang khu vực Mỹ Latinh và Caribe, hoàn tất việc tương thích với các tổ chức phát hành địa phương vào đầu năm 2026.
Có thể thấy, tư tưởng cốt lõi của hai tổ chức thẻ truyền thống lớn: không còn đơn thuần bám trụ kênh thẻ ngân hàng, mà nỗ lực trở thành cửa khẩu thu phí cho tất cả các chuỗi thanh toán, bất kể là kênh riêng hay kênh stablecoin. Sự bố trí này đủ để nói lên nhận định của họ: nếu ngành cuối cùng xác định thẻ ngân hàng là dòng chính cho thanh toán AI, họ sẽ không cần bỏ ra số tiền khổng lồ để mua lại cơ sở hạ tầng liên quan đến stablecoin.
Phân hóa kịch bản triển khai
Từ các sản phẩm đã ra mắt hiện nay, ranh giới ứng dụng của hai lộ trình công nghệ rất rõ ràng.
Các sản phẩm chủ lưu hướng đến người tiêu dùng phổ thông, đa số lựa chọn kênh thẻ ngân hàng. Tính năng "Thanh toán một chạm" của ChatGPT ra mắt tháng 9 năm 2025, do OpenAI và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán Stripe hợp tác phát triển, dựa vào mã thông báo thanh toán được chia sẻ để hoàn tất thanh toán bù trừ bằng thẻ ngân hàng. Mã thông báo này chỉ giới hạn sử dụng cho người bán và đơn hàng mua sắm được chỉ định, ban đầu kết nối với người bán trên Etsy, sau đó mở rộng sang hơn một triệu cửa hàng Shopify. Tính năng "Đặt hàng thay mặt" của Amazon, có thể gọi tác nhân AI mua hàng thay mặt trên website bên thứ ba, khi thanh toán sẽ tự động điền thông tin thẻ ngân hàng mà người dùng đã liên kết.
Các dịch vụ mua sắm AI cho tiêu dùng cá nhân phổ biến lựa chọn thẻ ngân hàng, nguyên nhân nằm ở hệ thống này có công cụ chống gian lận trưởng thành, mạng lưới hợp tác với người bán hoàn thiện, cùng niềm tin tích lũy lâu dài của người dùng.
Còn kênh stablecoin thì chiếm giữ vững chắc thị trường giao dịch máy. Amazon đã tích hợp giao thức x402 vào dịch vụ thanh toán cốt lõi cho tác nhân Bedrock của mình, nhờ blockchain Base của Coinbase hoàn tất thanh toán bù trừ, thời gian xử lý một giao dịch khoảng 200 mili giây, phí giao dịch chưa đến một xu; Stripe cũng tham gia với tư cách là bên tích hợp thanh toán vào dịch vụ này. Số liệu từ Coinbase cho thấy, trong năm đầu tiên ra mắt, giao thức x402 đã xử lý tổng cộng hơn 169 triệu đơn hàng thanh toán, bao phủ 590 nghìn người mua và 100 nghìn người bán.
Loại giao dịch này không phải là người dùng thông thường mua sắm quần áo trực tuyến, mà là tác nhân AI thanh toán cho các dịch vụ như sức mạnh tính toán, dữ liệu, gọi API, tần suất giao dịch và giá trị mỗi giao dịch, đều trái với logic thiết kế của thẻ ngân hàng. Tháng 9 năm 2025, Coinbase hợp tác với Cloudflare khởi xướng thành lập Quỹ x402, nhằm thúc đẩy ngành cùng xây dựng tiêu chuẩn chung, chứ không phải tạo ra sản phẩm độc quyền khép kín.
Tổng hợp năm dự án thanh toán thương mại AI tiêu biểu đã triển khai đầu năm 2026: 3 dự án sử dụng thanh toán bù trừ bằng thẻ ngân hàng, 2 dự án sử dụng thanh toán bù trừ bằng stablecoin, kịch bản ứng dụng cơ bản được phân chia rõ ràng theo tiêu dùng cá nhân và giao dịch máy.
Xu hướng phát triển của ngành
Trong ngắn hạn, cục diện ngành năm 2026 nhiều khả năng sẽ duy trì hiện trạng: thẻ ngân hàng chi phối thanh toán bán lẻ cá nhân, stablecoin chuyên tấn công giao dịch giữa máy với máy, hai bên cùng tồn tại phát triển. Nhưng đến năm 2030, cục diện này có thể bị phá vỡ, bởi cả hai phe đều đang dốc toàn lực tranh giành vùng giao thoa giữa hai loại kịch bản.
Yếu tố quyết định thắng bại cuối cùng, phụ thuộc vào việc giao dịch thương mại được AI thúc đẩy cuối cùng sẽ thiên về hình thái bán lẻ truyền thống hơn, hay tiến hóa thành mạng lưới giao dịch máy vi mô với khối lượng khổng lồ. Nếu là trường hợp trước, các tổ chức thẻ truyền thống sẽ tiếp tục giữ vị trí chủ đạo; nếu là trường hợp sau, kênh stablecoin sẽ chiếm lấy lượng giao dịch hoàn toàn mới mẻ rất lớn.
Visa và Mastercard đã đưa ra lựa chọn an toàn nhất: bố trí song tuyến cả hai làn đua, bất kể tương lai dòng lưu lượng chảy về đâu, đều có thể thu phí từ đó. Điều thực sự cần cảnh giác, là những doanh nghiệp chỉ đặt cược vào một kênh thanh toán duy nhất. Hai tổ chức thẻ lớn từ lâu đã tránh được rủi ro này, điều này cũng thể hiện trực quan nhận định của họ về tương lai ngành.
