Tác giả: Thejaswini M A
Biên dịch: Saoirse, Foresight News
Tôi chưa bao giờ hoàn toàn tin vào điều này. Không phải vì tôi thông minh hơn ai, mà bởi những người hô hào về phi tập trung hóa lớn tiếng nhất thường cũng là những kẻ vội vàng nhất nhét tiền của bạn vào hệ sinh thái của họ. Trong bất kỳ lịch sử nào, sự kết hợp kiểu này chưa bao giờ là điềm báo tốt.
Nhưng tôi vẫn tiếp tục theo dõi. Bạn cũng phải xem, bởi đây thực sự là một vở kịch hay nhất hiện nay. Toàn bộ ngành công nghiệp được xây dựng trên ý tưởng cấp tiến về "đồng tiền không cần tin tưởng", nhưng hầu hết những người trong đó lại không đáng tin cậy. Sự mỉa mai có ở khắp nơi.
Ngày nay, giống như mọi điều hiển nhiên rồi sẽ được mọi người biết đến, mọi người dần đi đến một kết luận - mà một số người trong chúng ta đã biết rõ từ lâu: Phi tập trung hóa luôn giống như một màn trình diễn hơn là một niềm tin thực sự. Mục đích là để thu hoạch "tiền ngốc". Những kẻ luôn miệng nói "ngân hàng là kẻ thù", giờ đây lại bắt tay với thế lực chính trị tập quyền nhất hành tinh, chỉ vì điều đó có lợi cho danh mục đầu tư của họ.
Tôi thậm chí còn không tức giận. Tôi chỉ đang quan sát, bởi vở kịch này quá hay.
Ngày 31 tháng 10 năm 2008, khủng hoảng tài chính chưa nguôi ngoai. Satoshi Nakamoto công bố sách trắng dài chín trang. Ông đề xuất một loại tiền điện tử không cần ngân hàng, không cần chính phủ, không cần sự cho phép của bất kỳ ai. Hai bên giao dịch trực tiếp, không có trung gian thu phí, cũng không có cơ quan trung ương quyết định bạn có đủ tư cách giao dịch hay không.
Công bằng mà nói, ý tưởng ban đầu thật cảm động. Nó ra đời trực tiếp từ một thế giới nơi các quỹ phòng hộ và ngân hàng trung ương sử dụng đòn bẩy quá mức trong nền kinh tế, kiếm lời từ tổn thất của người thường, và khi xảy ra sự cố lại được cứu trợ bằng tiền của chính phủ. Sự phẫn nộ đằng sau là hoàn toàn hợp lý. Nếu một hệ thống cho phép giới tinh hoa kiếm bộn tiền nhưng lại bắt công chúng trả giá mà không thể khiến người ta tức giận, thì còn điều gì đáng giận nữa?
Kiến trúc mà Satoshi Nakamoto thiết kế tinh tế chính bởi vì nó loại bỏ yếu tố con người. Không có điểm kiểm soát duy nhất, thì không có điểm phá vỡ duy nhất. Thay vào đó là hàng ngàn nút mạng, bình đẳng với nhau và xác minh lẫn nhau. Bạn không thể mua chuộc toàn bộ mạng lưới, cũng không thể đe dọa nó bằng một cuộc điện thoại. Cũng sẽ không có chuyện ví của người khác bị đóng băng chỉ vì tâm trạng không tốt của một nhà quản lý nào đó.
Mô hình không chủ trong thiết kế là một ý tưởng đẹp.
Mọi người thường đổ lỗi cho sự suy đồi của ngành là do dòng vốn mạo hiểm đổ vào, sự hỗn loạn của NFT, hay sự sụp đổ của FTX. Nhưng đó chỉ là triệu chứng. Vấn đề thực sự xuất hiện sớm hơn nhiều - nếu bạn đủ chú ý, nó hầu như đã xuất hiện ngay từ đầu.
Vấn đề của phi tập trung hóa là: Nó đắt đỏ, chậm chạp, đòi hỏi hàng ngàn người tham gia không có động cơ đồng thuận phải phối hợp với nhau. Trong khi tập trung hóa thì hiệu quả, nhanh chóng, có lợi nhuận. Vì vậy, khi tiền thật đổ vào, quy luật kinh tế bắt đầu phát huy tác dụng như thường lệ. Ngành công nghiệp bắt đầu phân hóa, nhưng ít người muốn nói ra một cách công khai.
Tháng 5 năm 2017, hai bể khai thác Bitcoin lớn nhất chiếm chưa đến 30% tổng hash rate, sáu bể lớn nhất cũng chưa đến 65%. Đó là thời điểm khai thác Bitcoin phi tập trung nhất trong lịch sử. Chín năm trôi qua, đỉnh cao đã không còn. Đến tháng 12 năm 2023, hai bể lớn nhất kiểm soát hơn 55% hash rate, sáu bể lớn nhất lên tới 90%.
Hiện nay, Foundry USA kiểm soát khoảng 30% tổng hash rate của mạng, Antpool khoảng 18%, hai bể cộng lại gần 50%. Đến tháng 3 năm 2026, rủi ro trừu tượng cuối cùng đã trở thành hiện thực: Foundry liên tục đào được sáu khối, kích hoạt một đợt tái cấu trúc chuỗi hai khối hiếm gặp, ghi đè lên các khối hợp lệ của Antpool và ViaBTC. Những thợ đào nhỏ bất lực nhìn công việc hợp lệ của họ bị xóa sổ khỏi sổ cái. Bitcoin chưa từng bị tấn công 51%, tính toàn vẹn của mạng vẫn được duy trì, nhưng rủi ro tập trung hóa mà sách trắng ban đầu nhằm ngăn chặn, từ lâu đã không còn là lý thuyết, mà là những con số trên biểu đồ đang tiến dần về một hướng nguy hiểm.
Sách trắng mô tả một hệ thống mà bất kỳ chủ thể đơn lẻ nào cũng không thể làm được điều này. Năm nay, nó đã mười tám tuổi. Bạn có thể tự mình cảm nhận.
Tôi muốn nói một cách thận trọng, bởi sự chỉ trích lười biếng rất dễ đi chệch hướng. Tin tôi đi, tôi cũng đã thử.
Hãy nhìn vào tất cả các sản phẩm crypto hiện nay có người dùng thực, khối lượng giao dịch thực, doanh thu thực, bạn sẽ thấy: Phần lớn trong số chúng không hề phi tập trung.
Nhưng chúng có thực sự tuyên bố mình phi tập trung không? Làm mờ đi điểm này sẽ khiến lời chỉ trích của bạn nghe có vẻ sắc sảo, nhưng lại nhắm sai mục tiêu.
Stablecoin, là danh mục thành công không tranh cãi duy nhất của ngành crypto. Được sử dụng để giao dịch, chuyển tiền xuyên biên giới, làm công cụ thanh toán ở các quốc gia có đồng nội tệ mất giá liên tục. Tính đến năm 2025, USDT và USDC cùng nhau chiếm 93% tổng vốn hóa thị trường stablecoin, xử lý khối lượng giao dịch hàng nghìn tỷ USD chưa từng có.
@visaonchainanalytics
USDC và USDT đều do công ty phát hành, đều có thể đóng băng ví. Chưa kể, dự trữ của chúng đều nằm trong ngân hàng - mà ngân hàng, chính là tổ chức mà ngành này lẽ ra phải thay thế. Stablecoin phi tập trung DAI thường được lấy ra để chứng minh lý tưởng vẫn còn, chỉ chiếm 3%–4% thị phần. Chưa ai từng bán USDT cho bạn như một sản phẩm phi tập trung, điểm bán của nó luôn là hiệu quả.
Chuyển đổi USD xuyên biên giới trong vài phút, thanh toán trong vài giây, không có ngân hàng đại lý, không có mã SWIFT, không có thời gian thanh toán ba ngày. Chúng giữ lại bên phát hành, nhưng loại bỏ tất cả các khâu trung gian đắt đỏ và kém hiệu quả giữa bên phát hành và người dùng. Cuộc "cách mạng" mà tài chính truyền thống thực sự thua cuộc, thực ra là một đồng USD được phát hành lại trên blockchain bởi một công ty. Và đó chính là lời hứa ban đầu của nó, và nó đã làm được.
Hyperliquid, khối lượng giao dịch hàng chục tỷ, cực nhanh, bản thân sản phẩm rất ấn tượng. Nhưng theo bất kỳ ý nghĩa thực tế nào, nó được kiểm soát bởi 16 trình xác thực. Trong sự kiện JELLY tháng 3 năm 2025, 16 trình xác thực này đã đạt được đồng thuận, trong vòng hai phút đã gỡ niêm yết một loại token nhất định, biến khoản lỗ 12 triệu USD mà giao thức sắp phải đối mặt thành lợi nhuận. Hai phút. Muốn governance của Ethereum đưa ra bất kỳ quyết định nào trong hai phút, có lẽ cần một thảm họa thiên nhiên, và ngay cả như vậy, có lẽ vẫn sẽ có ai đó ở một múi giờ bị lãng quên đăng một blog bài phản đối.
Có người gọi nó là FTX 2.0, cách định vị này không chính xác. Hyperliquid đã đưa ra một quyết định kiểu công ty. Điều thực sự giúp nó được công nhận là: Giải quyết vấn đề, bồi thường cho người dùng, đưa ra cơ chế bỏ phiếu của trình xác thực trên chain để gỡ niêm yết sau này, và tiếp tục vận hành. Vấn đề là, có một thời gian, hoạt động marketing của Hyperliquid đã dành rất nhiều công sức để khẳng định mình không phải là công ty, nhưng cách vận hành lại giống hệt một công ty.
Thị trường dự đoán. Polymarket đã chào đón thời điểm thoát mainstream thực sự đầu tiên của ngành crypto trong cuộc bầu cử Mỹ năm 2024. Các nhà báo trích dẫn giá của nó, cả những người chưa từng nắm giữ ETH cũng đang sử dụng. Chưa ai hỏi nó có đủ phi tập trung hay không, mọi người chỉ quan tâm nó có chính xác không. Và nó thực sự chính xác. Thỉnh thoảng có vài bài thảo luận về giao dịch nội gián và định vị "cỗ máy sự thật", một số trong đó cũng do tôi viết. Nó chỉ là một sản phẩm hữu dụng, sử dụng công nghệ crypto làm đường ống ngầm, chứ không phải là tuyên ngôn ý thức hệ.
Về DAO tôi có thể viết cả một đoạn, nhưng ba từ "Tổ chức tự trị phi tập trung" (Decentralized Autonomous Organization) có lẽ đã là sự kết hợp khôi hài nhất trong ngôn ngữ rồi. Dừng ở đây thôi.
Đây mới là những thứ thực sự chạy được, và hầu hết đều dễ dùng hơn nhiều so với các giải pháp được mô tả trong sách trắng.
Thế giới crypto ngày nay đã chia thành hai loại.
Một loại là phía cơ sở hạ tầng: Được xây dựng vì hiệu quả, quy mô và sử dụng thực tế, đánh đổi phi tập trung hóa để lấy hiệu suất, và phần lớn đều nói thẳng về điều này.
Loại còn lại là tầng giao thức: Bitcoin, Ethereum, Solana, về mặt cấu trúc chúng vẫn khác biệt căn bản so với tất cả các hệ thống trước đây, phi tập trung hóa không phải là ngôn từ marketing, mà là thuộc tính thiết kế vẫn được giữ lại dưới áp lực đối kháng khổng lồ. Sản phẩm sẽ thỏa hiệp với nhu cầu người dùng, và người dùng chỉ muốn thứ gì đó dễ dùng. Dưới áp lực cạnh tranh bằng tiền thật, ngành công nghiệp tất yếu đi đến chỗ tập trung. Đây chỉ là quy luật, không phải là một thất bại về đạo đức. Diễn ngôn cách mạng của tầng giao thức, liên tục bị tầng sản phẩm mượn dùng, ngay cả khi hai bên đã không còn là một.
Người sáng lập năm 2019 còn trích dẫn tuyên ngôn Cypherpunk trong bài phát biểu, năm 2023 đã ngồi ở phiên điều trần Thượng viện, tuyên bố mình luôn mong muốn hợp tác mang tính xây dựng với các cơ quan quản lý. Đối với một bộ phận lớn của ngành, phi tập trung hóa chỉ là một chiến lược quản lý được ngụy trang dưới vỏ bọc ý tưởng: Chỉ cần không ai chịu trách nhiệm, thì không ai cần phải gánh vác trách nhiệm. Hệ tư tưởng này đủ để làm lu mờ các luật sư và nhà quản lý, cho họ thời gian để gọi vốn, ra mắt sản phẩm, và trong nhiều trường hợp nổi tiếng, rút lui suôn sẻ. Khi quản lý trở nên không thể tránh khỏi, ý tưởng này bị cất xó, để tránh rắc rối.
Trong ngành vẫn có những tín đồ thực sự. Họ bước vào thế giới crypto vì đã tận mắt chứng kiến chính phủ phá hủy tiền tệ, đóng băng tài khoản vì lý do chính trị, loại trừ cả một nhóm người ra khỏi các dịch vụ tài chính cơ bản. Họ trở thành tấm màn che đạo đức cho một ngành công nghiệp vốn dĩ lấy việc theo đuổi lợi nhuận làm mục tiêu. Bản thân việc theo đuổi lợi nhuận không có gì sai, nhưng không cần phải ngụy trang.
Theo tôi, thỏa thuận này có lẽ là đáng giá, và những người đưa ra lựa chọn cũng hiểu rõ trong lòng, ngay cả khi họ sẽ không thừa nhận một cách thẳng thắn như vậy. Hình thái thuần túy của ý tưởng phi tập trung hóa, vốn đã khó khăn khi đối mặt với thực tế. Không có ai ngồi lại với nhau mưu tính giết chết phi tập trung hóa. Sự thật chỉ là, khi mọi người đứng trước lựa chọn giữa "sản phẩm dễ dùng" và "nguyên tắc không khả thi", thì lần nào họ cũng chọn cái trước. Một cách lặng lẽ, không cần tuyên bố, cũng không có tang lễ.
Và điều mà tôi thấy thực sự khá hài hước đen, là cách câu chuyện này diễn ra ở tầng chính trị.
Trước khi ký bất kỳ luật nào liên quan đến crypto, bổ nhiệm bất kỳ nhà quản lý thân crypto nào, doanh thu của Tập đoàn Trump trong nửa đầu năm 2025 đã tăng vọt 17 lần, đạt 864 triệu USD, trong đó hơn 90% đến từ các dự án liên quan đến crypto. Theo phân tích của Wall Street Journal, tính đến đầu năm 2026, gia đình Trump chỉ riêng từ World Liberty Financial đã thoái vốn ít nhất 12 tỷ USD. Cậu con trai 19 tuổi Barron của ông, được liệt kê trên trang web của dự án là "Người có tầm nhìn DeFi". Thành thật mà nói, hãy dành năm phút mặc niệm cho người đã viết đoạn văn bản đó.
@fortune.com
Người này năm 2021 còn gọi Bitcoin là lừa đảo, đến năm 2024 đã đứng trên bục phát biểu tại hội nghị Bitcoin. Đám đông đã nhiều năm tuyên bố "chính phủ không có quyền kiểm soát tiền của bạn", nhìn thấy một tổng thống đương nhiệm trực tiếp kiếm lợi từ chính ngành mà ông ta quản lý, phản ứng chủ đạo lại là dự đoán giá coin và hô vang "bull market tới rồi".
Trong kinh tế học có một khái niệm gọi là sở thích thể hiện: Những việc bạn thực sự làm, nói lên nhiều điều hơn những thứ bạn tuyên bố tin tưởng. Sở thích thể hiện của phong trào phi tập trung hóa dưới sự thử thách của môi trường chính trị thực tế là: Chúng tôi quan tâm đến phi tập trung hóa, cho đến khi phải trả giá vì nó; sau đó, chúng tôi chỉ quan tâm đến giá cả.
Tôi không muốn phán xét quá nhiều. Tôi chỉ ghi chép lại đúng sự thật, bởi rốt cuộc nên có người làm việc này.
Không khí cuồng nhiệt kiểu "chúng ta sẽ thay đổi thế giới" của năm 2017 và 2021 về cơ bản đã tan biến. Đám đông NFT đã giải tán, trong vũ trụ ảo metaverse mọi người lại tìm thấy những chủ đề khác để tự tin phát ngôn sai lầm. Những người ở lại trầm lặng hơn, bớt mặc cảm cứu thế đi, và cũng thành thật hơn nhiều về việc họ thực sự đang làm gì. Tầng giao thức đang vận hành theo thiết kế, tầng ứng dụng đã tạo ra những sản phẩm đáng kinh ngạc. Cuộc cách mạng này vẫn tạo ra cơ sở hạ tầng tài chính hữu dụng, thay đổi cách thức luân chuyển giá trị toàn cầu, và cũng khiến một số lượng lớn người trở nên cực kỳ giàu có.
Điều tôi muốn nói chỉ có một câu: Hãy thành thật về việc bạn đang làm.
Nếu bạn đang làm một sàn giao dịch tập trung có trải nghiệm tốt hơn, được trang bị kênh crypto, hãy nói thẳng. Nếu stablecoin của bạn do công ty phát hành, có thể đóng băng ví, dự trữ nằm trong ngân hàng, hãy nói thẳng. Nếu DAO của bạn thực tế được kiểm soát bởi ba chiếc ví, và mọi người có mặt đều biết rõ điều đó, thì bạn cũng có thể nói thẳng. Người dùng chịu được sự trung thực. Điều họ không thể chịu đựng lâu dài, là vết nứt giữa tường thuật và thực tế. Và cuối cùng, họ sẽ dùng sự rời đi để bày tỏ bất mãn.
Satoshi Nakamoto đã im lặng mười lăm năm. Có lẽ ông đã thấy trước tất cả, chọn cách lặng lẽ theo dõi vở kịch lớn này ở hậu trường. Hoặc cũng có thể, ông chỉ đơn giản là biết nên rời sân khấu vào lúc nào.
