Tác giả: Dean Fankhauser
Biên dịch: Felix, PANews
Mối quan hệ giữa con người và robot sẽ trở nên phức tạp hơn. Khi robot hình người ngày càng giống với diện mạo con người, hiện chúng đang phải đối mặt với một rào cản tâm lý bất ngờ, và điều này có thể định hình cách thức tương tác giữa người và máy trong tương lai.
"Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" là gì?
"Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" là một hiện tượng tâm lý, mô tả phản ứng cảm xúc của con người thay đổi như thế nào khi các sản phẩm nhân tạo ngày càng giống con người. Khái niệm này đơn giản nhưng sâu sắc: khi robot trông rõ ràng là máy móc, rất dễ chấp nhận chúng. Hãy nghĩ đến R2-D2 trong "Chiến tranh giữa các vì sao" hoặc cánh tay robot công nghiệp, chúng rõ ràng là máy móc và khán giả rất dễ chấp nhận.
Robot sửa chữa không gian R2-D2
Khi robot ngày càng giống con người, sự chấp nhận ban đầu sẽ tăng lên. Con người sẽ gán cho chúng những đặc điểm nhân hóa, thấy chúng đáng yêu hoặc dễ mến. Nhưng sau đó, một điều kỳ lạ xảy ra.
Khi mức độ giống con người của robot đạt đến một mức nhất định (trông gần như người nhưng vẫn còn thiếu một chút gì đó), mức độ thoải mái sẽ giảm mạnh, không chỉ không chấp nhận hơn mà còn tạo ra một sự khó chịu mang tính bản năng. Những khiếm khuyết nhỏ về ngoại hình hoặc chuyển động có thể bị bỏ qua ở những robot mang tính cơ khí hơn, ở đây lại đột nhiên trở nên cực kỳ chói mắt và kỳ quái.
Thuật ngữ "Thung lũng Kỳ lạ" được nhà nghiên cứu robot người Nhật Masahiro Mori đề xuất vào năm 1970. Trong một bài báo thảo luận về mối quan hệ giữa phản ứng cảm xúc của con người đối với robot và mức độ mô phỏng của robot, ông đã đề xuất khái niệm này. Và chỉ ra rằng khi robot tiếp cận nhưng chưa hoàn toàn đạt được ngoại hình con người, mức độ chấp nhận của mọi người sẽ có sự sụt giảm điển hình.
Trong đó, chuyển động và biểu cảm khuôn mặt là các điểm kích hoạt chính. Những lỗi nhỏ trong chuyển động mắt, thời điểm chớp mắt, sự đồng bộ của môi và các biểu cảm vi tế trên khuôn mặt, đều sẽ gây ra "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" mạnh mẽ nhất. Một hình ảnh tĩnh hoàn hảo và sống động có thể trông không có vấn đề gì, nhưng một khi chuyển động, thường sẽ xuất hiện "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ".
Đáng chú ý là, mức độ nhạy cảm của các cá nhân đối với "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" rất khác nhau. Một số nghiên cứu cho thấy, những người có khả năng đồng cảm cao hoặc công việc gắn liền với con người (như nhân viên y tế, nhà trị liệu tâm lý) có thể nhạy cảm hơn. Tuổi tác cũng là một yếu tố ảnh hưởng, một số nghiên cứu cho thấy trẻ em ít bị ảnh hưởng hơn người lớn.
Tại sao lại cảm thấy khó chịu?
"Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" kích hoạt một xung đột căn bản trong nhận thức của con người. Bộ não con người bẩm sinh có khả năng đọc biểu cảm khuôn mặt và nắm bắt các tín hiệu xã hội tinh tế. Đây là cách tồn tại hàng triệu năm với tư cách là động vật xã hội. Khi một robot có 90% giống người, bộ não ban đầu sẽ phân loại nó là "con người", nhưng sau đó nhanh chóng phát hiện ra những điểm không nhất quán.
Những sự không nhất quán này dẫn đến sự mâu thuẫn nhận thức. Ví dụ, chuyển động của mắt có thể hơi lệch; kết cấu da có thể hoàn hảo đến mức không thực tế; nhịp chớp mắt có thể chậm hơn vài mili giây. Mỗi độ lệch tinh tế đều kích hoạt một cảnh báo tiềm thức: có thứ gì đó đang đóng giả làm con người.
Bạn còn nhớ bộ phim "Cực Đặc Cấp" không? Bộ phim này ban đầu muốn theo đuổi chủ nghĩa hiện thực, nhưng khán giả lại thấy các nhân vật rất kỳ quái. Khuôn mặt gần như giống người thật của họ đã kích hoạt phản ứng tâm lý giống hệt như khi đối mặt với robot siêu mô phỏng. Đôi mắt của các nhân vật trong phim trông vô hồn, chuyển động cũng hơi cứng nhắc. Điểm khác biệt này nhắc nhở khán giả: có gì đó không ổn.
Phim "Cực Đặc Cấp"
Trong lĩnh vực robot, mức độ mô phỏng của những robot thời kỳ đầu đáng kinh ngạc, nhưng không hoàn hảo. Robot "Sophia" do Hanson Robotics phát triển cố tình theo đuổi cảm giác chân thực của con người, và do đó đã rơi vào tranh cãi. Một số người thấy cô ấy hấp dẫn, một số khác lại thấy cô ấy rùng rợn.
Robot Sophia
Các công ty robot ứng phó với "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" như thế nào?
Đây không chỉ là vấn đề thẩm mỹ. "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" có ảnh hưởng sâu sắc đến nghiên cứu và phát triển robot. Các công ty đầu tư hàng triệu đô la phát triển robot hình người đối mặt với một vấn đề thiết kế then chốt: nhân hóa đến mức nào thì là "vượt quá giới hạn"?
Một số công ty chọn cách hoàn toàn tránh "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ". Robot của Boston Dynamics có thể thực hiện các pha vận động đáng kinh ngạc, đồng thời vẫn giữ được vẻ ngoài máy móc rõ ràng. Trong khi đó, các công ty khác, như Hanson Robotics, lại mạo hiểm vẫn nỗ lực thực hiện công nghệ robot giống con người hơn. Mỗi phương pháp đều thể hiện một quan niệm khác nhau về tương tác giữa người và máy.
Khi robot ngày càng hòa nhập vào cuộc sống hàng ngày, việc hiểu và ứng phó với "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" trở nên vô cùng quan trọng. Điều này không chỉ liên quan đến việc làm cho robot hoạt động hiệu quả, mà còn liên quan đến việc liệu chúng ta có thể chung sống thoải mái với robot hay không.
Đối với robot gia đình, lựa chọn thiết kế là rất quan trọng. Một robot giúp việc nhà cần được tất cả các thành viên trong gia đình chấp nhận, bao gồm cả những người nhạy cảm hơn với "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ". Do đó, hầu hết các công ty robot tiêu dùng đều khôn ngoan chọn thiết kế ngoại hình cách điệu hoặc mang tính cơ khí rõ ràng.
Cuối cùng "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" có biến mất không?
Có hai yếu tố có thể theo thời gian làm phai nhạt "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ". Thứ nhất, với sự tiến bộ của công nghệ robot, robot có thể vượt qua "Thung lũng Kỳ lạ" bằng cách đạt được độ chân thực gần như hoàn hảo, loại bỏ những điểm bất hợp lý tinh tế gây ra sự bất an.
Thứ hai, khi mọi người ngày càng quen với sự hiện diện của robot hình người trong cuộc sống hàng ngày, cảm giác mới lạ và xa lạ có thể làm trầm trọng thêm "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" có thể dần dần phai nhạt. Thế hệ trẻ lớn lên cùng robot hình người có thể có mức độ bao dung cao hơn.
Hiện tại, "Hiệu ứng Thung lũng Kỳ lạ" vẫn đang nhắc nhở thế giới: nhận thức của con người là phức tạp và thường phản trực giác. Khi chế tạo ra những cỗ máy ngày càng giống chính mình, việc hiểu biết tâm lý học của bản thân con người, không thua kém gì hiểu biết về công nghệ robot.
Bài đọc liên quan: Từ Mã đến Nhận thức: Hướng dẫn nghìn chữ về sự tiến hóa của bộ não robot
