Tác giả: Curry, Shenchao TechFow
Ngày 7 tháng 1, toàn bộ đội ngũ phát triển cốt lõi của Zcash đã đồng loạt từ chức.
Không phải một hay hai người bất mãn, mà là toàn bộ Electric Coin Company, khoảng 25 người, do CEO dẫn đầu, bỏ đi hết.
Công ty này có tên viết tắt là ECC, là nhà phát triển chính đứng sau Zcash. Bạn có thể hiểu là, những người viết code, không làm nữa.
Tin tức vừa ra, ZEC lao dốc 20%.
Một kiến thức phổ biến, Zcash, sắp mười tuổi rồi.
Ra mắt ngày 28 tháng 10 năm 2016, còn sớm hơn thời gian nhiều người tham gia vào tiền điện tử. Điểm bán hàng năm đó là "giao dịch riêng tư", người gửi, người nhận, số tiền đều được mã hóa, trên chuỗi không thể thấy gì.
Nhưng thực tế là, sau chín năm hoạt động, chỉ có chưa đến 1% giao dịch ZEC thực sự sử dụng tính năng này.
99% còn lại, vẫn đang "chạy trần truồng".
Chín năm rồi, sản phẩm không ai dùng, đội ngũ vẫn cố gắng. Giá đồng coin từ hơn 3000 USD thời điểm mới ra mắt năm 2016, lao dốc không phanh xuống còn 15 USD vào tháng 7 năm 2024.
Rồi đến cuối năm 2025, ZEC đột nhiên tăng giá.
Đầu năm còn quanh quẩn ở mức 40 USD, ngày 7 tháng 11 đã tăng vọt lên 744 USD, vốn hóa vượt 10 tỷ, quay trở lại top 20.
Đồng tiền riêng tư (privacy coin), một câu chuyện (narrative) im ắng nhiều năm, đột nhiên lại trở nên hấp dẫn.
Được, giá đồng coin tăng gần 800%, và sau đó, "đội ngũ phát triển bỏ chạy".
Câu chuyện nghe như kịch bản của một người đàn ông trung niên. Mua xe Porsche, rồi ly dị. Tiền thưởng cuối năm vừa phát, rồi giải tán.
Khi ít tiền, mọi người là đồng đội, khi nhiều tiền bắt đầu tranh giành ai là người quyết định.
Tranh giành cái gì? Một ví tên là Zashi.
Zashi là ví di động do ECC phát hành đầu năm 2024, chủ lực "tính năng riêng tư được bật mặc định". Đây là cổng vào người dùng quan trọng nhất trong hệ sinh thái Zcash.
Đội ngũ ECC muốn tư nhân hóa Zashi, thu hút đầu tư bên ngoài, biến nó thành một công ty khởi nghiệp có thể gọi vốn, có thể lặp lại nhanh chóng.
Nhưng ECC không phải là công ty độc lập. Năm 2020, ECC được đưa vào một tổ chức phi lợi nhuận tên là Bootstrap, theo cấu trúc 501(c)(3) của Mỹ.
Nói đơn giản là, cấu trúc này dành riêng cho các tổ chức từ thiện và tổ chức vì lợi ích công. Cái hay là không phải đóng thuế, cái dở là kiếm được tiền không thể chia cho người nhà, việc xử lý tài sản phải nghe theo hội đồng quản trị.
Làm vậy năm đó là để tuân thủ quy định, tránh áp lực giám sát từ SEC. Trong thị trường giá xuống (bear market), không ai quan tâm những chi tiết này, dù sao cũng chẳng có tiền để chia.
Giờ đây, hội đồng quản trị của Bootstrap nói, không được.
Lý do của hội đồng quản trị là:
Chúng tôi là tổ chức phi lợi nhuận, có nghĩa vụ pháp lý bảo vệ lợi ích của nhà tài trợ. Việc tư nhân hóa Zashi có thể vi phạm pháp luật, có thể bị kiện, có thể bị tấn công chính trị. Họ còn lấy ví dụ: Bạn xem OpenAI, muốn chuyển từ phi lợi nhuận sang vì lợi nhuận, bị bao nhiêu người kiện.
CEO cũ của ECC, Josh Swihart, không nghĩ vậy. Ông ấy nói trên Twitter, cách làm của hội đồng quản trị là "hành vi quản trị ác ý" (malicious governance behavior), khiến đội ngũ "không thể thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả và danh dự".
Ông dùng một thuật ngữ pháp lý gọi là "constructive discharge", ý là tuy không bị sa thải, nhưng điều kiện làm việc bị thay đổi đến mức không thể làm được nữa, đồng nghĩa với việc bị buộc phải rời đi.
25 người cùng bị buộc phải rời đi.
Đồng thời, Swihart chỉ đích danh bốn thành viên hội đồng quản trị: Zaki, Christina, Alan, Michelle. Ông nối các chữ cái đầu của bốn người lại, gọi là "ZCAM".
ZCAM. Đọc lên nghe như SCAM (lừa đảo). Không biết có phải cố ý không.
Trong bốn người này, Zaki Manian có nhiều chuyện nhất.
Ông là người kỳ cựu trong hệ sinh thái Cosmos, từng là thành viên cốt lõi của Tendermint. Năm 2020, ông công khai mâu thuẫn với người sáng lập Jae Kwon rồi từ chức.
Năm 2023, FBI thông báo cho ông, hai nhà phát triển trong một dự án ông phụ trách là đặc vụ Bắc Triều Tiên. Sau khi biết, ông đã giấu thông tin này 16 tháng mới công khai. Tháng 10 năm 2024, Jae Kwon công khai chỉ trích ông "thiếu trách nhiệm nghiêm trọng" và "phản bội lòng tin của cộng đồng".
Giờ đây, ông là thành viên hội đồng quản trị của Zcash.
Ngày hôm sau khi từ chức, đội ngũ ECC cũ đã công bố thành lập công ty mới, mã hiệu CashZ.
Họ nói sẽ dùng codebase của Zashi để làm một ví mới, sẽ ra mắt trong vài tuần. Người dùng Zashi hiện tại có thể di chuyển liền mạch.
"Chúng tôi vẫn là cùng một đội ngũ, cùng một sứ mệnh: xây dựng đồng tiền riêng tư không thể ngăn cản."
Không phát hành coin mới, không bắt đầu lại từ đầu, chỉ là đổi vỏ tiếp tục làm.
Việc này, chúng tôi thấy châm biếm nhất là ở thời điểm.
Khi ZEC 15 USD, không ai quan tâm ai quản lý ví. Khi tăng lên 500 USD, Zashi trị giá bao nhiêu đã là vấn đề sống chết.
Có tiền rồi, mới biết ai là người nhà.
Cùng là mâu thuẫn giữa tổ chức phi lợi nhuận và đội ngũ khởi nghiệp, kết cục của OpenAI là hội đồng quản trị thua, kết cục của Zcash là đội ngũ bỏ đi.
Ai thắng không biết, nhưng mâu thuẫn này thực sự phổ biến trong các dự án crypto.
Swihart đã viết một đoạn trên trang web của CashZ, giải thích lý do rời đi:
"Mô hình quỹ phi lợi nhuận là sản phẩm còn sót lại từ thời đại tuân thủ quy định của ngành công nghiệp crypto. Thời đại đó, các dự án cần 'bộ đệm tuân thủ' để bảo vệ chính mình. Nhưng những bộ đệm này mang lại chủ nghĩa quan liêu và sự chia rẽ về lộ trình. Công ty khởi nghiệp có thể mở rộng nhanh chóng, tổ chức phi lợi nhuận thì không."
Ông còn nói: "Những người đã ở trong ngành công nghiệp crypto vài năm đều biết, sự vướng víu giữa quỹ phi lợi nhuận và công ty khởi nghiệp công nghệ, là nguồn gốc của những drama bất tận."
Đúng là drama bất tận.
Năm 2023, khi Zooko từ chức CEO, đã có tin đồn rằng ông và Swihart có bất đồng. Tháng 1 năm 2025, giám đốc của Zcash Foundation, Peter Van Valkenburgh, cũng từ chức.
Đồng tiền mười năm tuổi, những người nên đi cuối cùng cũng đi gần hết.
Có người hỏi trên Twitter: Zcash có chết không?
Chuỗi vẫn chạy. Code vẫn còn. Chỉ là những người viết code đã đổi thành một nhóm khác.
Nhưng Swihart nói đúng, mâu thuẫn giữa phi lợi nhuận và công ty khởi nghiệp, là căn bệnh chung của ngành này. Cosmos đã cãi nhau. Quỹ Ethereum đã cãi nhau. Quỹ Solana cũng đã cãi nhau.
Khác biệt chỉ là cách thức và mức độ của cuộc cãi vã.
Zcash đã chọn cách thẳng thắn nhất.
Giải tán.
