Tác giả: Citrini Research
Biên dịch: Felix, PANews
Cơ hội để các nhà đầu tư nhỏ lẻ thu về lợi nhuận cao trên thị trường chứng khoán ngày càng mong manh, nguyên nhân có thể liên quan đến việc các doanh nghiệp trì hoãn niêm yết. Tổ chức nghiên cứu Citrini đã có bài viết thảo luận về vấn đề các công ty trong thị trường vốn hiện đại có xu hướng duy trì trạng thái tư nhân trong thời gian dài, dẫn đến giá trị tăng trưởng chủ yếu bị các tổ chức VC chiếm đoạt, còn thị trường công chúng có thể đã trở thành công cụ thoát thanh khoản. Dưới đây là chi tiết nội dung.
Việc doanh nghiệp duy trì trạng thái tư nhân lâu dài thật là vô lý.
Mặc dù hiểu được động cơ cá nhân và không trách các nhà sáng lập làm vậy, nhưng hành động này làm tổn hại đến hệ thống đã tạo ra những doanh nghiệp này ngay từ đầu. Về cơ bản, đây là sự vi phạm lời hứa khiến chủ nghĩa tư bản vận hành.
Khế ước xã hội của Mỹ đối với thị trường vốn luôn vận hành khá xuất sắc.
Đúng vậy, bạn có thể làm việc tại một doanh nghiệp nhỏ nhàm chán, hoặc có một công việc không mấy nổi bật; bạn có thể sẽ không trở nên cực kỳ giàu có, cũng không có những ý tưởng mang tính cách mạng, và đôi khi bạn có thể cảm thấy hệ thống này không phục vụ bạn.
Nhưng ít nhất, bạn có cơ hội tham gia vào những thành tựu vĩ đại mà hệ thống này tạo ra.
Trong phần lớn thời gian sau chiến tranh, thỏa thuận này đại khái là: công chúng gánh chịu sự biến động, kém hiệu quả của thị trường và sự nhàm chán của việc nắm giữ chỉ số rộng. Để đổi lại, họ thỉnh thoảng được trao cho những cơ hội tăng trưởng mang tính cách mạng.
Nó tạo ra cơ hội thăng tiến vốn không tồn tại. Đặc biệt đối với những người tin vào triển vọng tăng trưởng kinh tế Mỹ nhưng không phải là người tham gia trực tiếp.
Trước đây từng chia sẻ hai câu chuyện: một phụ nữ nghỉ hưu sáu mươi tuổi, sau khi công ty Apple phát sóng quảng cáo Super Bowl đầu tiên, đã dùng hai tháng lương đầu tư vào cổ phiếu Apple, và sau đó không bao giờ bán ra. Người hàng xóm thời thơ ấu vào năm 1993 đã đầu tư vào America Online (AOL), đến khi nó sáp nhập với Time Warner, số cổ phiếu anh ta bán ra đủ để trang trải toàn bộ học phí đại học cho ba đứa con và trả hết nợ thế chấp.
Ngày nay, hầu như không còn công ty nào ở giai đoạn niêm yết như Apple vào những năm 70 hay AOL vào đầu những năm 90.
Ngay cả khi bạn chỉ là một lao công, bạn cũng có cơ hội đầu tư vào những công ty đang viết nên chương sử của nước Mỹ. Chế độ tinh anh của thị trường có nghĩa là chỉ cần bạn đủ sắc sảo, bạn có thể mua cổ phiếu AOL vào năm 1993.
Và đây chỉ là phần nổi của tảng băng chìm: một số ít người có tầm nhìn xa đã nhận thấy một số thay đổi.
Tác động rộng lớn hơn, mang ý nghĩa xã hội hơn thể hiện ở những người không đặc biệt quan tâm đến các động thái xã hội. Họ ngày ngày điểm danh đi làm và tan ca. Là một phần thúc đẩy hệ thống vận hành, họ có được cơ hội tham gia vào việc tạo ra của cải khổng lồ.
Ngay cả khi bạn không phải là nhà đầu tư cá nhân thông minh nhất, ngay cả khi cả đời chưa từng mua cổ phiếu, quỹ hưu trí của bạn cũng sẽ có lúc được đầu tư vào những công ty đang xây dựng tương lai. Là một phần nhỏ trong động cơ của chủ nghĩa tư bản, bạn không cần dựa vào may mắn.
Bạn đã rất may mắn, nhờ một phần lương của bạn được đầu tư vào tương lai của chính bạn. Đôi khi, bạn sẽ thấy mình trở thành một cổ đông nhỏ của một công ty, và công ty đó cuối cùng đã trở thành nền tảng của tương lai.
Nhờ sự hỗ trợ của hệ thống này, một số công ty đạt doanh thu hàng chục tỷ đô la mỗi năm. Nhưng những người hiện đang duy trì hệ thống này vận hành không thể hưởng lợi từ nó, bởi trong mắt thị trường vốn, họ không bình đẳng.
Trong động thái này, chủ nghĩa tư bản chỉ còn quay trở lại chế độ phong kiến. Một nhóm nhỏ người kiểm soát tư liệu sản xuất (đất đai) của thời đại, những người khác thì lao động cho họ, tính di động xã hội trở thành ảo tưởng. Nếu công ty không niêm yết, nó chỉ đang xây dựng lại cùng một cấu trúc với tài sản khác. Cổ phần của các công ty mang tính cách mạng, chính là mảnh đất mới.
Bạn phải sở hữu tài sản ròng trị giá 1 triệu đô la (không bao gồm bất động sản), hoặc có thu nhập đạt 200.000 đô la trong hai năm liên tiếp. Tài sản ròng trung bình của các hộ gia đình Mỹ là khoảng 190.000 đô la. Theo định nghĩa của pháp luật, họ quá nghèo, không đủ tư cách đầu tư vào tương lai. Nhưng chính những hộ gia đình trung bình này trong quá trình làm việc, tiêu dùng sử dụng sản phẩm của các công ty, những công ty này mới có giá trị.
Không có hàng trăm triệu người sử dụng ChatGPT, OpenAI không thể đạt được định giá 5000 tỷ đô la. Người dùng tạo ra giá trị. Bất kể trung gian có bao nhiêu giao dịch B2B, thì cuối chuỗi vẫn luôn là người tiêu dùng cá nhân cụ thể. Họ ít nhất nên có cơ hội nhận được một phần lợi ích từ đó.
Ở một khía cạnh nào đó, ngày nay thậm chí có thể còn tệ hơn chế độ phong kiến: ít nhất nông dân biết mình là nông dân. Ngày nay, mọi người "tham gia chủ nghĩa tư bản" thông qua kế hoạch hưu trí 401(k), nhưng lại bị hệ thống loại trừ khỏi thị trường tạo ra của cải mang tính cách mạng nhất.
Người già ngày càng giàu luôn là cách thức vận hành của chủ nghĩa tư bản. Nhưng cho đến gần đây, thị trường vốn mạnh mẽ của Mỹ ít nhất vẫn đảm bảo rằng bạn là một bên liên quan đến lợi ích. Người chiến thắng sẽ thắng, nhưng bạn cũng có thể tham gia vào chiến thắng của họ.
Bạn đáng lẽ có thể trở thành một trong những triệu người dùng đầu tiên của AOL và nói: "Tuyệt, tôi sẽ đầu tư vào công ty này." Trong sáu năm tiếp theo, giá cổ phiếu của nó tăng 80 lần. Ngày nay, bất kỳ sản phẩm tốt nào của công ty mới mà bạn sử dụng, cổ phiếu của nó hầu như không được giao dịch trên thị trường công khai.
Năm 1996, Mỹ có hơn 8000 công ty niêm yết. Mặc dù quy mô nền kinh tế ngày nay tăng theo cấp số nhân, nhưng số lượng công ty niêm yết không đến 4000.
Tính theo đô la đã điều chỉnh lạm phát năm 2024, vốn hóa thị trường trung bình của các công ty niêm yết năm 1980 là 105 triệu đô la. Năm 2024 là 1,33 tỷ đô la.
Trọng tâm thảo luận ở đây không phải là vốn hóa thị trường trung bình. Trong thế kỷ qua, gần một nửa mức tăng trưởng vốn hóa đến từ các công ty nằm trong top 1%.
Anthropologie, SpaceX, OpenAI.
Những công ty này đáng lẽ phải nằm trong số 1% đó. Ngày nay, con đường duy nhất để công chúng tham gia vào sự tăng trưởng của những công ty này là thông qua IPO sau khi tốc độ tăng trưởng của công ty đã bắt đầu chậm lại.
Amazon niêm yết chỉ sau ba năm thành lập, khi đó doanh thu chỉ là 148 triệu đô la và đang thua lỗ. Apple niêm yết sau bốn năm thành lập.
Khi Microsoft niêm yết năm 1986, vốn hóa thị trường của nó chiếm khoảng 0,011% GDP của Mỹ. Trong vòng mười năm, nó đã tạo ra khoảng 12.000 nhân viên triệu phú. Các thư ký và giáo viên ở Washington cũng trở thành triệu phú nhờ mua cổ phiếu của công ty phần mềm này và nắm giữ lâu dài.
SpaceX có thể nói là một trong những công ty mang tính bước ngoặt và truyền cảm hứng nhất của nước Mỹ ngày nay, với định giá 8000 tỷ đô la. Chiếm khoảng 2,6% GDP.
OpenAI gần đây đã hoàn thành vòng gọi vốn 5000 tỷ đô la, và được cho là đang cố gắng gọi thêm 1000 tỷ đô la với định giá 8300 tỷ. Vào tháng 10 năm 2024, định giá của nó là 1570 tỷ đô la. Nếu OpenAI niêm yết vào thời điểm đó, rất có thể nó sẽ sớm được đưa vào chỉ số S&P 500, thậm chí có thể trở thành khoản nắm giữ lớn thứ sáu hoặc thứ bảy trong chỉ số này (xét tình hình giao dịch của các công ty AI, thậm chí còn cao hơn).
Tuy nhiên, phần lớn giá trị gia tăng mới này sẽ không rơi vào tay công dân Mỹ, mà sẽ chảy vào các quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ tài sản có chủ quyền.
Tính theo giá trị đô la năm 2024, vốn hóa thị trường của Apple khi niêm yết là 1,8 tỷ đô la. Nó thậm chí còn không lọt vào top 100 công ty có vốn hóa lớn nhất.
Năm 1997, Amazon niêm yết với định giá 438 triệu đô la. Quá trình niêm yết hỗn loạn, biến động dữ dội. Trong thời kỳ bong bóng dotcom vỡ, giá cổ phiếu của nó giảm 90%.
Nhưng chính vì công chúng đã gánh chịu sự biến động đó, họ cũng thu về mức tăng 1700 lần sau đó.
Họ không cần đủ tiền để đầu tư vào quỹ đầu tư mạo hiểm, cũng không cần "xây dựng mạng lưới quan hệ". Rào cản gia nhập thị trường chỉ đơn giản là giá của cổ phiếu.
Hãy nhìn vào Uber.
Công ty này vào bất kỳ thời kỳ nào cũng sẽ thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư công chúng bình thường, bởi vì Uber được sử dụng ở khắp mọi nơi. Tuy nhiên, khi Uber niêm yết vào năm 2019 với định giá 89 tỷ đô la, giá trị của nó đã tăng khoảng 180 lần so với các vòng gọi vốn mạo hiểm giai đoạn đầu.
Nếu đây là những năm 90, các nhà đầu tư cá nhân có lẽ đã có cơ hội nhận thấy thế giới đang thay đổi. Giả sử một tài xế lái xe cho Uber, vào năm 2014 khi tổng số chuyến đi của công ty vượt mốc 100 triệu (khi đó định giá 17 tỷ đô la), thì đó cũng sẽ là lợi nhuận 10 lần, tỷ lệ tăng trưởng kép hàng năm là 22%.
Nhưng thực tế là, công chúng trong gần bảy năm chỉ được hưởng lợi từ việc giá cổ phiếu Uber tăng gấp đôi.
Ở đây muốn làm rõ một điểm: không phải kêu gọi tất cả startup đều niêm yết. Những người đầu tư vào vòng hạt giống đến vòng C của Uber rõ ràng đã chịu rủi ro lớn và cũng thu về lợi nhuận khổng lồ.
Nhưng đến khi Uber thực hiện vòng gọi vốn D, không khỏi thắc mắc, liệu việc duy trì tư nhân chỉ để đảm bảo con đường dẫn đến vị thế thống trị thị trường của nó suôn sẻ hơn, dễ dàng thoát tiền hơn, và tất cả lợi nhuận cuối cùng đều chảy vào giới VC.
Ở đây phải nhấn mạnh lại: đầu tư mạo hiểm luôn là một phần không thể thiếu của tiến bộ công nghệ. Nhiều công ty đáng lẽ đã bị thị trường đào thải có thể tồn tại được, rất có thể là nhờ chúng có thể huy động vốn từ một nhóm nhà đầu tư dài hạn.
Nhưng nếu các nhà đầu tư mạo hiểm hy vọng trò chơi tiếp tục, họ cần đảm bảo toàn bộ hệ thống không sụp đổ vì tự quá tải.
Ngày nay đã thấy sự xuất hiện của "nền kinh tế hình chữ K".
Người Mỹ thu nhập cao: Tăng trưởng tài sản và thu nhập:
- Tăng giá tài sản: Giá trị chứng khoán và bất động sản tăng.
- Ổn định làm việc từ xa: Công việc ổn định, chi tiêu giảm, tiết kiệm tăng.
- Tăng trưởng thu nhập mạnh mẽ hơn: Lương, thưởng và đệm tài chính tăng.
Gia đình thu nhập thấp: Vật lộn sinh tồn, đối mặt áp lực giá cả:
- Tăng trưởng thu nhập chậm lại: Lương trì trệ hoặc tăng chậm.
- Giá cả tăng vọt (lạm phát): Giá thuê nhà, thực phẩm, năng lượng và hàng thiết yếu tăng.
- Tính dễ tổn thương tài chính: Nợ tăng, tiết kiệm hạn chế, dễ bị ảnh hưởng bởi cú sốc.
Giải pháp cho vấn đề này không chỉ một, nhưng bất cứ điều gì có thể mở rộng quyền sở hữu tài sản đều đang điều chỉnh động lực. Tác động của AI rất có thể sẽ chỉ làm trầm trọng thêm động thái này. Nếu phần trên của chữ K trở nên hẹp hơn vì người hưởng lợi tập trung quá mức, tình hình sẽ càng tệ hơn. Nếu thị trường công chúng trở thành công cụ thoát thanh khoản cho các dự án đầu tư mạo hiểm đã chín muồi, thì động thái này về bản chất là không bền vững.
Chủ nghĩa tư bản sẽ nhường chỗ cho chế độ phong kiến mới. Bất ổn xã hội sẽ phổ biến hơn.
Nhìn lại Trung Quốc, năm nay có thể sẽ cho phép nhiều công ty AI giai đoạn đầu và giữa niêm yết hơn, vượt qua Mỹ về số lượng doanh nghiệp. Thị trường Chứng khoán Khoa học Công nghệ (STAR Market) trông giống Nasdaq đầu những năm 90 một cách đáng kinh ngạc, mang lại cơ hội tạo ra của cải khổng lồ cho các nhà đầu tư đại chúng. Trung Quốc dường như hiểu rằng điều này giúp xây dựng tầng lớp trung lưu mạnh mẽ, trong khi Mỹ dường như đã quên mất điều đó.
Doanh nghiệp không muốn chịu sự biến động của thị trường. Họ không cần bước vào thị trường công chúng cho đến khi quy mô lớn đến mức VC không thể cung cấp vốn cho họ nữa. Các nhà VC biết chỉ cần đẩy định giá lên cao hơn trong vòng gọi vốn tiếp theo, nên cũng sẽ không thúc đẩy doanh nghiệp niêm yết.
Tình huống này không biết có thay đổi không, cũng không biết thay đổi thế nào, nhưng rõ ràng là nước Mỹ đang tiến đến một thế giới nơi chỉ số S&P 500 về cơ bản trở thành công cụ thoát thanh khoản.
OpenAI và Anthropic sẽ niêm yết với tư cách là một trong những công ty lớn nhất toàn cầu, và các chỉ số mà mọi người dựa vào để duy trì cuộc sống nghỉ hưu sẽ buộc phải mua cổ phiếu của họ. Đến lúc đó, ngay cả khi cổ phiếu hoạt động tốt, công chúng đã bị loại khỏi quá trình tạo ra của cải, và lợi nhuận trong tương lai bị tổn hại.
Tổng giá trị của các doanh nghiệp trong danh sách kỳ lân Crunchbase đạt 7,7 nghìn tỷ đô la, vượt quá 10% vốn hóa thị trường của chỉ số S&P 500.
Xét những công ty thành công nhất của thế kỷ trước được liệt kê ở trên, một số người có thể chỉ trích rằng có sự thiên vị sống sót. Nhưng đây chính là điểm mấu chốt. Đầu tư thụ động vào một chỉ số như S&P 500 hiệu quả như vậy, một phần là vì theo thời gian, nó có xu hướng giữ lại những doanh nghiệp chất lượng và loại bỏ những doanh nghiệp kém chất lượng. Nó được hưởng lợi từ thời kỳ công ty chiếm vị thế thống trị, đặc biệt là trong quá trình các công ty này đang tích cực tiến tới vị thế thống trị.
Apple được đưa vào chỉ số S&P 500 chỉ hai năm sau khi niêm yết, thay thế công ty Morton Norwich (một công ty muối, sau đó sáp nhập với một công ty dược phẩm, trở thành bên chịu trách nhiệm cho thảm họa tàu con thoi Challenger, cuối cùng bị chia tách bởi vốn cổ phần tư nhân).
Hãy nhìn vào những công ty thực sự tạo ra của cải trong 50 năm qua:
Ngay cả công ty IPO có vốn hóa cao nhất - Google (23 tỷ đô la), cũng chỉ ở mức thấp nhất trong top 100 công ty thời điểm đó.
Nếu hy vọng chế độ tư bản chủ nghĩa có thể tiếp tục, thì cần khuyến khích mọi người đầu tư. Nhưng nếu đầu tư chỉ trở thành công cụ kiếm lợi cho một số ít người, thì hệ thống này rất khó duy trì. Việc xem niêm yết như một phương tiện thoát vốn, và hạn chế công ty trước khi chúng trở thành gã khổng lồ toàn quốc, đã bỏ qua chính chế độ vốn tạo điều kiện tồn tại cho những công ty này. Nếu độc quyền lợi nhuận từ việc đầu tư vào các công ty mang tính thời đại trong tay một số ít người, thì đa số sẽ dần mất niềm tin vào chế độ này.
Không biết tình huống này nên thay đổi thế nào, cũng không biết các động lực hiện có đã ăn sâu đến mức không thể thay đổi hay không, nhưng nếu có khả năng thay đổi nó, thì nên cải thiện.
Đọc thêm: Robinhood vs Coinbase: Ai sẽ là cổ phiếu tăng 10 lần tiếp theo?
