Tác giả: Thejaswini M A
Biên dịch: Luffy, Foresight News
Từ Austin, Texas, lái xe khoảng một giờ về phía đông bắc, đi qua các cửa hàng thịt nướng và những bụi cây hoang vu, bạn sẽ đến thành phố Rockdale, Texas. Nếu hạ cửa kính xuống trước khi thấy rõ đường chân trời của thị trấn, bạn sẽ nghe thấy một tiếng gầm rú, như động cơ phản lực đang hoạt động tại chỗ, trầm đục và liên tục.
Rockdale đã xây dựng một cụm khai thác Bitcoin lớn nhất Bắc Mỹ xung quanh một nhà máy nhôm cũ, với các công ty khai thác hàng đầu như Riot Platforms, Bitdeer đều đặt trụ sở tại đây. Các bài điều tra của The New York Times và Al Jazeera từ lâu đã ghi lại âm thanh này: hàng chục nghìn máy đào kết hợp với quạt công nghiệp chạy hết công suất, nhằm tránh thiết bị quá nóng và ngừng hoạt động trong cái nóng khắc nghiệt của Texas.
Đi theo tiếng ồn ào vào khu vực nhà máy luyện nhôm từng đại diện cho công nghiệp nặng thế kỷ 20 của Hoa Kỳ, nơi đây đã không còn dấu vết sản xuất nhôm. Bên trong nhà kho kim loại rộng lớn, vô số dây cáp đồng thô và giá đỡ công nghiệp xếp thành hàng, thiết bị máy tính được ngâm hoàn toàn trong chất lỏng làm mát tổng hợp đang sôi sùng sục.
Ban đầu nơi này được dùng để khai thác Bitcoin, giờ đây thiết bị đang dần được thay thế bằng chip AMD, chuyển đổi để đảm nhận việc huấn luyện mô hình trí tuệ nhân tạo.
Không cần phải băn khoăn liệu AI có phải là bong bóng hay Bitcoin có đang đi vào ngõ cụt, sự thay đổi ngành công nghiệp như vậy chỉ là biểu hiện bề ngoài. Các doanh nghiệp giành được quyền thuê những địa điểm này nhìn rất rõ: tài sản cốt lõi thực sự, chính là đường dây điện. Giờ đây điều này đã trở thành sự đồng thuận trong ngành.
Nếu bạn vẫn muốn biết tại sao, logic đằng sau bắt nguồn từ sự chênh lệch về lợi nhuận trên mỗi đơn vị điện năng (tính theo giá thời gian thực trên Sở Giao dịch Kim loại Luân Đôn):
- Luyện nhôm: Mỗi kWh điện có thể tạo ra 0.17–0.27 USD doanh thu gộp
- Khai thác Bitcoin: Với tình hình thị trường hiện tại, lợi nhuận mỗi kWh chỉ 0.05–0.11 USD
- Chạy nhiệm vụ suy luận AI trên card đồ họa H100: Lợi nhuận mỗi kWh lên tới 1.27–3.67 USD
Khi chi phí điện thấp, sản xuất nhôm là lựa chọn hợp lý; khi lợi nhuận ngành nhôm bị thu hẹp, khai thác Bitcoin đã tiếp quản kịch bản sử dụng điện giá rẻ. Đến năm 2026, giá Bitcoin trì trệ, nghiệp vụ AI chắc chắn trở thành lựa chọn tốt hơn.
Ba giao dịch gần đây cho thấy trực quan xu hướng toàn ngành tranh giành điên cuồng nguồn tài nguyên điện lực, bất kể mục đích sử dụng là khai thác tiền mã hóa hay sức mạnh tính toán AI.
Riot sở hữu một khu đất lớn tại Rockdale, không chỉ giới hạn trong khai thác Bitcoin, mà đã cho gã khổng lồ chip AMD thuê một phần không gian để xây dựng trung tâm dữ liệu AI. Chỉ riêng việc cho thuê lại điện và mặt bằng, công ty này đã có thể thu về hàng trăm triệu USD.
TeraWulf thì bắt đầu bố trí quy mô lớn, chi 200 triệu USD để mua lại Nhà máy Nhôm Century trăm năm tuổi tại thành phố Hawesville, Kentucky. Lý do cốt lõi chọn nơi này là khu nhà máy vốn đã có cơ sở hạ tầng cung cấp điện công suất lớn hoàn chỉnh. Công ty dự kiến tháo dỡ thiết bị sản xuất cũ, dựa vào lưới điện sẵn có để xây dựng khuôn viên trung tâm dữ liệu lớn.
NYDIG nhắm đến nhà máy cũ Massena East tại tiểu bang New York. Khu đất này bỏ không nhiều năm, nhưng có thể kết nối trực tiếp với sông St. Lawrence, tiếp cận 435 megawatt thủy điện giá rẻ. Trong bối cảnh các đối thủ lần lượt chuyển hướng sang AI, NYDIG giành lấy địa điểm này chỉ để khóa chặt nguồn thủy điện giá thấp, tiếp tục triển khai hoạt động khai thác Bitcoin. Giờ đây ngành công nghiệp đã không còn xây dựng địa điểm mới từ con số không, mà là tranh giành các trung tâm điện lực có sẵn.
Suốt gần hai thập kỷ qua, thợ đào Bitcoin đã di chuyển khắp thế giới tìm kiếm nguồn điện giá rẻ: tại các nhà máy thủy điện hẻo lánh ở Washington, điểm xả khí đồng hành tại mỏ dầu Bắc Dakota, các cụm lưới điện công nghiệp cũ ở phía bắc New York. Ngành công nghiệp cũng đã mài giũa khả năng hỗ trợ trưởng thành: vận hành, bảo trì sử dụng điện tải cao 24/7, giải pháp tản nhiệt cấp công nghiệp, hợp đồng điện giá thấp dài hạn.
Và các doanh nghiệp AI đang trỗi dậy, đúng lúc cần những tài nguyên sẵn có này, với thực lực tài chính còn hùng hậu hơn.
Anthropic đang tích cực khóa chặt nguồn tài nguyên điện lực ở quy mô lớn, Microsoft, Google, Amazon cũng đang mở rộng trung tâm dữ liệu điên cuồng, tiến độ xây dựng cơ sở hạ tầng điện thậm chí không theo kịp tốc độ triển khai phòng máy. Ba gã khổng lồ công nghệ giờ đây trực tiếp cạnh tranh với thợ đào Bitcoin giành cùng một loạt nguồn tài nguyên điện công nghiệp. Trước đây thợ đào cạnh tranh lẫn nhau để tranh điện, giờ đây đối mặt với sự cạnh tranh từ các gã khổng lồ công nghệ, bất lợi đã lộ rõ.
Dữ liệu đầu năm 2026 xác nhận tình cảnh khó khăn của ngành, sức mạnh tính toán toàn mạng Bitcoin lần đầu tiên trong sáu năm có dấu hiệu suy giảm. Hiện tại chi phí khai thác một Bitcoin đơn lẻ là 88,000 USD, nhưng trong phần lớn thời gian của tháng 5 năm nay, giá đồng tiền chỉ dao động quanh mức 77,000 USD. Các thợ đào vận hành theo giá điện thông thường, mỗi khi đào được một đồng tiền đều ở trong tình trạng thua lỗ.
Ngành công nghiệp theo đó đón nhận sự chuyển đổi tập thể. Hive, Hut 8, TeraWulf, Iren và các doanh nghiệp khác lần lượt tháo dỡ máy đào, cải tạo thành phòng máy chủ AI; CoreWeave hoàn toàn rút khỏi khai thác tiền mã hóa, chuyển đổi toàn diện sang dịch vụ đám mây AI; MARA mua lại công ty công nghệ Pháp, hoàn thành chuyển hướng nghiệp vụ. Những doanh nghiệp nắm giữ tài nguyên điện lực, định vị là "nhà điều hành điện lực" mới có thể sống sót, còn những thợ đào chỉ tập trung vào lĩnh vực tiền mã hóa thuần túy, đang rơi vào khủng hoảng.
Các nhà phân tích năng lượng gọi hiện tượng này là "Lời nguyền tài nguyên kỹ thuật số": các quốc gia và doanh nghiệp dần dần phát hiện, việc đơn thuần nắm giữ tài nguyên điện giá rẻ, lợi nhuận cao hơn nhiều so với tự nghiên cứu phát triển công nghệ mới.
Các quốc gia Vùng Vịnh đã sớm nhìn thấu logic này. Trong sáu thập kỷ qua, địa phương đã thực hiện lâu dài chính sách giá điện thấp: Kuwait từ năm 1966, giá điện sinh hoạt ổn định ở mức 0.007 USD mỗi kWh; chi phí sản xuất và truyền tải điện tổng hợp của Abu Dhabi khoảng 0.087 USD mỗi kWh, giá bán cho cư dân chỉ 0.014 USD. Điện giá rẻ vốn là biện pháp thu hút đầu tư của địa phương, thu hút các ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng cao như luyện nhôm, hóa chất, thép đặt cơ sở tại các khu vực sa mạc.
Giờ đây, nguồn điện giá thấp từng đón nhận các ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng cao, đã chào đón người sử dụng mới — trung tâm dữ liệu. Ả Rập Xê Út thành lập cơ quan đầu tư AI nhà nước HUMAIN, chi hàng chục tỷ USD để bố trí cơ sở hạ tầng công nghệ; Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất khởi công xây dựng khuôn viên AI với tổng công suất lắp đặt 5 gigawatt, thu hút các doanh nghiệp như OpenAI, Oracle, Nvidia đặt trụ sở, lưới điện từng được dùng để luyện quặng nhôm này, giờ đây hỗ trợ hết công suất cho việc vận hành sức mạnh tính toán AI. Dự án NEOM Oxagon vốn được quy hoạch là thành phố công nghiệp nổi, cũng điều chỉnh định vị, trở thành cụm trung tâm dữ liệu AI trị giá 50 tỷ USD, dựa vào điện gió và điện mặt trời cung cấp.
Quỹ Hòa bình Quốc tế Carnegie đánh giá: điện toán đám mây đã trở thành "ngành nhôm mới" của các quốc gia Vùng Vịnh. Địa phương không còn xuất khẩu hàng hóa đại chúng thực thể, mà dựa vào Internet, chuyển hóa năng lượng hóa thạch, năng lượng mặt trời thành sức mạnh tính toán để xuất khẩu ra ngoài.
Không chỉ Trung Đông, trường hợp của Bhutan cũng rất điển hình.
Bhutan từng sở hữu nguồn thủy điện có chi phí thấp nhất thế giới, dự án khai thác Bitcoin do chính phủ chủ trương từng được coi là hình mẫu khai thác chủ quyền, tổng nắm giữ toàn mạng đạt đỉnh 13,000 Bitcoin, giờ đây đã giảm mạnh còn 3,100 đồng, hoạt động khai thác cũng ngừng hoàn toàn cách đây hơn một năm. Thủy điện địa phương giờ đây được truyền trực tiếp đến lưới điện Ấn Độ.
Sự cân nhắc đằng sau giống hệt quyết định của nhà máy nhôm Mỹ năm xưa: khai thác Bitcoin có còn là cách sử dụng điện tối ưu nhất không? Khi câu trả lời là khẳng định, Bhutan kiên trì khai thác; khi việc bán điện cho Ấn Độ mang lại lợi nhuận ổn định hơn, không cần gánh chịu rủi ro biến động giá đồng tiền, điện lực sẽ chảy sang nước láng giềng.
Tương tự, Starcloud huy động 200 triệu USD, lên kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu năng lượng mặt trời quỹ đạo. Họ vừa sử dụng GPU H100 để huấn luyện mô hình trí tuệ nhân tạo đầu tiên trong không gian, và đang đăng ký phóng 88,000 vệ tinh. Dự án tuy vẫn giữ lại nghiệp vụ khai thác Bitcoin, nhưng chỉ là phân khúc phụ trợ: tấm pin mặt trời trên quỹ đạo liên tục phát điện, khi hàng đợi sức mạnh tính toán AI rảnh rỗi, điện năng dư thừa sẽ được dùng để khai thác tiền mã hóa.
Quỹ đạo gần Trái đất sở hữu điều kiện phát điện độc đáo: ánh sáng liên tục, không cần chiếm đất, môi trường nhiệt độ thấp ngoài không gian còn tiết kiệm được nhiều thiết bị tản nhiệt. Trong hai thập kỷ qua, chi phí phóng tên lửa vũ trụ thậm chí đã giảm 95%.
SpaceX cũng tham gia sâu vào cuộc chơi điện lực và sức mạnh tính toán. Theo tài liệu IPO mới nhất, trung tâm dữ liệu Colossus 1 của công ty này tại Memphis, Tennessee, toàn bộ sức mạnh tính toán được Anthropic thuê độc quyền, chu kỳ hợp đồng đến tháng 5 năm 2029, tổng giá trị trên 400 tỷ USD, chỉ riêng mục này mỗi tháng đã có thể mang lại cho SpaceX 12.5 tỷ USD doanh thu. Trung tâm dữ liệu này cũng được cải tạo từ nhà máy đồ điện gia dụng cũ, hoàn toàn giống mô hình chuyển đổi nhà máy nhôm tại thành phố Rockdale thành trung tâm sức mạnh tính toán.
Trong toàn bộ sự biến đổi ngành công nghiệp, sự chuyển đổi của Allbirds được xem là trường hợp bất ngờ nhất. Thương hiệu giày chủ đạo ý tưởng bền vững này từng có định giá đỉnh điểm 4 tỷ USD, theo sau sự vỡ bong bóng thương hiệu tiêu dùng, giá cổ phiếu lao dốc 98%. Trong tình cảnh nghiệp vụ chính khó khăn, công ty nắm dòng tiền mặt và chủ thể niêm yết, quả quyết chuyển đổi toàn diện sang vận hành cơ sở hạ tầng sức mạnh tính toán AI, giá cổ phiếu ngay lập tức tăng vọt 350%. Thị trường dùng phiếu bầu chứng minh: hiện tại vận hành máy chủ, buôn bán điện lực và sức mạnh tính toán, lợi nhuận cao hơn nhiều so với ngành công nghiệp tiêu dùng truyền thống.
Đồng thời, các dự án tiền mã hóa như Bittensor, Render, Akash đi theo con đường khác biệt: không xây dựng phòng máy tập trung lớn, mà tích hợp sức mạnh tính toán nhàn rỗi phân tán toàn cầu.
Bittensor xây dựng thị trường giao dịch sức mạnh tính toán, dựa trên hệ thống đồng tiền có tổng lượng cố định, để các loại mô hình AI thi đua trả lời trong nền tảng; dự án này còn vào tháng 12 năm 2025 giảm một nửa sản lượng đồng tiền hàng ngày. Render khuyến khích người dùng chia sẻ tài nguyên card đồ họa nhàn rỗi đảm nhận nhiệm vụ AI; Akash cho thuê sức mạnh tính toán đám mây, tuyên bố giá thấp hơn 85% so với Amazon Web Services.
Mô hình sức mạnh tính toán phân tán này dần nhận được sự chú ý. Tại hội nghị công nghệ Nvidia năm 2026, CEO Jensen Huang ví Bittensor với dự án Internet cổ điển Folding@home. Mục đích ban đầu ra đời của Folding@home, là khai thác máy tính gia đình nhàn rỗi toàn cầu, để thiết bị chạy không tải tạo ra giá trị; còn Bittensor thì dùng đồng tiền mã hóa làm động lực khích lệ, tích hợp sức mạnh tính toán từ máy chơi game nhàn rỗi và máy đào cũ.
Nhìn toàn cảnh, từ những cánh quạt công nghiệp gầm rú tại Rockdale, đến vệ tinh trên quỹ đạo đuổi theo mặt trời, một cuộc tái cấu trúc quy mô lớn xung quanh tài sản thực thể đang diễn ra. Các doanh nghiệp trong đó, nguyên tắc duy nhất là đuổi theo không gian lợi nhuận. Tôi dự đoán, mười năm sau, những nhà máy sức mạnh tính toán ngày nay có lẽ sẽ lại được dọn trống, chuyển đổi, đón nhận ngành công nghiệp mới nổi thế hệ tiếp theo, còn mạng lưới điện chính ngầm dưới đất, từ đầu đến cuối sẽ không thay đổi.
Ai nắm giữ được điện rẻ nhất, người đó quyết định công dụng của sức mạnh tính toán. Logic này tại Texas, Bhutan, Abu Dhabi đã ứng nghiệm, tương lai ở không gian cách bề mặt Trái đất 250 dặm, cũng sẽ thành lập.
