Vào ngày 8 tháng 2 giờ Mỹ (7:30 sáng ngày 9 tháng 2 giờ Bắc Kinh), hàng trăm triệu người hâm mộ Liên đoàn Bóng bầu dục Quốc gia Mỹ (NFL) đã theo dõi trận Super Bowl trên màn hình, nhiều người còn đồng thời dán mắt vào một màn hình khác - theo sát các biến động giao dịch của thị trường dự đoán, nơi cung cấp vô số loại hình cá cược, từ việc dự đoán nhà vô địch, tỷ số cuối cùng, cho đến số yard chuyền bóng của các hậu vệ cánh của mỗi đội.
Một năm qua, khối lượng giao dịch của thị trường dự đoán Mỹ ít nhất đạt 27,9 tỷ USD, với các tài sản giao dịch đa dạng, từ kết quả sự kiện thể thao, hoạch định chính sách kinh tế, đến việc ra mắt sản phẩm mới. Nhưng bản chất của những thị trường này luôn gây tranh cãi: Rốt cuộc nó thuộc về hành vi giao dịch, hay là cờ bạc? Là công cụ tổng hợp trí tuệ đám đông, hay là phương tiện được kiểm chứng khoa học? Và mô hình phát triển hiện tại, đã phải là tối ưu chưa?
Với tư cách là một nhà kinh tế học nghiên cứu lâu năm về thị trường và cơ chế khuyến khích, câu trả lời của tôi bắt đầu từ một tiền đề đơn giản: Thị trường dự đoán, về bản chất chính là thị trường. Và thị trường, là công cụ cốt lõi để phân bổ tài nguyên và tích hợp thông tin. Logic vận hành của thị trường dự đoán, là phát hành các tài sản gắn liền với sự kiện cụ thể - khi sự kiện đó xảy ra, nhà giao dịch nắm giữ tài sản sẽ nhận được lợi nhuận, mọi người dựa trên đánh giá của bản thân về diễn biến sự kiện để tiến hành giao dịch, giá trị cốt lõi của thị trường cũng từ đó được phát huy.
Xét từ góc độ thiết kế thị trường, việc tham khảo thông tin từ thị trường dự đoán, có tính tham khảo cao hơn nhiều so với nghe theo quan điểm của một bình luận viên thể thao đơn lẻ, thậm chí so với xem tỷ lệ cược từ Las Vegas. Mục đích cốt lõi của các cơ quan cá cược thể thao truyền thống, không phải là dự đoán thắng thua trận đấu, mà là thông qua điều chỉnh tỷ lệ cược để "cân bằng dòng tiền đặt cược", thu hút dòng tiền chảy về phía có lượng đặt cược ít hơn tại bất kỳ thời điểm nào. Cá cược Las Vegas theo đuổi việc khiến người chơi sẵn sàng đặt cược vào kết quả ít được ưa chuộng, trong khi thị trường dự đoán, lại có thể khiến mọi người hoàn thành giao dịch dựa trên đánh giá thực tế của chính mình.
Thị trường dự đoán cũng giúp mọi người dễ dàng hơn trong việc chắt lọc tín hiệu hữu hiệu từ khối lượng thông tin khổng lồ. Ví dụ bạn muốn dự đoán khả năng áp dụng thuế quan mới, nếu suy luận từ giá kỳ hạn đậu tương, quá trình sẽ rất gián tiếp - bởi giá kỳ hạn chịu ảnh hưởng đồng thời của nhiều yếu tố. Nhưng nếu trực tiếp đặt câu hỏi này trên thị trường dự đoán, bạn sẽ nhận được câu trả lời trực quan hơn.
Mô hình sơ khai của hình thức này, có thể truy nguyên đến châu Âu thế kỷ 16, khi đó mọi người thậm chí còn đặt cược cho "người kế nhiệm Giáo hoàng". Sự phát triển của thị trường dự đoán hiện đại, thì bắt rễ từ hệ thống lý luận của kinh tế học, thống kê học, thiết kế cơ chế và khoa học máy tính đương đại. Những năm 80 thế kỷ 20, Charles Plott của Học viện Công nghệ California và Shyam Sunder của Đại học Yale đã xây dựng cho nó khung học thuật chính thức, không lâu sau, thị trường dự đoán hiện đại đầu tiên - Iowa Electronic Markets (Thị trường Điện tử Iowa) đã chính thức ra đời.
Cơ chế vận hành của thị trường dự đoán thực ra rất đơn giản. Lấy vụ cá cược "Sam Darnold, hậu vệ cánh của đội Seattle Seahawks, có chuyền bóng trong vạch một yard của đối phương hay không" làm ví dụ, thị trường sẽ phát hành hợp đồng giao dịch tương ứng, nếu sự kiện đó xảy ra, mỗi hợp đồng sẽ trả cho người nắm giữ 1 USD. Khi các nhà giao dịch không ngừng mua bán hợp đồng này, giá thị trường của hợp đồng có thể được hiểu là xác suất xảy ra sự kiện, đại diện cho đánh giá tổng thể của các nhà giao dịch về kết quả. Ví dụ mỗi hợp đồng định giá 0,5 USD, có nghĩa là thị trường cho rằng xác suất xảy ra sự kiện là 50%.
Nếu bạn đánh giá xác suất xảy ra sự kiện cao hơn 50% (ví dụ 67%), bạn có thể mua hợp đồng này. Nếu cuối cùng sự kiện xảy ra, hợp đồng bạn mua với giá 0,5 USD có thể thu về lợi nhuận 1 USD, lợi nhuận gộp có thể đạt 0,67 USD. Hành động mua vào của bạn, sẽ đẩy giá thị trường của hợp đồng lên cao, giá trị xác suất tương ứng cũng tăng theo, điều này cũng truyền đi một tín hiệu cho thị trường: Có người cho rằng thị trường hiện tại đang đánh giá thấp khả năng xảy ra sự kiện. Ngược lại, nếu có người cho rằng thị trường đang đánh giá cao xác suất, hành động bán ra sẽ kéo giá và giá trị xác suất xuống thấp.
Khi thị trường dự đoán vận hành tốt, so với các phương pháp dự đoán khác, nó có thể thể hiện ưu thế rõ rệt. Thăm dò dư luận và bảng câu hỏi chỉ có thể đưa ra tỷ lệ quan điểm, để chuyển hóa nó thành giá trị xác suất, còn cần thông qua phương pháp thống kê, phân tích mối liên hệ giữa mẫu khảo sát và toàn bộ quần thể; hơn nữa kết quả khảo sát loại này thường chỉ là dữ liệu tĩnh tại một thời điểm, trong khi thông tin của thị trường dự đoán sẽ liên tục cập nhật cùng với sự tham gia của người mới, sự xuất hiện của thông tin mới.
Quan trọng hơn, thị trường dự đoán có cơ chế khuyến khích rõ ràng, các nhà giao dịch đều là những người "dấn thân vào cuộc". Họ phải thận trọng xem xét thông tin mình nắm giữ, chỉ đầu tư tiền bạc, chấp nhận rủi ro trong lĩnh vực mình hiểu biết nhất. Trong thị trường dự đoán, mọi người có thể chuyển hóa thông tin và năng lực chuyên môn của bản thân thành lợi nhuận, điều này cũng sẽ khuyến khích mọi người chủ động tìm hiểu sâu về thông tin lĩnh vực liên quan.
Cuối cùng, phạm vi bao phủ của thị trường dự đoán cũng vượt xa các công cụ khác. Ví dụ có người nắm giữ thông tin liên quan đến nhu cầu dầu mỏ, có thể kiếm lời thông qua mua hoặc bán khống dầu thô kỳ hạn, nhưng trong thực tế, nhiều kết quả chúng ta muốn dự đoán, đều không thể thực hiện được thông qua thị trường hàng hóa hoặc thị trường chứng khoán. Ví dụ gần đây đã xuất hiện thị trường dự đoán chuyên biệt, cố gắng tích hợp đánh giá từ các bên, dự đoán thời gian giải quyết các vấn đề toán học cụ thể - thông tin này cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển khoa học, cũng là thước đo quan trọng đánh giá trình độ phát triển của trí tuệ nhân tạo.
Mặc dù ưu thế rõ rệt, để thực sự phát huy giá trị, thị trường dự đoán vẫn cần giải quyết nhiều vấn đề. Trước tiên là ở tầng cơ sở hạ tầng thị trường, luôn tồn tại những vấn đề cần làm rõ: Làm thế nào để xác minh một sự kiện có thực sự xảy ra hay không, và khiến thị trường đạt được đồng thuận? Làm thế nào để đảm bảo tính minh bạch và khả năng kiểm toán trong vận hành thị trường?
Thứ hai là thách thức về thiết kế thị trường. Ví dụ, phải có những người tham gia nắm giữ thông tin liên quan tham gia giao dịch - nếu tất cả người tham gia đều không biết gì, giá thị trường sẽ không thể truyền đi bất kỳ tín hiệu hữu hiệu nào. Ngược lại, các loại người tham gia nắm giữ thông tin liên quan khác nhau, đều cần sẵn sàng tham gia giao dịch, nếu không giá trị dự đoán của thị trường sẽ xuất hiện sai lệch, thị trường dự đoán trước trưng cầu dân ý Brexit của Anh, là ví dụ điển hình cho mặt trái.
Và nếu có người tham gia nắm giữ thông tin nội bộ tuyệt đối tham gia, cũng sẽ gây ra vấn đề mới. Ví dụ điều phối viên tấn công của đội Seahawks biết rõ Sam Darnold có chuyền bóng trong vạch một yard hay không, thậm chí có thể trực tiếp ảnh hưởng đến kết quả này, nếu những nhân vật này tham gia giao dịch, tính công bằng của thị trường sẽ bị phá hoại nghiêm trọng. Nếu người tham gia tiềm năng cho rằng trong thị trường có người giao dịch nội gián, họ có thể lựa chọn rời đi một cách hợp lý, cuối cùng dẫn đến sụp đổ toàn bộ thị trường.
Ngoài ra, thị trường dự đoán cũng tồn tại rủi ro bị thao túng: Có người có thể biến công cụ vốn dùng để tích hợp đánh giá đám đông này, thành thủ đoạn thao túng dư luận. Ví dụ đội ngũ vận động tranh cử của một ứng viên, để tạo ra không khí "thắng cử trong tầm tay", có thể sử dụng quỹ vận động để ảnh hưởng đến giá trị dự đoán của thị trường. May mắn thay, thị trường dự đoán có khả năng tự điều chỉnh nhất định trong khía cạnh này - nếu giá trị xác suất của một hợp đồng nào đó lệch khỏi phạm vi hợp lý, luôn có nhà giao dịch lựa chọn thao tác ngược chiều, khiến thị trường trở lại hợp lý.
Dựa trên các rủi ro nêu trên, nền tảng thị trường dự đoán phải chú trọng nâng cao tính minh bạch trong vận hành, công bố rõ ràng các quy tắc về quản lý người tham gia, thiết kế hợp đồng, vận hành thị trường ở các khâu. Nếu những vấn đề này có thể được giải quyết thành công, chúng ta có thể dự đoán, thị trường dự đoán trong lĩnh vực dự báo tương lai, sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng.
