Năm 1998, 46 bang của Mỹ cùng kiện 4 gã khổng lồ ngành thuốc lá, cuối cùng đạt được thỏa thuận dàn xếp với mức giá "khủng" lên tới 206 tỷ USD.
Vụ kiện đó không chỉ khiến các công ty thuốc lá phải trả một khoản bồi thường khổng lồ, mà còn thay đổi tận gốc rễ các quy tắc vận hành của cả một ngành công nghiệp: cấm quảng cáo nhắm vào trẻ vị thành niên, cấm sử dụng hình ảnh hoạt hình để quảng bá thuốc lá, buộc in cảnh báo sức khỏe lên bao bì sản phẩm. Sau đó, tỷ lệ hút thuốc ở Mỹ giảm gần một nửa.
28 năm sau, kịch bản tương tự lặp lại, chỉ là nhân vật chính đã đổi.
Vào ngày 26 tháng 8 (giờ địa phương), Meta đã đạt được thỏa thuận dàn xếp với các tổng chưởng lý của 52 tiểu bang và vùng lãnh thổ của Mỹ, đồng ý chi trả khoản tiền tối đa khoảng 18 tỷ USD, đồng thời thực hiện một loạt thay đổi bắt buộc đối với sản phẩm Instagram và Facebook.
Đây là một trong những thỏa thuận dân sự lớn nhất từ trước đến nay nhắm vào một công ty công nghệ, và cũng là lần đầu tiên ngành công nghiệp mạng xã hội buộc phải thay đổi căn bản ở cấp độ sản phẩm vì lý do "khiến trẻ em nghiện"
01 Meta đầu hàng sớm
Thời điểm của thỏa thuận dàn xếp này khá thú vị. Ngay trước một ngày công bố thỏa thuận, người phụ trách Instagram Adam Mosseri vẫn đang làm chứng tại tòa án ở Oakland, California, và CEO Meta Mark Zuckerberg cũng được dự kiến sẽ ra tòa trong vài ngày tới.
Vụ kiện liên bang do California, Colorado, New Jersey và Kentucky dẫn đầu, với 29 tiểu bang tham gia, mới chỉ khai mạc vào ngày 18 tháng 8.
Bên nguyên đơn yêu cầu bồi thường số tiền lên tới 1,4 nghìn tỷ USD, cáo buộc Meta cố ý thiết kế các tính năng như luồng thông tin cuộn vô tận, gợi ý thuật toán và thông báo đẩy tần suất cao để khiến thanh thiếu niên nghiện, đồng thời che giấu tác hại của nền tảng đối với sức khỏe tâm thần của trẻ vị thành niên trước công chúng trong khi biết rõ rủi ro, và vi phạm "Đạo luật Bảo vệ Quyền riêng tư Trực tuyến của Trẻ em" (COPPA) bằng cách thu thập trái phép dữ liệu cá nhân của trẻ em dưới 13 tuổi.
Việc Meta chọn dàn xếp vào ngày thứ 8 của phiên tòa cho thấy họ rất hiểu rõ hậu quả thảm khốc mà một phán quyết của bồi thẩm đoàn có thể mang lại.
Trên thực tế, vài phán quyết đầu năm nay đã đưa ra tín hiệu rõ ràng. Tháng 3, bồi thẩm đoàn bang New Mexico kết luận Meta vi phạm "Đạo luật về Các Hoạt động Thương mại Không Công bằng" của bang, phạt 375 triệu USD. Ngày 6 tháng 8, thẩm phán cùng vụ án này ra phán quyết bổ sung rằng Meta đã tạo ra "sự quấy rối công cộng", buộc bồi thường thêm 567 triệu USD và yêu cầu thực hiện các biện pháp bảo vệ thanh thiếu niên. Cũng trong tháng 3, một bồi thẩm đoàn ở Los Angeles trong vụ kiện cá nhân đã phán quyết Meta và Google phải chịu trách nhiệm về chứng trầm cảm và lo âu của một thiếu nữ, với tổng mức bồi thường là 6 triệu USD.
Một phán quyết bất lợi này tiếp nối phán quyết bất lợi khác khiến Meta nhận ra rủi ro tiếp tục kiện tụng còn lớn hơn nhiều so với việc chi tiền để dàn xếp.
Các quy tắc sản phẩm sau mạng xã hội sẽ bị kiểm soát chặt chẽ | Nguồn ảnh: Medium
Cấu trúc số tiền 18 tỷ USD trong thỏa thuận dàn xếp khá phức tạp, và đó cũng là lý do các con số được báo cáo bởi các cơ quan truyền thông không giống nhau.
Nhìn chung, Meta sẽ chi trả khoản tối đa khoảng 18 tỷ USD này trong vòng 10 năm tới theo từng đợt.
Trong đó, "các bang tham gia" sẽ nhận được khoảng 12,7 tỷ USD, chiếm 70% tổng số tiền, để sử dụng cho các dự án an toàn trực tuyến cho thanh thiếu niên, dịch vụ can thiệp khủng hoảng, hoạt động ngoại khóa và dự án sức khỏe tâm thần. Chỉ riêng bang California dự kiến sẽ nhận được từ 1,5 đến 2,1 tỷ USD. Ngoài ra, thỏa thuận cũng giải quyết dứt điểm các vụ kiện về quyền riêng tư liên quan đến vụ bê bối Cambridge Analytica do California, Illinois, New Mexico và Washington D.C. khởi kiện, với số tiền liên quan khoảng 459 triệu USD.
18 tỷ USD là một con số lớn, nhưng xét trong quy mô của Meta, nó không gây chết người. Doanh thu cả năm 2025 của Meta vượt quá 201 tỷ USD, chỉ riêng quý II năm nay doanh thu đã là 60,8 tỷ. Meta tự cho biết sẽ ghi nhận chi phí pháp lý khoảng 10 tỷ USD vào quý III năm 2026, phần còn lại sẽ phân bổ trong 9 năm tiếp theo.
Sau khi tin tức về thỏa thuận dàn xếp được công bố, giá cổ phiếu của Meta đã tăng khoảng 4,4% trong giao dịch trước giờ mở cửa.
Phản ứng của thị trường rất rõ ràng - tiêu tiền để tránh họa, "chiếc giày đã rơi xuống", tín hiệu tích cực.
Nhưng điều đáng quan tâm thực sự không phải là tiền.
02 "Kẹp chặt" mạng xã hội
Phần quan trọng nhất trong thỏa thuận dàn xếp là một loạt thay đổi bắt buộc về sản phẩm. Đây không phải là cập nhật tính năng Meta tự nguyện đưa ra, mà là những yêu cầu cứng được ghi vào tài liệu pháp lý, được giám sát thực thi bởi bên kiểm toán độc lập, có hiệu lực lên tới 10 năm.
Cụ thể bao gồm:
Giới hạn thời gian. Thời gian sử dụng hàng ngày trên Facebook và Instagram của người dùng từ 13 đến 17 tuổi bị giới hạn cứng ở mức 2 giờ, và đây là thời gian tính tổng cho cả hai ứng dụng. Chỉ có phụ huynh mới có thể điều chỉnh giới hạn này. Cứ mỗi 15 phút sử dụng liên tục, hệ thống bắt buộc phải hiển thị lời nhắc, nhắc nhở người dùng dừng lại.
Phong tỏa ban đêm. Người dùng chưa thành niên mặc định không thể truy cập ứng dụng trong khoảng thời gian từ nửa đêm đến 6 giờ sáng. Tương tự, chỉ có phụ huynh mới có thể gỡ bỏ hạn chế này.
Tắt tiếng trong giờ học. Trong khung giờ học đường từ 8 giờ sáng đến 3 giờ chiều, hệ thống sẽ hạn chế gửi thông báo đẩy tới người dùng chưa thành niên.
Ẩn so sánh xã hội. Người dùng chưa thành niên sẽ mặc định không nhìn thấy số lượt thích và các dữ liệu tương tác khác của bài đăng. Các bộ lọc làm đẹp cực đoan cũng sẽ bị chặn.
Tùy chọn phi thuật toán. Thanh thiếu niên sẽ có thể chọn một luồng thông tin không được điều khiển bởi thuật toán đề xuất làm cách thức duyệt mặc định.
Nhận diện tuổi nghiêm ngặt hơn. Meta phải tăng cường các biện pháp kỹ thuật để nhận diện người dùng chưa thành niên khai báo tuổi sai, phát hiện và xóa các tài khoản dưới 13 tuổi. Tài khoản riêng tư được bật mặc định, hạn chế tiếp xúc giữa người lớn đáng ngờ và người dùng chưa thành niên.
Phản hồi nhanh. 90% báo cáo của người dùng thanh thiếu niên phải được phản hồi trong vòng 6 giờ.
Kiểm toán độc lập. Một kiểm toán viên độc lập sẽ được bổ nhiệm, có quyền truy cập rộng rãi vào hệ thống của Meta, giám sát việc tuân thủ thực thi ít nhất 5 năm.
Những điều khoản này cộng lại với nhau có nghĩa là những động cơ tăng trưởng cốt lõi nhất của sản phẩm mạng xã hội - đề xuất thuật toán, cuộn vô tận, đánh thức bằng thông báo, ganh đua xã hội - khi hướng tới đối tượng chưa thành niên, sẽ bị tháo dỡ hoặc hạn chế một cách có hệ thống.
03 Buộc phải kéo theo "người bị đổ lỗi"
Thiết kế tinh khôn nhất trong thỏa thuận dàn xếp lần này của Meta, nằm ở 30% số tiền bồi thường còn lại.
Thỏa thuận quy định, Meta sẽ chi trả trước khoảng 12,7 tỷ USD (70%) cho các bang tham gia. Còn khoảng 5,3 tỷ USD (30%) còn lại có được chi trả hay không, phụ thuộc vào một điều kiện - YouTube và TikTok có đồng ý thực hiện các biện pháp hạn chế tương tự và tự trả khoảng 5 tỷ USD mỗi bên hay không.
Nói cách khác, Meta đã dùng thỏa thuận dàn xếp pháp lý để trói các đối thủ cạnh tranh vào cùng.
Bởi vì, nếu chỉ có Meta giới hạn thời gian sử dụng của thanh thiếu niên, kết quả chỉ là người dùng sẽ chuyển sang TikTok và YouTube. Cố vấn pháp lý trưởng của Meta, C.J. Mahoney, nói rất rõ trong tuyên bố: "Thanh thiếu niên chuyển đổi liền mạch giữa hàng chục ứng dụng mỗi ngày. Để đạt được tiến bộ thực sự, chúng ta cần giải pháp ở cấp độ ngành."
Meta thậm chí còn đăng một bức thư ngỏ vào ngày ký kết thỏa thuận, trực tiếp kêu gọi TikTok và YouTube gia nhập khuôn khổ này. Cách diễn đạt trong thư khá thú vị - nó không còn giống như một bị cáo biện hộ, mà giống như một nhà định hình quy tắc ngành đang gây sức ép lên các đồng nghiệp.
Nếu YouTube và TikTok từ chối làm theo, Meta tiết kiệm được 5,3 tỷ USD, đồng thời có thể cáo buộc đối thủ cạnh tranh không muốn bảo vệ trẻ em ở khía cạnh quan hệ công chúng. Nếu họ làm theo, toàn ngành cùng bị hạn chế, ít nhất môi trường cạnh tranh sẽ công bằng. Dù kết quả nào, Meta cũng không thiệt.
Đáng chú ý hơn, chỉ ba ngày trước khi Meta đạt được thỏa thuận dàn xếp, TikTok và ByteDance vừa đạt thỏa thuận dàn xếp 400 triệu USD với Bộ Tư pháp Mỹ, kết thúc một vụ kiện về quyền riêng tư của trẻ em bắt đầu từ thời chính quyền Biden.
400 triệu USD so với 18 tỷ USD - sự chênh lệch đủ cho thấy, trong mắt các cơ quan quản lý Mỹ, "thiết kế gây nghiện" và "vi phạm dữ liệu" là những vấn đề hoàn toàn khác nhau về mức độ. Và các điều khoản trong thỏa thuận dàn xếp của Meta, đang đẩy tiêu chuẩn cao hơn này ra toàn ngành.
04 "Thời khắc Thuốc lá" của mạng xã hội
Thỏa thuận dàn xếp ngành thuốc lá năm 1998 có giá trị 206 tỷ USD (tương đương khoảng 410 tỷ USD theo sức mua ngày nay), vượt xa con số 18 tỷ của Meta. Nhưng điều quan trọng hơn là, thỏa thuận đó đã thay đổi mối quan hệ của cả một thế hệ với thuốc lá - không phải vì tiền phạt khiến các công ty thuốc lá phá sản (họ vẫn sống khỏe), mà vì các lệnh cấm quảng cáo, lệnh cấm hút thuốc nơi công cộng và cảnh báo sức khỏe đi kèm, đã thay đổi tận gốc nhận thức của xã hội về hành vi hút thuốc.
Thỏa thuận của Meta đang đi trên con đường tương tự.
Việc so sánh thiết kế thuật toán của mạng xã hội với ô nhiễm công nghiệp, so sánh sự nghiện ngập luồng thông tin với sự phụ thuộc nicotine - một khi khuôn khổ pháp lý này được tòa án và các nhà lập pháp chấp nhận, ảnh hưởng tiếp theo sẽ là dây chuyền.
Tòa án bang New Mexico đã sử dụng khái niệm pháp lý "sự quấy rối công cộng" (public nuisance) để định tính hành vi của Meta, khái niệm này ban đầu được dùng để kiểm soát việc xả thải của nhà máy. Khi "đề xuất thuật toán" và "nước thải hóa chất" được đặt trong cùng một khuôn khổ thảo luận về mặt ý nghĩa pháp lý, rủi ro pháp lý của cả ngành công nghiệp sẽ được định giá lại.
Hiện tại, trong vụ kiện đa khu vực (MDL 3047) tại Tòa án Liên bang Quận Northern California vẫn còn gần 2900 vụ án đang chờ xét xử, bị đơn không chỉ bao gồm Meta, mà còn có TikTok, Snap và YouTube. Tổng chưởng lý bang Indiana trong tuyên bố đã nói rõ rằng, bước tiếp theo sẽ là tìm kiếm "các biện pháp bảo vệ tương tự" đối với Discord, Roblox, Snapchat, TikTok và YouTube.
Đối với hoạt động kinh doanh ra nước ngoài của các công ty Trung Quốc, tín hiệu này đã rõ ràng không thể rõ hơn.
TikTok của ByteDance tại Mỹ đã phải đối mặt với áp lực pháp lý tương tự như Meta, và điều khoản trong thỏa thuận dàn xếp của Meta kéo TikTok vào khuôn khổ, càng giống như một "thông báo điểm danh". Khi 52 tổng chưởng lý bang của Mỹ đã hình thành sự đồng thuận xuyên đảng về việc "mạng xã hội khiến trẻ em nghiện", bất kỳ sản phẩm mạng xã hội nào hoạt động tại Mỹ đều không thể đứng ngoài cuộc.
Sau năm 1998, không ai còn dám tuyên bố công khai rằng "hút thuốc vô hại với thanh thiếu niên".
Sau năm 2026, e rằng cũng không có nền tảng mạng xã hội nào dám nói "thuật toán của chúng tôi không khiến trẻ em nghiện nữa". Sự khác biệt chỉ là, các công ty thuốc lá mất vài thập kỷ mới đến được bước đó, còn mạng xã hội chỉ mất chưa đầy một thập kỷ.
Nhiều năm sau, khi người ta nhớ về thời điểm hiện tại, có thể sẽ nói với giọng điệu đùa cợt rằng, "Hồi đó thật là điên rồ, họ thậm chí còn để trẻ em dùng mạng xã hội cơ mà!" Sự thật hoang đường này, có lẽ lại là một "đoạn đường vòng bắt buộc" nữa của con người.
