Bài gốc | Odaily星球日报(@OdailyChina)
Tác giả|Azuma(@azuma_eth)
Polymarket một lần nữa vướng vào tranh cãi về tính công bằng.
Nguyên nhân bắt nguồn từ việc, trong thị trường dự đoán đa phương "Liệu Mỹ có xâm lược Venezuela trước ngày xx tháng xx không" (Will the U.S. invade Venezuela by...?), Polymarket đã vào cuộc vào ngày 4 tháng 1 để bổ sung làm rõ rằng "hành động bắt giữ Tổng thống Venezuela Maduro trước đó của Mỹ không phù hợp với định nghĩa xâm lược", tuyên bố này đã khiến phần YES (tức cho rằng Mỹ sẽ xâm lược Venezuela trước ngày 31 tháng 1) trong thị trường dự đoán đó giảm mạnh, trực tiếp ảnh hưởng đến lợi ích thực tế của nhiều người dùng.
- Chú thích của Odaily: Hình ảnh cho thấy biểu đồ giá của phần YES cược vào ngày 31 tháng 1, điểm gãy chính là thời điểm Polymarket chính thức đưa ra bổ sung làm rõ.
Đây không phải là lần đầu tiên Polymarket vướng vào tranh cãi tương tự, năm ngoái chúng tôi đã từng đề cập đến các trường hợp tương tự trong các bài viết 《Polymarket bị tấn công thao túng oracle, các cá lớn thực sự có thể dùng quyền biểu quyết để 'đảo ngược trắng đen'?》 và 《Polymarket lại vướng tranh cãi sự thật: Zelensky mặc gì sẽ quyết định số phận của 140 triệu USD》, và đã phân tích sơ bộ logic phân xử kết quả của Polymarket.
Trong cuộc thảo luận về sự kiện lần này, chúng tôi nhận thấy nhiều độc giả mặc dù đã biết Polymarket trong việc phân xử cần dựa vào giao thức oracle UMA, nhưng không rõ quy trình này vận hành như thế nào, vì vậy Odaily đặc biệt viết thêm một bài viết này để phân tích cơ chế phân xử của nó, và thử tìm hiểu những vùng mờ có thể gây ra tranh cãi về kết quả.
Quy tắc định trước và giải thích bổ sung
Trước tiên, bất kỳ thị trường dự đoán nào trên Polymarket khi khởi động đều sẽ viết sẵn một quy tắc định trước, quy tắc này sẽ nêu rõ điều kiện đánh giá kết quả và ngày hiệu lực, và dự kiến trước cách đánh giá trong các tình huống bất ngờ khác nhau.
Lấy thị trường dự đoán "Liệu Mỹ có xâm lược Venezuela trước ngày xx tháng xx không" làm ví dụ. Như hình trên, đoạn văn dưới mục Rules chính là quy tắc định trước của thị trường dự đoán này, điều kiện đánh giá và ngày hiệu lực là —— Nếu Mỹ trong khoảng thời gian từ ngày 3 tháng 11 năm 2025 đến ngày 31 tháng 1 năm 2026 (11:59 tối giờ Miền Đông nước Mỹ), phát động cuộc tấn công quân sự nhằm kiểm soát bất kỳ phần lãnh thổ nào của Venezuela, thì phân xử là YES; ngược lại phân xử là NO.
Nhưng ngay cả khi đã dự kiến trước các tình huống bất ngờ, đôi khi sự phát triển của sự việc vẫn nằm ngoài dự đoán của bạn. Ví dụ như trong sự kiện lần này, không ai ngờ rằng một tổng thống có thể đột ngột bị bắt giữ bởi một thế lực khác một cách đột ngột như vậy. Vì vậy trong một số ít trường hợp, đối với một số tình huống bất ngờ không lường trước được khi tạo thị trường, Polymarket sẽ tự mình vào cuộc để giải thích bổ sung, làm rõ thêm quy tắc —— Bước có giải thích hay không không hoàn toàn do Polymarket đơn phương quyết định, người dùng nếu có nghi vấn, có thể chủ động yêu cầu làm rõ trong kênh #market-review trên Discord của Polymarket.
Những người tinh mắt có thể đã chú ý, dưới mục Rules trong hình trên có một mục chữ mờ hơn là Additional context, ngày cập nhật cũng mới hơn (quy tắc định trước được đăng vào ngày 18 tháng 12 năm ngoái, phần nội dung này thì vào ngày 4 tháng 1), đây thực chất là nội dung Polymarket giải thích bổ sung trong lần này, nội dung cụ thể là —— "Thị trường này liên quan đến hành động quân sự của Mỹ nhằm thiết lập quyền kiểm soát. Tổng thống Trump khi đề cập đến các cuộc đàm phán đang diễn ra với chính phủ Venezuela đã từng nói sẽ 'quản lý' Venezuela, nhưng chỉ riêng tuyên bố này là không đủ để định tính nhiệm vụ 'bắt giữ và di tản' nhằm vào Maduro là một cuộc xâm lược."
Nói đơn giản là, Polymarket không cho rằng việc Mỹ bắt giữ Maduro nên được định nghĩa là xâm lược Venezuela, vì vậy không ủng hộ việc lấy đó làm căn cứ để phân xử kết quả là YES.
Chúng ta hãy tạm không bàn đến việc giải thích bổ sung của Polymarket có hợp lý hay không, điều cần chú ý hơn ở đây là, thời hạn hiệu lực của thị trường dự đoán đó (31 tháng 1) hiện vẫn chưa kết thúc, tức là chưa bước vào quy trình phân xử cuối cùng. Lý do nhấn mạnh điểm này, một là để nhắc nhở rằng tất cả tranh chấp hiện tại về bản chất đều bắt nguồn từ sự mơ hồ trong quy tắc, không liên quan đến khâu phân xử; hai là để nói rằng tranh cãi này vẫn chưa ngã ngũ, khoản lỗ hiện tại của người dùng thực chất cũng là lỗ ảo, mọi thứ cần phải hoàn thành phân xử cuối cùng mới có kết quả.
Vậy quy trình phân xử cuối cùng được thực hiện như thế nào?
Quy trình phân xử: Kết quả đều do con người đề xuất
Đối với bất kỳ thị trường dự đoán nào trên Polymarket, khi tiến hành quy trình phân xử cuối cùng, đều cần có người đề xuất một kết quả. Vẫn lấy thị trường dự đoán trước đó làm ví dụ, cửa sổ đề xuất kết quả thực ra nằm ở chỗ Propose resolution dưới mục Rules.
Tất nhiên, không phải ai cũng có thể tùy tiện đề xuất kết quả lung tung, UMA và Polymarket trong khía cạnh này đã thiết kế hai hạn chế là hiệu quả kinh tế và yêu cầu danh sách trắng.
Hiệu quả kinh tế là chỉ, đề xuất kết quả cần nộp một khoản USDC làm tiền ký quỹ(thường là 750 USDC, một số thị trường có thể cao hơn). Sau khi gửi đi sẽ vào một cửa sổ thời gian chất vấn (thường là 2 giờ), nếu trong thời gian này không có ai chất vấn, thì công nhận kết quả có hiệu lực, và sẽ lấy kết quả này làm căn cứ để phân xử cuối cùng cho thị trường dự đoán, và sẽ không thay đổi nữa, người đề xuất thì có thể nhận được một khoản tiền thưởng (thường là 5 USDC); ngược lại sẽ bước vào khâu tranh chấp, người đề xuất đối mặt với nguy cơ mất tiền ký quỹ (nói chi tiết ở dưới). Nói thẳng ra là, nếu chỉ để phá rối mà đi đề xuất kết quả bừa bãi, rủi ro sẽ cao hơn nhiều so với tiền thưởng.
- Chú thích của Odaily: Từ chỗ Propose resolution của thị trường dự đoán nhấn vào có thể thấy yêu cầu ký quỹ và số tiền thưởng khi đề xuất kết quả.
Hạn chế danh sách trắng là chỉ, Polymarket ban đầu từng cho phép bất kỳ ai đề xuất kết quả phân xử, nhưng sau đó để nâng cao hiệu suất phân xử, vào tháng tám năm ngoái đã đưa vào một danh sách trắng được duy trì chung với Risk Labs, sau đó chỉ cho phép địa chỉ trong danh sách trắng đề xuất kết quả. Cách vào danh sách trắng có ba loại, một là gia nhập đội ngũ Risk Labs, hai là gia nhập đội ngũ Polymarket, ba là trong ba tháng qua đã gửi trên 20 đề xuất có tỷ lệ chính xác trên 95% —— tất cả địa chỉ đều có thể truy vấn thông qua hợp đồng này, ban đầu chỉ có 40 địa chỉ, nhưng hiện số địa chỉ đã được mở rộng đáng kể.
Khâu tranh chấp: Tranh đấu lợi ích kinh tế
Phần trước đã nói, nếu kết quả đề xuất trong cửa sổ chất vấn không nhận được dị nghị, thì sẽ phán định kết quả có hiệu lực, đây cũng là kết cục cuối cùng của đại đa số thị trường dự đoán, nhưng trong một số ít trường hợp, nếu xuất hiện dị nghị, thì nên phân xử như thế nào?
Trước tiên cần nói, giống như khi đề xuất kết quả, dị nghị cũng không phải tùy tiện có thể đưa ra bừa bãi —— người dị nghị phải trả số USDC ngang bằng làm tiền ký quỹ (thường vẫn là 750 USDC) để đối đầu với người đề xuất, tức hai bên cần đưa ra số tiền cược ngang nhau lên bàn thảo luận. Nhưng khác với người đề xuất, người dị nghị không cần tự mình đưa ra kết quả hoàn chỉnh, chỉ cần chỉ ra một lỗi nào đó trong kết quả của người đề xuất là được.
Sau khi xác định có dị nghị, cộng đồng UMA sẽ tiến hành tranh luận về việc này, khâu này thường sẽ kéo dài 24 - 48 giờ (bỏ phiếu sẽ diễn ra vào ngày hôm sau, mỗi lần ít nhất để ra 24 giờ thảo luận). Bất kỳ ai muốn cung cấp bằng chứng cho cuộc thảo luận liên quan đều có thể đưa ra ý kiến trong các kênh #evidence-rationale và #voting-discussion của máy chủ Discord UMA.
Sau khi tranh luận kết thúc, người nắm giữ token UMA sẽ tiến hành bỏ phiếu về việc này (quá trình này ước tính còn cần khoảng 48 giờ nữa), và có thể xuất hiện bốn kết quả sau:
- Người đề xuất thắng: Người đề xuất lấy lại tiền ký quỹ của mình, cộng thêm một nửa tiền ký quỹ của người dị nghị làm tiền thưởng. Người dị nghị thì mất tiền ký quỹ của mình.
- Người dị nghị thắng: Người dị nghị lấy lại tiền ký quỹ của mình, cộng thêm một nửa tiền ký quỹ của người đề xuất làm tiền thưởng. Người đề xuất thì mất tiền ký quỹ của mình.
- Còn quá sớm: Kết quả này áp dụng cho các đề xuất sự kiện liên quan chưa kết thúc, ví dụ như kết quả trận đấu thể thao đang diễn ra. Người dị nghị sẽ được hoàn tiền, cộng thêm một nửa tiền ký quỹ của người đề xuất làm tiền thưởng. Người đề xuất thì mất tiền ký quỹ của mình.
- Hòa (50:50): Tình huống hiếm gặp nhất, trong trường hợp này người dị nghị sẽ thu hồi tiền ký quỹ của mình, và nhận một nửa tiền ký quỹ của người đề xuất làm tiền thưởng. Người đề xuất thì mất tiền ký quỹ của mình.
Có hai điểm cần chú ý trong cuộc bỏ phiếu trên.
Một là trong bốn tình huống tiềm ẩn, người dị nghị có ba tình huống có thể thu lợi, người đề xuất thì chỉ có một —— đây là thiết kế có chủ ý của UMA, tức thông qua sự mất cân bằng giữa rủi ro và phần thưởng của hai bên để nâng cao độ chính xác của kết quả đề xuất, bởi vì người dị nghị chỉ cần chỉ ra một thiếu sót là có thể thắng kiện, vì vậy người đề xuất phải đưa ra kết quả càng chính xác và phù hợp với tiêu chuẩn càng tốt.
Điểm thứ hai là, quyền biểu quyết quản trị của UMA có tiếng nói quyết định tuyệt đối đối với kết quả cuối cùng. Nói cách khác, thị trường dự đoán quy mô hàng chục tỷ USD mà Polymarket tạo dựng, ở tầng dưới cùng lại được hỗ trợ bởi một giao thức chỉ có FDV 100 triệu USD.
Tìm hiểu vùng mờ
Kết hợp với việc phân tích quy trình phân xử của Polymarket ở trên, cùng với việc xem xét lại các vụ tranh chấp thực tế trong lịch sử, không khó để phát hiện ra rằng cho dù là khâu thiết lập quy tắc khi thị trường dự đoán vận hành và khâu giải thích bổ sung, hay là quy trình phân xử cuối cùng, thực tế đều tồn tại một vùng mờ nhất định có thể gây ra tranh cãi.
Đầu tiên là khâu thiết lập quy tắc và giải thích bổ sung, bản chất tính mơ hồ của nó vừa bao gồm việc quy tắc chữ viết đôi khi không thể bao quát hết các biến số thực tế, cũng nằm ở chỗ cùng một đoạn mô tả chữ viết thường có thể giải thích theo những ý nghĩa khác nhau. Ví dụ như chuyện "Zelensky có mặc vest hay không" năm ngoái, trước tiên là trong quy tắc không nêu rõ "vest quân đội có tính là vest không", Polymarket trong giải thích bổ sung mặc dù giải thích "báo cáo đáng tin cậy chưa xác nhận Zelensky có mặc vest hay không", nhưng cũng không giải thích thế nào là "báo cáo đáng tin cậy", tính mơ hồ như vậy chắc chắn sẽ gây tranh cãi.
Nếu bản thân Polymarket với tư cách là bên nền tảng có thể giữ trung lập, thì cũng không đến nỗi lần nào cũng dấy lên sự phẫn nộ, nhưng tình hình cũng khó lý tưởng như vậy. Chủ thể vận hành của Polymarket đặt tại Mỹ, điều này dẫn đến môi trường quản lý và ngữ cảnh chính trị mà nó đối mặt đều rất khó để hoàn toàn trung lập trong tất cả các vấn đề liên quan đến địa chính trị. Ví dụ như vụ "Mỹ có xâm lược Venezuela không" lần này, trong những hành vi quân sự, ngoại giao liên quan đến bản thân nước Mỹ, việc giải thích quy tắc có xu hướng thiên về cách diễn đạt "phi quân sự" bảo thủ hơn. Điều này không phải là không thể hiểu được, nhưng cuối cùng chịu thiệt hại lại là người dùng.
Đối với quy trình phân xử, nguồn gốc của tính mơ hồ thì trực tiếp chỉ ra khả năng gian lận trong bỏ phiếu UMA. Mặc dù UMA đã thiết kế một cơ chế tranh đấu thưởng phạt để ràng buộc hành vi đề xuất, nhằm nâng cao tỷ lệ chính xác của kết quả, nhưng cơ chế tranh đấu này chỉ có thể ràng buộc lợi ích kinh tế bên trong hệ thống của nó, khi tồn tại không gian lợi ích bên ngoài, về lý thuyết không gian cho hành vi xấu vẫn tồn tại. Đây không phải là suy đoán vô căn cứ, trong sự kiện "đất hiếm Ukraine" năm ngoái, cá lớn UMA đã thông qua thao túng quyền biểu quyết để cưỡng ép đảo ngược trắng đen, khiến cho số tiền cược trị giá 7 triệu USD bị phân xử với kết quả sai.
Sự tồn tại của những tính mơ hồ này là nguồn gốc khiến mọi người thường xuyên nghi ngờ Polymarket không đủ công bằng, cũng là vấn đề cấu trúc mà thị trường dự đoán cần giải quyết. Trên thực tế, bất kỳ thị trường dự đoán nào liên quan đến sự kiện phức tạp của thế giới thực, đều sẽ không tránh khỏi phải đối mặt với ba khó khăn sau —— một là bản thân sự kiện thực tế thường không thể được nhị nguyên hóa một cách rõ ràng, địa chính trị, hành động quân sự, tranh đấu ngoại giao, vốn đã đầy sắc thái xám; hai là quy tắc phải dùng ngôn ngữ để biểu đạt, nhưng ngôn ngữ vốn tồn tại không gian giải thích; ba là cơ chế phân xử một khi đưa vào sự tham gia của con người hoặc quản trị, thì không tránh khỏi sẽ có tranh đấu lợi ích.
Và từ góc độ người dùng, có lẽ bạn cần sớm nhận ra —— trong thị trường dự đoán, thứ mình đặt cược không phải là "thế giới sẽ xảy ra chuyện gì", mà là "cuối cùng quy tắc sẽ được giải thích như thế nào".
