Tác giả gốc: Hồ Thao, ChainCatcher
Khi ngành công nghiệp tiền mã hóa ngày càng trở nên chủ đạo, các nhà khởi nghiệp người Hoa dường như ngày càng xa rời trung tâm sân khấu.
Đã có thời, các dự án do người Hoa thành lập chiếm gần một nửa ngành công nghiệp, bao gồm các sàn giao dịch tiền mã hóa nổi tiếng như Binance, OKX, Bybit, Bitget, Gate, HTX, Bitmart. Trong lĩnh vực khai thác (mining) cũng vậy, các dự án như Bitmain, Canaan, Spark Pool đều giữ vị trí quan trọng trong ngành. Điểm chung của họ là hầu hết đều được thành lập vào năm 2017-2018 hoặc sớm hơn.
Mặc dù những người như Changpeng Zhao (CZ), Xu Mingxing, Jihan Wu, Justin Sun hiện vẫn đang nỗ lực không ngừng hoạt động tích cực ở tuyến đầu ngành, nhưng sau làn sóng DeFi Summer năm 2020, một sự đồng thuận chung dần hình thành: tầm nhìn thấy và tiếng nói của thế hệ nhà khởi nghiệp người Hoa mới trong ngành công nghiệp tiền mã hóa toàn cầu đã giảm sút, và cho đến nay vẫn chưa xuất hiện những nhà lãnh đạo có thể sánh ngang với thế hệ nhân vật ngành trước đó. Trước sự chênh lệch này, hệ sinh thái khởi nghiệp của người Hoa đã trải qua những gì? Cơ hội trong tương lai nằm ở đâu?
Định hình lại Môi trường Giám sát và Địa chính trị: Tác động đầu tiên của sự đứt gãy hệ sinh thái
Yếu tố không thể bỏ qua nhất trong năm năm qua là sự thay đổi mạnh mẽ của môi trường giám sát và chính trị địa phương.
Bắt đầu từ năm 2021, Trung Quốc đã tăng cường đáng kể các biện pháp quản lý đối với các hoạt động liên quan đến tiền mã hóa, các hoạt động như giao dịch, khai thác vốn nằm trong khu vực màu xám đã nhanh chóng bị cắt đứt. Trong những điểm nóng thị trường những năm gần đây, hầu như bất kỳ khái niệm nào trở nên phổ biến đều bị các cơ quan quản lý chỉ đích danh và phối hợp xử lý, từ ICO, NFT và bộ sưu tập số trước đây, đến các khái niệm gần đây như thanh toán, tài sản thế giới thực, điều này chắc chắn sẽ hạn chế phần nào dòng chảy hỗ trợ và nguồn lực chất lượng cao vào hệ sinh thái tiền mã hóa của người Hoa.
Những đợt trấn áp này không chỉ khiến các hoạt động khai thác và sàn giao dịch di chuyển ra nước ngoài nhanh hơn, mà quan trọng hơn, nó khiến các nhà khởi nghiệp người Hoa mất đi một thị trường nội địa vốn có lợi thế về hiệu ứng mạng, mật độ nhân tài và sự tập trung vốn, buộc họ phải chuyển đến các môi trường nước ngoài xa lạ để phát triển.
Trong hệ sinh thái tiền mã hóa giai đoạn đầu, nhiều dự án của người Hoa tăng trưởng bùng nổ đã nhanh chóng tích lũy người dùng nhờ cơ chế huy động của cộng đồng internet tiếng Trung: nhân rộng nhóm WeChat, mạng lưới KOL, ma trận truyền thông, các cuộc gặp mặt offline... Những kênh này từng là một trong những hệ thống truyền tải narrative (câu chuyện) tiền mã hóa hiệu quả nhất. Tuy nhiên, sự thay đổi chính sách quản lý đã khiến hệ thống này về cơ bản mất tác dụng.
Theo sau đó, trung tâm quyền lực của ngành nhanh chóng chuyển dịch sang phương Tây - sự dẫn dắt về tuân thủ (compliance) của Mỹ, sự đổ xô của vốn tổ chức, khuôn khổ quản lý ngày càng trưởng thành, bắt đầu định hình một trật tự ngành khác biệt rõ rệt so với năm 2017-2018. Các narrative mới, cấu trúc quản lý mới và cấu trúc vốn mới, về bản chất, nghiêng về thị trường nói tiếng Anh và các nhóm khởi nghiệp có định hướng tuân thủ mạnh. Chẳng hạn, những dự án tiền mã hóa như thị trường dự đoán (prediction markets), vốn có tính chất cờ bạc nhất định, rất khó ra đời trong môi trường thị trường Hoa ngữ với sự quản lý nghiêm ngặt về cờ bạc.
Trong môi trường ngành như vậy, các nhà khởi nghiệp người Hoa thế hệ mới cũng khó có được "sự tin tưởng mặc định" từ giới truyền thông toàn cầu, các nhà quản lý, nhà đầu tư và người dùng, so với các dự án phương Tây cùng loại, họ cần đầu tư nhiều chi phí thử nghiệm hơn vào tiếp thị, tuân thủ, v.v.
Chuyển dịch Sở thích của Vốn: Tác động thứ hai của sự đứt gãy hệ sinh thái
Nếu như sự ngăn cách thể chế do môi trường giám sát và địa chính trị gây ra là tác động đầu tiên, thì "sự chuyển hướng sở thích có cấu trúc" từ phía thị trường vốn lại càng làm trầm trọng thêm xu hướng bị marginalize (dồn ra rìa) của các nhà khởi nghiệp người Hoa trong chu kỳ mới.
Trong môi trường ngành hiện nay, nếu thiếu sự hỗ trợ về vốn và nguồn lực mạnh mẽ từ các VC (Quỹ đầu tư mạo hiểm), dự án sẽ ở thế yếu trong việc thu hút người dùng, lên sàn, narrative, v.v., vì vậy các nhà khởi nghiệp người Hoa trước tiên đã ở thế bất lợi về phía nguồn vốn.
Chịu ảnh hưởng của xu hướng giảm chung của altcoin và tỷ suất lợi nhuận đầu tư giảm mạnh, trong 2-3 năm gần đây, các VC có nền tảng người Hoa về cơ bản đã giảm đáng kể tần suất đầu tư, thậm chí dừng hẳn. Các nhà khởi nghiệp người Hoa, cả về con đường gọi vốn lẫn thoái vốn, đều bị hạn chế rất nhiều lựa chọn. Đối mặt với các VC do phương Tây dẫn dắt, các dự án người Hoa khó nói là có lợi thế do khác biệt ngôn ngữ và văn hóa, do đó số lượng và số tiền huy động được của các dự án người Hoa trong vài năm gần đây cũng liên tục có xu hướng giảm.
Tỷ lệ phần trăm số lượng dự án và số tiền huy động được của các dự án Trung Quốc đại lục trong ngành Nguồn: RootData
Kể từ đầu năm nay, ngành công nghiệp tiền mã hóa đã chứng kiến làn sóng IPO và M&A, các công ty như Circle, Gemini đã lên sàn chứng khoán Mỹ thành công, Coinbase, Ripple thường xuyên thực hiện mua lại, điều này có thể nói là đã tăng cường đáng kể niềm tin của các nhà khởi nghiệp và cả VC, nhưng những điều này hầu như không liên quan đến các dự án người Hoa. Có thể nói, các dự án phương Tây đang tận hưởng lợi ích thể chế từ sự chủ đạo hóa của ngành công nghiệp tiền mã hóa.
Dưới góc nhìn của vốn chủ đạo, các dự án phương Tây có lợi thế tự nhiên về mặt tuân thủ, sự đồng nhất văn hóa và con đường thoái vốn, các dự án người Hoa trừ khi có lợi thế vượt trội về cấu hình đội ngũ và nền tảng kỹ thuật, còn không rất khó giành được sự ưu ái từ vốn phương Tây.
Sự lệch pha giữa Cấu trúc Năng lực và Độ trưởng thành của Ngành: Tác động thứ ba của sự đứt gãy hệ sinh thái
Trong mười năm qua, chủ đề chính của ngành công nghiệp tiền mã hóa luôn là các lĩnh vực cơ sở hạ tầng và công cụ, trong thời gian đó mặc dù đã trải qua các lần lặp lại của các khái niệm mới như DeFi, NFT, trò chơi, inscription (khắc), nhưng hầu hết đều không trở thành các dự án chủ đạo.
Trong một cuộc phỏng vấn trước đây với ChainCatcher, Jason Kam, người sáng lập Folius Ventures, từng nói rằng, 5 đến 10 năm qua, sự phát triển của Web3 là đặt nền móng, trong đó quan trọng hơn là loại sản phẩm và trạng thái, đây là 10 năm thiên về hệ sinh thái, thiên về cơ sở hạ tầng, thiên về công cụ, thiên về xây dựng sự đồng thuận. Nói cách khác, cũng là 10 năm của sản phẩm B2B.
Phương Tây có ba thế hệ kỹ sư cực kỳ xuất sắc (lão, trung, thanh), rất giỏi trong việc xây dựng hệ sinh thái B2B kiểu này. Trong khi đó, khu vực Châu Á - Thái Bình Dương chủ yếu là các kỹ sư trẻ thuộc thế hệ 8x, 9x, con đường phát triển nghề nghiệp của họ thực ra là đi cùng với làn sóng lớn của ngành công nghiệp B2C Trung Quốc bắt đầu từ năm 2005. Nói cách khác, kinh nghiệm kỹ thuật của họ nằm ở mảng B2C và ứng dụng, điều này không phù hợp với quá trình phát triển của blockchain, vì vậy họ có thể không làm tốt ở mảng public chain (chuỗi công khai) và cơ sở hạ tầng.
"Nếu các nhà khởi nghiệp khu vực Châu Á - Thái Bình Dương cạnh tranh trên cùng một sân khấu với các nhà khởi nghiệp phương Tây ở cấp độ To C (với người dùng cuối). Tôi cho rằng các nhà khởi nghiệp khu vực Châu Á - Thái Bình Dương không có bất kỳ bất lợi nào, thậm chí còn có lợi thế, lợi thế nằm ở chỗ họ có kinh nghiệm sản phẩm cực kỳ phong phú, ở các phương pháp triển khai chiếm lĩnh thị phần mang tính tấn công cao."
Mặc dù ở lĩnh vực sàn giao dịch mang tính chất Web2 mạnh hơn, các nhà khởi nghiệp người Hoa đã chứng minh điều này, và ở mảng sản phẩm C端 (người dùng cuối) trên chain, sự nở rồi tàn nhanh chóng của Stepn mặc dù đã chứng minh được tài năng bẩm sinh của các nhà khởi nghiệp người Hoa trong sản phẩm C端, nhưng sự bùng nổ tổng thể thị trường sản phẩm cấp người tiêu dùng lại chậm trễ, điều này có liên quan chặt chẽ đến độ trưởng thành của cơ sở hạ tầng ngành, thị trường vẫn chưa đạt đến "vùng thoải mái" của các nhà khởi nghiệp người Hoa.
Các Nhà Khởi Nghiệp có Bối cảnh Văn hóa Đa dạng đang trở thành Chủ đạo trong Ngành
Xét một cách nghiêm túc, các nhà khởi nghiệp người Hoa trong vài năm gần đây cũng không phải là không có các case study tiêu biểu mới. Người sáng lập Hyperliquid, Jeff Yan, sinh ra là người gốc Hoa, bố mẹ anh là người nhập cư Trung Quốc, còn bản thân anh sinh ra và lớn lên tại Palo Alto, California, Mỹ, sau đó thi vào Đại học Harvard, chuyên ngành chính là Toán và Khoa học Máy tính. Sau khi tốt nghiệp, Jeff gia nhập gã khổng lồ giao dịch tần suất cao Hudson River Trading với vai trò nhân viên giao dịch định lượng (quantitative trader). Năm 2022, Jeff thành lập Hyperliquid và với triết lý "nhỏ mà tinh", không có VC, tăng trưởng driven bởi người dùng, đã xây dựng nó trở thành một trong những gã khổng lồ phát triển nhanh nhất trong ngành công nghiệp tiền mã hóa vài năm gần đây.
Tuy nhiên, mặc dù Hyperliquid là một dự án tham gia "có dòng máu người Hoa" và là một trong những dự án thành công nhất trong chu kỳ này, nhưng rất khó để coi đó là sự kế tục ảnh hưởng của các nhà khởi nghiệp người Hoa, bởi vì anh hầu như không hoạt động trong hệ sinh thái người Hoa, hình ảnh mà anh xây dựng trong mắt công chúng hầu như hoàn toàn là các giá trị quan phương Tây, và cũng chưa từng sử dụng tiếng Trung để diễn đạt. Sự trỗi dậy của Jeff và Hyperliquid càng làm nổi bật một thực tế, trong chu kỳ mới, dòng máu người Hoa vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng toàn cầu, nhưng điều kiện tiên quyết là phải hòa nhập vào hệ thống văn hóa chủ đạo, chứ không phải dựa vào con đường khởi nghiệp cũ của người Hoa. Nếu chỉ phụ thuộc vào một hệ thống văn hóa nào đó, thì bạn chỉ có thể trở thành công ty hàng đầu khu vực, mà không thể đạt được thành tích xuất sắc trong quá trình toàn cầu hóa.
Trên thực tế, nhiều dự án nổi tiếng của người Hoa trở thành leader trong các lĩnh vực của họ trong chu kỳ này, phần lớn người sáng lập cũng có background văn hóa đa dạng, ít nhất là đã theo học tại phương Tây từ giai đoạn đại học, chẳng hạn như người sáng lập Sahara Sean Ren, người sáng lập Kaito Yu Hu, người sáng lập BuidlPad Erick Zhang, v.v., kinh nghiệm lâu năm ở phương Tây đóng vai trò quan trọng trong con đường phát triển của họ.
Trên thực tế, các nhà khởi nghiệp có background văn hóa đa dạng trong ngành công nghiệp tiền mã hóa quả thực được ưa chuộng hơn, chẳng hạn như người sáng lập Ethereum, người sáng lập Solana và người sáng lập Binance Changpeng Zhao (CZ) đều là những người nhập cư từ Trung Quốc và Nga sang các quốc gia Bắc Mỹ từ thời thơ ấu, sự va chạm giữa các chế độ chính trị và văn hóa khác nhau đã khiến những nhà khởi nghiệp này có thể nhận ra giá trị của blockchain trong việc trao quyền chủ quyền cho cá nhân sớm hơn, và nhanh chóng hành động, trong việc xây dựng đội ngũ, kết nối nguồn lực, vận hành hàng ngày đều coi trọng tính bao trùm văn hóa, cuối cùng cũng sẽ dễ dàng nhận được sự ưu ái của người dùng có background văn hóa khu vực khác nhau.
Bản chất không biên giới của tiền mã hóa, cùng với các yêu cầu về quản lý và lợi ích của các quốc gia đối với tiền mã hóa, sự xung đột và mài giũa giữa hai bên sẽ chi phối xu hướng phát triển của ngành công nghiệp tiền mã hóa trong một thời gian dài. Các nhà khởi nghiệp người Hoa trong bối cảnh xung đột đa chiều giữa Trung-Mỹ và sự chủ đạo hóa của ngành công nghiệp tiền mã hóa, quả thực đang đối mặt với ngày càng nhiều thách thức, nhưng trong bối cảnh gần đây ngành công nghiệp tiền mã hóa gặp phải nhiều nghi ngờ về xu hướng cờ bạc, chủ nghĩa hư vô, thậm chí ngày càng nhiều khái niệm dự án bị vạch trần là giả tạo, thì xu hướng phát triển của các nhà khởi nghiệp người Hoa có lẽ đã không còn là một vấn đề quan trọng của ngành nữa, điều thực sự đáng quan tâm là: khi tăng trưởng kiểu speculation (đầu cơ) và bong bóng narrative dần lắng xuống, ai còn có thể tiếp tục đầu tư vào giá trị lâu dài của công nghệ phi tập trung, và thông qua các sản phẩm thực tế và đổi mới có thể kiểm chứng được để định nghĩa lại hướng đi của ngành.
Năng lực cạnh tranh cốt lõi của cục diện ngành trong tương lai sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào việc đội ngũ sáng lập có đủ khả năng hợp tác đa văn hóa, năng lực đầu tư công nghệ theo chủ nghĩa dài hạn, cũng như khả năng hiểu biết thể chế và sự dẻo dai của tổ chức khi đối mặt với sự không chắc chắn về quản lý. Dù đến từ nền văn hóa hay background quốc gia nào, những người có thể duy trì nỗ lực bền bỉ ở các chiều kích này, mới có thể trở thành người thụ hưởng thực sự của chu kỳ tiếp theo. Nói cách khác, con đường thành công trong ngành công nghiệp tiền mã hóa,从来都不取决于他们「来自哪里」(xưa nay không bao giờ phụ thuộc vào họ "đến từ đâu"), mà取决于他们「能做成什么」(phụ thuộc vào họ "có thể làm được gì").
