Đã gần nửa năm kể từ khi Bitcoin lập kỷ lục lịch sử mới. Trong nửa năm giảm giá này, hầu như tất cả các thực thể nắm giữ tiền ảo của chính phủ các quốc gia được biết đến đều không có hành động bán ra, tuy nhiên, chúng tôi lại phát hiện ra một cặp đối thủ rất thú vị:
El Salvador VS Bhutan
Trong khoảng thời gian gần nửa năm, lượng nắm giữ Bitcoin của El Salvador đã tăng từ 6376 lên 7600 đồng, trong khi Bhutan giảm từ 6234 xuống còn 4000 đồng.
Áp lực bán ra từ dãy Himalaya này không lớn, nhưng rất bí ẩn. Bhutan, một quốc gia Phật giáo tương đối khép kín nằm giữa Trung Quốc và Ấn Độ, lần đầu tiên mở cửa cho khách du lịch nước ngoài vào năm 1974, giới thiệu truyền hình và internet vào năm 1999, chuyển đổi từ chế độ quân chủ chuyên chế sang quân chủ lập hiến vào năm 2008, và cho đến nay vẫn chính thức cấm sử dụng túi nhựa.
Một quốc gia như vậy, lượng nắm giữ Bitcoin ở thời kỳ đỉnh cao đạt 13000 đồng, 4000 đồng hiện tại là kết quả sau khi đã bán đi rất nhiều. Tôi nghĩ, bạn có thể có nhiều thắc mắc, nhưng thắc mắc đầu tiên cần giải quyết là:
A Di Đà Phật, thí chủ Bhutan, Bitcoin của ngài từ đâu mà có?
Thủy điện, món quà trời ban
Là một quốc gia Phật giáo, Bhutan từng rất an nhiên.
Năm 1972, Quốc vương Bhutan Jigme Singye Wangchuck đã đề xuất "Tổng hạnh phúc quốc dân". Đúng vậy, hệ thống đánh giá "Bạn có hạnh phúc không" nổi tiếng thế giới hiện nay, ban đầu được Bhutan đề xuất.
Trong lòng có Phật, A Di Đà Phật, tiền tài danh lợi đều là vật ngoài thân. Năm 2006, trong bản đồ "Hạnh phúc thế giới" đầu tiên do Đại học Leicester (Anh) công bố, Bhutan xếp thứ 8.
Nhưng trong lòng có Phật, cũng phải sống. Bhutan đến tháng 12 năm 2023 mới thoát khỏi hàng ngũ "các nước kém phát triển nhất". Trong "Báo cáo Hạnh phúc thế giới" do Liên Hợp Quốc công bố, thứ hạng cao nhất mà Bhutan từng đạt được là thứ 84 vào năm 2014. Đến năm 2019, tiếp tục giảm xuống thứ 95.
Mỗi quốc gia đều có lợi thế riêng, lợi thế của Bhutan là thủy điện. Bhutan nằm ở sườn nam dãy Himalaya, có nhiều sông ngòi, lượng mưa hàng năm dồi dào, và chênh lệch địa hình lớn. Tiềm năng lý thuyết về thủy điện của Bhutan ước tính đạt 30000 - 40000 MW, trong khi công suất lắp đặt đã khai thác hiện nay chỉ khoảng 2300 - 4000MW, mới chỉ thực hiện được 5 -10 % tiềm năng.
Vào mùa hè, Bhutan thậm chí có điện dùng không hết. Năm 2025, sản lượng điện đỉnh mùa hè của Bhutan vào khoảng 3600 MW, nhưng nhu cầu đỉnh hàng ngày trong mùa hè tương ứng chỉ khoảng 900 - 1000 MW.
70% số điện dư thừa dùng không hết, đương nhiên cần tìm một đối tượng để tạo thu nhập, Bhutan bán số điện này cho Ấn Độ. Và thủy điện, cũng đương nhiên trở thành trụ cột kinh tế tuyệt đối của Bhutan, chiếm khoảng 17 - 20% GDP, xuất khẩu thủy điện đóng góp hơn 63% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Nhưng thương vụ mua bán này với Ấn Độ, Bhutan phần nào không mấy hài lòng. Từ năm 1961, Ấn Độ đã chủ trì hầu hết việc xây dựng các nhà máy thủy điện của Bhutan, và sử dụng mô hình tài trợ "60% viện trợ không hoàn lại + 40% vay vốn". Nói đơn giản, Ấn Độ bỏ tiền ra giúp bạn xây nhà máy điện, nhưng cái giá phải trả là bạn phải ưu tiên và bán lại điện giá rẻ cho Ấn Độ.
Mô hình đổi công trình lấy tài nguyên này đã khóa chặt mạch máu kinh tế của Bhutan trong hệ thống thanh toán bằng Rupee. Mặc dù nắm trong tay năng lượng, Bhutan đổi lại chỉ được Rupee lưu thông ở nước láng giềng, rất khó để trực tiếp đổi lấy ngoại tệ USD cần thiết cho công nghiệp hiện đại trên thị trường quốc tế.
Làm thế nào để phá vỡ thế bế tắc?
Biến thủy điện thành Bitcoin
Liều thuốc giải mà Bhutan tìm thấy, là đào Bitcoin.
Vào khoảng năm 2019 đến năm 2020 (khi đó giá Bitcoin vào khoảng 5000 USD), Bhutan bắt đầu bí mật thử nghiệm một con đường có tên là "số hóa năng lượng" - sử dụng thủy điện dư thừa để khai thác Bitcoin.
Năm 2019, Quốc vương Wangchuck của Bhutan từng tuyên bố: "Là một quốc gia nhỏ, chúng ta phải trở thành một quốc gia thông minh - đây không phải là lựa chọn, mà là điều cần thiết. Công nghệ là công cụ không thể thiếu để hiện thực hóa tầm nhìn này."
Năm 2025, Thủ tướng Bhutan Tshering Tobgay từng công khai nói: "Khi giá điện tốt, chúng tôi bán cho Ấn Độ; khi giá điện không tốt, chúng tôi giữ lại để đào Bitcoin, điều này rất có ý nghĩa chiến lược."
Ngoài thủy điện dùng không hết, điều kiện khí hậu độc đáo của Bhutan, đặc biệt là nhiệt độ trung bình năm chỉ 5.5°C ở các vùng cao nguyên trung tâm, cũng mang lại lợi thế làm mát tự nhiên cho việc đào tiền, giảm đáng kể chi phí năng lượng cho khai thác.
Ngoài ra, ngành công nghiệp khai thác Bitcoin cũng hoàn toàn phù hợp với quan điểm bảo vệ môi trường và tôn giáo của Bhutan với tư cách là một quốc gia Phật giáo. Hiến pháp Bhutan quy định phải duy trì 60% độ che phủ rừng, điều này hạn chế sự phát triển của các ngành công nghiệp nặng truyền thống. Nhưng khai thác bằng thủy điện là một "ngành công nghiệp vô hình" không thải khí nhà kính, không phá hủy sinh thái, dùng để đào Bitcoin hoàn toàn không trái với lời răn dạy của Đức Phật. Ngược lại là những rắc rối mà tiền điện tử gặp phải khi phát triển ở các quốc gia Hồi giáo - trong luật Hồi giáo Sharia, các hoạt động tài chính nghiêm cấm cho vay nặng lãi (Riba) và cờ bạc (Gharar). Do biến động giá Bitcoin mạnh và thiếu sự bảo đảm của tài sản hữu hình, một số học giả Hồi giáo (như Hội đồng Hồi giáo Syria) từng ra fatwa tuyên bố Bitcoin là "Haram" (bị cấm).
Dùng thật nhiều thủy điện để đào. Thông qua Bitcoin, Bhutan đã tìm thấy một con đường phát triển kinh tế để thoát khỏi "sự phong tỏa của đồng Rupee". Tuy nhiên, một quốc gia Phật giáo tương đối khép kín, làm thế nào lại tìm thấy con đường đột phá trong lĩnh vực tài chính hiện đại này?
Nhà điều hành Bitcoin của Bhutan
Khai thác Bitcoin của Bhutan không phải là hành động bốc đồng của nhà vua hay một chính khách cuồng nhiệt nào đó, mà là một chiến lược "đầu tư thay thế" được lên kế hoạch cẩn thận bởi các quan chức kỹ thuật chuyên nghiệp của quỹ đầu tư tài sản quốc gia Druk Holding and Investments (DHI).
Giám đốc điều hành hiện tại của DHI, Ujjwal Deep Dahal, là người điều hành chính thúc đẩy khai thác Bitcoin của Bhutan. Ông là một kỹ sư điện, có nền tảng sâu rộng trong lĩnh vực điện và thủy lợi. Trước khi nắm quyền DHI, ông đã hiểu sâu sắc những lợi thế và hạn chế của nguồn tài nguyên thủy điện Bhutan.
Theo quan điểm của Dahal, Bhutan đang phải đối mặt với những bất lợi nghiêm trọng về địa lý và nhân khẩu học ("Địa lý là thách thức đối với chúng tôi, nhân khẩu học là thách thức đối với chúng tôi"). Ông coi công nghệ là con đường duy nhất để Bhutan phát triển nhảy vọt. Năm 2019, Dahal thúc đẩy DHI bắt đầu đầu tư bí mật vào máy đào Bitmain. Logic của ông rất rõ ràng: Sử dụng "điện thải" không thể xuất khẩu và không thể tiêu thụ được trong mùa mưa ở Bhutan để khai thác "vàng kỹ thuật số", như một sự bổ sung đa dạng hóa cho dự trữ ngoại hối quốc gia.
Ở một quốc gia Phật giáo tương đối khép kín, người có thể nhanh nhạy nắm bắt cơ hội lịch sử của Bitcoin, đương nhiên không phải người thường, mà là các quan chức kỹ thuật có nền tảng giáo dục đỉnh cao quốc tế. Hành trình trưởng thành của Dahal, đương nhiên cũng không thể xuất thân khổ cực, mà là hình mẫu điển hình của tầng lớp tinh hoa Bhutan. Là con trai của một công chức cấp cao chính phủ, Dahal từ nhỏ đã được hưởng những nguồn lực giáo dục tốt nhất của Bhutan, và nhận được "Học bổng tinh hoa" (Elite Scholarship) của chính phủ để đi du học. Ông từng học giáo dục đại học cơ bản ở Ấn Độ, sau đó sang Canada và Mỹ học sâu hơn, và từng là nghiên cứu viên tại chương trình SPURS (Dự án Nghiên cứu Đặc biệt và Khu vực) của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT).
Chính những ý tưởng công nghệ tiên phong tiếp xúc được tại MIT, kết hợp với nguồn lực năng lượng bản địa của Bhutan, đã thúc đẩy ông vào năm 2019 khi giá Bitcoin ở mức thấp, đề xuất với cấp cao Bhutan ý tưởng "lợi dụng chênh lệch giá điện" sử dụng thủy điện để khai thác Bitcoin.
Chúng sinh bình đẳng, chúng sinh cũng không bình đẳng.
Cược bạc cấp quốc gia
Vì là để tạo thu nhập, Bitcoin được đào "miễn phí" bằng thủy điện dư thừa của Bhutan, đương nhiên là phải chuyển thành tiền mặt để đóng góp vào dự trữ ngoại hối của quốc gia. Câu hỏi "Tại sao Bhutan bán Bitcoin" đã có câu trả lời, nhưng chúng ta có thể tìm hiểu sâu hơn một chút.
Tháng 6 năm 2023, đối mặt với cuộc khủng hoảng mất nhân sự công chức nghiêm trọng, chính phủ Bhutan đã sử dụng khoảng 72 triệu USD từ quỹ dự trữ Bitcoin để tăng lương 50% cho toàn bộ công chức.
Ngày 17 tháng 12 năm 2025, Ngày Quốc khánh Bhutan. Bhutan lại đưa ra một quyết định táo bạo, đem toàn bộ số Bitcoin tích lũy nhiều nhất là một vạn đồng (theo giá trị thị trường lúc đó, tài sản này lên tới khoảng 1 tỷ USD), làm quỹ hạt giống cho tương lai đất nước, bơm toàn bộ vào khu đặc khu rộng lớn vẫn còn trên giấy - "Thành phố Chánh niệm Gelephu (GMC)".
Mô hình tài chính của GMC, trong kinh tế học vĩ mô được coi là "điên rồ". Theo tường thuật của Time Magazine và SCMP, tổng vốn đầu tư dự kiến của GMC lên tới 1000 tỷ USD, trong khi GDP năm 2025 của Bhutan chỉ khoảng 3,4 tỷ USD, tổng vốn đầu tư dự kiến gấp khoảng 30 lần GDP năm 2025 của nước này.
Thậm chí còn khoa trương hơn, dự án lớn này từ khi công bố tầm nhìn sơ bộ vào tháng 12 năm 2023, đến khi chính thức khởi công vào năm 2025, hơn 2 năm trôi qua, vẫn chỉ có thể nói là dự án đang trong "giai đoạn xây dựng cơ sở hạ tầng".
Hai động thái này dễ khiến người ta cảm thấy bối rối - rõ ràng từng có 13000 Bitcoin, tại sao không dùng số USD kiếm được để hỗ trợ các ngành công nghiệp khác trong nước, mà chỉ để trả lương cho công chức, và sau đó lại dùng một vạn Bitcoin để xây một khu đặc khu mà trong 5 - 10 năm tới có thể chẳng có lợi nhuận nào?
Bhutan cũng rất bất đắc dĩ.
Ở Bhutan, chính phủ là nhà tuyển dụng đơn lẻ lớn nhất. Do nền kinh tế tư nhân yếu kém, bộ máy nhà nước vận hành hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống công chức. Tuy nhiên, những năm gần đây Bhutan phải đối mặt với lạm phát và chảy máu chất xám. Tăng lương cho công chức, về bản chất là để duy trì sự vận hành của bộ máy nhà nước, ngăn chặn chính phủ ngừng hoạt động. Thu nhập từ khai thác Bitcoin được coi là "tiền cứu mạng" để giữ chân nhân tài cốt lõi của đất nước, nói về "cầm máu" trước, rồi mới nói đến "phát triển".
Ngoài ra, đối với Bhutan, việc hỗ trợ các ngành công nghiệp trong nước có khó khăn khá lớn. Bhutan thiếu môi trường ngành công nghiệp để tiếp nhận vốn. Trong điều kiện không có cơ sở hạ tầng, không có lợi thế logistics, thị trường nội địa cực nhỏ (chỉ khoảng 800 nghìn dân), chính phủ có rải vài tỷ USD cho dân chúng, cũng không thể biến thành một ngành công nghiệp chế tạo hoặc công nghệ. Vốn rất có thể sẽ chỉ chảy vào đầu cơ bất động sản hoặc biến thành hàng tiêu dùng nhập khẩu, từ đó tiêu hao dự trữ ngoại hối quý giá.
Do đó, cam kết một vạn Bitcoin cho GMC, giống như một "canh bạc bất đắc dĩ". GMC không phải là một thành phố du lịch, mà là một "đặc khu", nằm ở vùng đồng bằng phía nam Bhutan giáp với Ấn Độ, có kế hoạch thiết lập hệ thống pháp luật độc lập (tham khảo Singapore và Abu Dhabi), thu hút vốn toàn cầu.
Nó giống như "Quần đảo Cayman dưới chân Himalaya", thông qua hợp tác với các tổ chức như Matrixport, nó cung cấp ủy thác ngoài khơi, hợp pháp hóa tài sản kỹ thuật số, và một khu vực tài phán độc lập dựa trên luật Anh-Mỹ. Chính phủ Bhutan nhận ra rằng, trong khuôn khổ thể chế và hạn chế địa lý hiện tại, triển vọng cải cách từng bước vẫn còn mù mịt. Để cố gắng phá vỡ sự phụ thuộc đơn nhất vào Ấn Độ, đây có thể là lựa chọn tốt nhất mà họ có thể nghĩ đến hiện nay.
Mặc dù quy mô tổng vốn đầu tư dự kiến của GMC lên tới nghìn tỷ USD, nhưng không có nghĩa là chính phủ Bhutan thực sự phải bỏ ngay một lúc nhiều tiền như vậy, chiến lược của họ là "xây tổ dẫn phượng" - sử dụng lợi nhuận từ Bitcoin và quỹ tài sản quốc gia (DHI) để hoàn thành xây dựng cơ sở hạ tầng giai đoạn đầu (như mở rộng sân bay, xây cầu), sau đó thông qua nhượng quyền phát triển đặc khu, thu hút các đại gia và tập đoàn toàn cầu đầu tư tiếp theo.
Bhutan không chỉ "cược lớn" ngoài chuỗi, mà trên chuỗi, hoạt động của họ cũng không chỉ đơn thuần là "đào coin - tích trữ coin - bán coin". Bhutan không đặt tất cả tài sản của mình trong ví lạnh để bụi bám, mà đã chuyển một lượng lớn ETH thành token đặt cọc thanh khoản, và gửi vào nền tảng cho vay phi tập trung Aave làm tài sản thế chấp, để vay một lượng lớn stablecoin.
Đầu năm nay, Bhutan từng gặp phải cuộc khủng hoảng "giảm đòn bẩy" nguy hiểm. Khi giá ETH giảm, giá trị tài sản thế chấp của Bhutan trên Aave bị thu hẹp, hệ số lành mạnh cho vay của họ một lần tiến sát đường红线 thanh lý 1.0. Để tự cứu mình, DHI vào đầu tháng 2 năm 2026 buộc phải khẩn cấp bán ra 26535 ETH (khoảng 60 triệu USD), để trả khoản vay USDT lên tới 137 triệu USD. Thao tác này đã kéo hệ số lành mạnh trở lại trên đường an toàn 1.10, bảo toàn được vị thế nắm giữ khoảng 78245 stETH còn lại.
Thực ra, về "canh bạc" của Bhutan, chúng ta còn có thể truy ngược lại sớm hơn - bởi vì mặc dù Bhutan có nhiều điện để đào Bitcoin, nhưng họ cũng cần máy đào.
Bhutan chủ yếu mua thiết bị từ Bitmain. Theo hồ sơ hải quan và truy tìm truyền thông, nhập khẩu chủ yếu là dòng Antminer S19 của Bitmain (bao gồm S19 Pro, S19 XP, v.v.). Và sau năm 2023, sau khi đạt được hợp tác với Bitdeer (do Ngô Kỳ Hàn, đồng sáng lập trước đây của Bitmain, thành lập), Bitdeer cũng trực tiếp vận chuyển hàng chục nghìn máy đào tiên tiến đến Bhutan.
Forbes và các tổ chức khác đánh giá tổng hợp, từ năm 2021 đến năm 2023, tổng chi phí vốn của Bhutan cho cơ sở vật chất khai thác tiền điện tử vào khoảng 500 triệu USD. Điều này trực tiếp dẫn đến dự trữ ngoại hối của Bhutan trong cùng kỳ giảm từ 1,27 tỷ USD xuống mức nguy hiểm hơn 500 triệu USD.
Theo "Triển vọng Kinh tế vĩ mô Bhutan" do Ngân hàng Thế giới công bố tháng 4 năm 2024 và Báo cáo Điều khoản IV của IMF năm 2024, năm tài khóa 2022/23, thâm hụt tài khoản vãng lai (CAD) của Bhutan tăng vọt lên 34,3% GDP. Ngân hàng Thế giới chỉ rõ -
"Một khoản đầu tư lớn của quốc gia vào khai thác tiền điện tử đã khiến dự trữ quốc tế giảm và mở rộng CAD lên 34,3% GDP. Chỉ riêng năm 2022, khoảng 9% GDP đã được sử dụng để nhập khẩu thiết bị tiền điện tử."
Một quốc gia đặt cược 9% GDP vào Bitcoin, đây có thể là một trong những canh bạc điên rồ nhất trong lịch sử nhân loại.
May mắn thay, canh bạc lớn này của Bhutan đã vượt qua giai đoạn đau đớn. Năm 2025, khi giá Bitcoin lập kỷ lục lịch sử mới, tình hình tài chính của Bhutan đã được cải thiện đáng kể. Theo Báo cáo Điều khoản IV mới nhất của IMF công bố tháng 1 năm 2026: "Dự trữ ngoại hối của Bhutan được tăng cường đáng kể, nhờ giảm nhập khẩu liên quan đến khai thác tiền điện tử, kiều hối tăng và du lịch cùng thu nhập thủy điện tăng lên." CAD của Bhutan dự kiến sẽ từ đỉnh 34,3% thu hẹp đáng kể xuống còn 8,62% trong năm tài khóa 2025/26. Điều này có nghĩa là giai đoạn đau đớn "mua máy đào" đã qua, và đã bước vào "giai đoạn sản xuất và hiện thực hóa".
Là một quốc gia, giai đoạn đau đớn của Bhutan coi như đã qua. Vậy với tư cách cá nhân, cuộc sống của người dân Bhutan có trở nên tốt hơn nhờ Bitcoin không?
Vận nước và vận dân
Báo cáo Khảo sát Lực lượng Lao động năm 2022 của Cục Thống kê Quốc gia Bhutan (NSB) chỉ rõ, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên năm 2022 của Bhutan là 28,6%. Năm 2025, con số này giảm xuống còn 18%.
Xét về số liệu, ngành công nghiệp khai thác Bitcoin thực sự đã cải thiện cuộc sống của người dân Bhutan. Nhưng đối với người dân Bhutan, sống ở Bhutan, vẫn không thấy có hy vọng gì.
Theo ước tính, hiện có khoảng 66 nghìn người Bhutan sống ở nước ngoài, phần lớn trong số đó ở Úc. Đối với quốc gia nhỏ bé chỉ có khoảng 800 nghìn dân này, con số này tương đương với gần 8% dân số.
Điều tương ứng, là chỉ có khoảng 3,6% dân số toàn cầu sống bên ngoài quốc gia sinh ra. Ở Ấn Độ, tỷ lệ này là 2,5%, ở Pakistan là 2,8%.
Hã biết rằng, trong số người thất nghiệp năm 2025 của Bhutan, tỷ lệ thanh niên đạt 45,1%. Điều này có nghĩa là, số người Bhutan sống ở nước ngoài, gần như ngang bằng với số thanh niên thất nghiệp trong nước.
Ngay cả khi sống trong thành phố của Bhutan, cũng không phải vì thành phố phát triển hơn mà có triển vọng việc làm tốt hơn. Trong số thanh niên thất nghiệp, có 57,2% sống ở thành thị.
Hàng năm, số lượng sinh viên và chuyên gia Bhutan đến Úc, Canada và các nước khác để học tập và làm việc tăng đều đặn, xu hướng này đã thu hút sự chú ý của giới lãnh đạo chính phủ. Thủ tướng Bhutan Tshering Tobgay cho biết, trong 66 nghìn kiều dân Bhutan ở nước ngoài, có rất nhiều là công chức, giáo viên, y tá và các chuyên gia khác có kinh nghiệm.
"Chúng tôi không thể yêu cầu công chức không từ chức, cũng không thể ngăn cản mọi người rời khỏi đất nước. Tôi không thể đảm bảo các chuyên gia sẽ không từ chức, và khi họ từ chức thường đề cập đến môi trường làm việc tồi tệ, điều đó có lẽ là sự thật."
Chủ tịch Hiệp hội Người Bhutan tại thành phố Perth, Úc, Chimi Dorji cho biết, hiện chỉ riêng Perth đã có hơn 20000 người Bhutan sinh sống. Ông và vợ chuyển đến Úc sinh sống vào năm 2019, và trước đó, ông từng là một quan chức lâm nghiệp của Bhutan.
Ông nói, "Nhiều người Bhutan sống ở Úc vẫn đang tìm kiếm quyền cư trú vĩnh viễn, bởi vì họ dự định định cư và không trở về quê hương nữa."
Tashi Zam, năm 2018 cùng bạn trai rời Bhutan đến Úc. Cô và bạn trai vào năm 2015 - 2016 khi tốt nghiệp, thậm chí còn chưa nghĩ đến việc đi du lịch nước ngoài:
"Ước mơ ban đầu của chúng tôi là tìm một công việc phù hợp, rồi định cư ở Bhutan."
Gần hai năm trời, họ dùng hết khả năng để tìm việc, nhưng chẳng được gì. Cuối cùng, gia đình họ gom tiền khuyến khích họ chính thức kết hôn, để cùng nhau xin việc.
"Giờ nghĩ lại, lựa chọn ban đầu của chúng tôi là đúng. Bây giờ chúng tôi thu nhập khá, cũng có thể giúp đỡ người thân trong gia đình."
Trang trại khai thác được tự động hóa cao, GMC là phục vụ giới tinh hoa nước ngoài, Bitcoin không phải là thuốc tiên vạn năng, không thể giải cứu cuộc khủng hoảng thất nghiệp nghiêm trọng của người dân Bhutan. Bhutan nhảy thẳng từ xã hội nông nghiệp sang xã hội tài chính, thiếu mất ngành chế tạo/dịch vụ có thể thu hút nhiều lao động.
Đất nước này thăng hoa trong lĩnh vực tiền điện tử, nhưng người dân vẫn lưu lạc trong cuộc sống thực.
