Tác giả: Francesco Andreoli, Trưởng bộ phận Quan hệ Nhà phát triển tại Consensys & MetaMask
Biên dịch: Gia Hoan, ChainCatcher
Ai cũng đếm vòng gọi vốn, chẳng ai đếm đám tang. Vì vậy tôi đã đếm cả hai.
Sáu tháng trước tôi bắt đầu thống kê các ngân hàng số (neobank), vì tôi thấy không ai có thể nói cho tôi biết ngành này thực sự có bao nhiêu công ty. Các nhà phân tích bán file PDF với giá 4000 đô la không biết, các VC rót tiền vào không biết, ngay cả những nhà sáng lập đang cạnh tranh với nhau cũng không biết.
Câu trả lời là, tính đến tháng 7/2026: 368 ngân hàng số đã được xác minh và vẫn đang hoạt động. Tôi theo dõi từng công ty trong số đó tại neobankbeat.com, dữ liệu hoàn toàn mở.
Nhưng con số thực sự thay đổi cách nhìn của tôi về ngành này không phải là 368, mà là tôi đã phải xóa bao nhiêu công ty để có được con số đó.
368 ngân hàng số đã xác minh và vẫn đang hoạt động
Sự trỗi dậy là có thật. Hãy bắt đầu từ điểm này.
Tổng hợp tất cả số người dùng mà các công ty trong tập dữ liệu tự công bố, những ngân hàng số chúng tôi theo dõi đang phục vụ khoảng 1.46 tỷ người. Đây không phải là dự báo, cũng không phải con số trên biểu đồ TAM, mà là số khách hàng thực tế mà các công ty báo cáo.
Phân bổ địa lý sẽ khiến bất cứ ai quen đọc báo chí fintech phương Tây ngạc nhiên:
Trong đó, 817 triệu người dùng ở châu Á. Chỉ riêng WeBank đã phục vụ hơn 400 triệu người, nhiều hơn tổng số ngân hàng số ở Mỹ và châu Âu cộng lại.
Nubank có 131 triệu khách hàng, nhiều hơn tổng số ngân hàng số trên toàn nước Mỹ.
Quân bài chủ lực của châu Âu, Revolut, có trên 50 triệu người dùng. Thành tích này rất ấn tượng, nhưng so với những con số ở châu Á thì vẫn chỉ là một phần nhỏ.
Động lực tăng trưởng của ngành cũng đang dịch chuyển. Trong số các ngân hàng số được thành lập và sống sót đến nay trong thập niên 2020, 30% là các ứng dụng web3 tự giám sát (self-custody), số dư của người dùng hoàn toàn không do bất kỳ công ty nào nắm giữ. Trong số được thành lập thập niên 2010, tỷ lệ này là 4%. Dù bạn nghĩ gì về tiền điện tử, những người xây dựng đã dùng chân để bỏ phiếu.
Vì vậy, vâng, sự trỗi dậy là có thật: 368 công ty, ba làn sóng với cấu trúc hoàn toàn khác biệt (254 ngân hàng thách thức truyền thống, 58 ứng dụng kết hợp fiat và crypto, 56 ứng dụng web3 gốc), dưới cùng là 106 nhà cung cấp cơ sở hạ tầng, đằng sau là 219 nhà đầu tư. Tất cả đều được đánh dấu trên bản đồ.
Tiếp theo là phần không ai viết vào bản kế hoạch kinh doanh (BP).
Trong 368 công ty, chỉ có 127 công ty sở hữu giấy phép ngân hàng đầy đủ.
Hãy đọc lại lần nữa. Hai phần ba số "ngân hàng" trong cửa hàng ứng dụng trên điện thoại của bạn thực chất không phải là ngân hàng. Quyền tồn tại của họ là được thuê từ một ngân hàng ủy quyền (partner bank), một giấy phép tiền điện tử (e-money license), hay một tổ chức phát hành thẻ nào đó mà bạn chưa từng nghe tên. Và khách hàng của họ hầu như không bao giờ biết mình đang đứng ở phía nào của ranh giới này.
Giấy phép ngân hàng
Đây không phải vấn đề kỹ thuật, mà là rủi ro cấu trúc cốt lõi của toàn ngành, và nó liên quan đến cả tính mạng con người:
WaveCrest, 2018: Visa thu hồi quyền của một tổ chức phát hành thẻ, hàng chục dự án thẻ crypto chết trong một đêm.
Wirecard, 2020: Một nhà xử lý thanh toán phát hiện lỗ hổng 1.9 tỷ euro, tiền của một loạt "ngân hàng" trên toàn châu Âu bị đóng băng, sai lầm duy nhất của họ là đã xây dựng trên nền tảng đó.
Synapse, 2024: Một trung gian BaaS (Ngân hàng như một dịch vụ) phá sản, người Mỹ bình thường mới phát hiện "được FDIC bảo hiểm" không có ý nghĩa như họ tưởng, vì vấn đề nằm chính xác ở cuốn sổ cái ghi lại số tiền nào thuộc về ai.
Ready, 2026: Cùng một bộ phim, khác diễn viên.
Khi một ngân hàng thực sự đổ vỡ, bảo hiểm tiền gửi sẽ chi trả. Khi cơ sở hạ tầng của ngân hàng số gặp sự cố, khách hàng nhận được một số xếp hàng trong thủ tục phá sản.
Cái chết trong ngành này là thầm lặng. Đó mới là vụ bê bối thực sự.
Sau khi duy trì bộ dữ liệu này, có một điều tôi không ngờ tới lúc đầu: việc xóa bỏ chưa bao giờ dừng lại.
Ai đang kiểm soát?
Chỉ trong tháng này, đã có năm thực thể biến mất khỏi danh sách, họ bị thanh lý, bị sáp nhập, hoặc lặng lẽ chuyển đổi thành thứ gì đó khác. Không có thông cáo báo chí, không có bài phân tích hậu sự kiện. Các ngân hàng số không chết ầm ĩ như FTX.
Ứng dụng chỉ đơn giản là ngừng cập nhật, dịch vụ khách hàng ngừng trả lời, và rồi một ngày nào đó tên miền chuyển hướng đến trang đích của một đối tác, hàng trăm nghìn khách hàng hoặc phải di chuyển, hoặc bốc hơi.
Không ai viết cáo phó cho ngân hàng số. Báo chí fintech đưa tin về ra mắt sản phẩm và vòng gọi vốn, vì phí quảng cáo và cơ hội phỏng vấn đều ở phía đó. Vì vậy, nghĩa địa này vẫn vô hình, mỗi nhà sáng lập mới đều lao đầu vào cùng năm cái bẫy, tưởng mình là người đầu tiên nhìn thấu chúng.
Đó là lý do tại sao chúng tôi ghi chép việc thoát ra kỹ lưỡng như việc thâm nhập. Dữ liệu thất bại có giá trị hơn dữ liệu gọi vốn. Bạn không học được gì từ thông cáo báo chí cả.
"Nhưng AI sẽ giải quyết vấn đề mô hình sinh lời." Thật sao?
Giờ đây, mọi bản kế hoạch kinh doanh ngân hàng số đều viết về AI. Vì vậy, chúng tôi đã xem xét lần lượt 368 công ty, đối chiếu với báo cáo tài chính, công bố quy định và bằng chứng triển khai thực tế, chứ không phải trang tiếp thị.
67 công ty vượt qua. 18%. 300+ công ty còn lại hoặc vẫn đang thí điểm, hoặc "đang khám phá", hoặc coi mô hình của đối tác là của mình.
Ngân hàng số AI?
Và điều trái với trực giác là: những công ty làm AI tốt nhất thường không phải là những công ty nổi tiếng, mà là các tổ chức cho vay ở các thị trường mới nổi như Nigeria, Philippines, Mexico, Bangladesh. Ở những nơi này, hệ thống tín dụng hầu như không tồn tại, một mô hình có thể thẩm định tín dụng cho những người không có lịch sử tín dụng không phải là tính năng bổ sung, mà là lý do duy nhất để công việc kinh doanh này tồn tại.
Phương Tây đang nói về ngân hàng AI, các nước Nam Bán cầu (Global South) mới đang thực sự tạo ra nó, vì họ không có lựa chọn nào khác.
Bản đồ này thực sự cho thấy điều gì
Hãy nhìn vào phần cơ sở hạ tầng trên bản đồ: 106 nhà cung cấp, đỡ 368 thương hiệu hướng tới người tiêu dùng. Trong khung này, một số ít các ngân hàng ủy quyền, nền tảng BaaS và nhà xử lý phát hành thẻ, mỗi bên đều gánh hàng chục logo phía trên. Sự tập trung không thể nhìn thấy từ phía người tiêu dùng này, chính là mức độ tập trung sẽ tạo ra Synapse tiếp theo.
Đây là hình ảnh trung thực nhất của ngành vào năm 2026: một sự trỗi dậy ngoạn mục, thực sự thay đổi thế giới, 1.5 tỷ người tiếp cận dịch vụ ngân hàng thông qua một ứng dụng, trong đó nhiều người là lần đầu tiên trong đời; và tất cả những điều này được xây dựng trên một lớp nền móng mà đại đa số khách hàng chưa từng nghe nói đến, với hai phần ba công ty không thể tồn tại qua một quý tồi tệ của "chủ nhà" của họ.
Hai điều cùng đúng. Chính điều đó làm cho nó thú vị.
Ba dự đoán tôi sẵn sàng thừa nhận có thể sai
Khoảng trống giấy phép sẽ thu hẹp từ cả hai phía. Những người chơi mạnh không có giấy phép sẽ mua lại hoặc xin được giấy phép, những người chơi yếu sẽ trở thành mục bị xóa vào năm 2027. Vùng trung gian sẽ biến mất.
Vụ nổ tín dụng AI đầu tiên sẽ xảy ra trong vòng hai chu kỳ tín dụng. 67 mô hình đã triển khai, hầu hết chưa từng trải qua một chu kỳ suy thoái thực sự với hình thái hiện tại. Một số sắp học được rằng dữ liệu huấn luyện của họ đang thiếu cái gì.
Làn sóng tiếp theo của khách hàng không phải là con người. Cơ sở hạ tầng ngân hàng phục vụ đại lý AI, bao gồm ví do đại lý vận hành, thẻ do đại lý phát hành, thanh toán máy-máy, hiện nay chỉ có 7 công ty đang làm. Nó trông giống như web3 gốc năm 2021: rất nhỏ, rất kỳ dị, và mang tính cấu trúc.
