Tác giả:Scott Kominers
Biên dịch: Gia Hoan, ChainCatcher
Thị trường dự đoán cho phép mọi người giao dịch dựa trên kết quả của các sự kiện. Năm ngoái, nó đã chính thức bước vào Mỹ với quy mô lớn, và hiện đang được sử dụng để theo dõi đủ loại sự kiện từ địa chính trị đến kết quả giải thưởng giải trí. Nhưng nó thực chất là gì?
Với tư cách là một nhà kinh tế học nghiên cứu lâu năm về thị trường và cơ chế khuyến khích, câu trả lời của tôi rất đơn giản: bản chất của thị trường dự đoán cũng chính là thị trường. Thị trường là công cụ cơ bản để phân bổ nguồn lực, đảm bảo hàng hóa và dịch vụ chảy về những người coi trọng chúng nhất.
Trong quá trình này, thị trường cũng tổng hợp thông tin: việc thị trường cân bằng (tức đạt trạng thái cân bằng cung cầu) thực chất là một cơ chế tập hợp nhận thức của tất cả người tham gia và chắt lọc nó thành tín hiệu giá.
Các nền tảng và sản phẩm thị trường dự đoán chính là trực tiếp tận dụng khả năng tổng hợp thông tin này để dự đoán các sự kiện tương lai cụ thể: chúng thiết kế ra một loại tài sản gắn liền với sự kiện, tạo ra lợi nhuận một khi kết quả cụ thể xảy ra, sau đó mọi người sẽ giao dịch loại tài sản này dựa trên đánh giá của họ về việc kết quả đó có xảy ra hay không.
Cách sử dụng này đã có từ lâu.
Các doanh nghiệp từ lâu đã sử dụng thị trường dự đoán để thu thập thông tin ngầm từ nhân viên, chẳng hạn như dự đoán liệu một sản phẩm quan trọng có thể ra mắt đúng hạn hay không; các nhà khoa học dùng nó để đánh giá thí nghiệm nào có triển vọng được lặp lại thành công; ngày nay còn có nhiều phương tiện truyền thông hợp tác với thị trường dự đoán, nhờ "trí tuệ đám đông" để bổ sung nguồn tin tức và phóng viên của chính họ.
Thị trường dự đoán trực tiếp thu thập thông tin từ người tham gia, tức là đánh giá của mỗi người về tương lai, sau đó tập hợp những thông tin này vào một thị trường, qua đó trả lời xác suất xảy ra một sự việc cụ thể là bao nhiêu.
Mọi người có thể đặt cược vào các sự kiện này giống như "đặt cược" vào giá trị tương lai của một công ty trên thị trường chứng khoán, hoặc "đặt cược" vào giá cả tương lai của các mặt hàng đại chúng như dầu mỏ. Điểm khác biệt là nhu cầu đối với tài sản như dầu mỏ đồng thời chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong khi tài sản được thiết kế bởi thị trường dự đoán chỉ tạo ra lợi nhuận khi một sự kiện cụ thể xảy ra.
Nếu giá dầu tăng, chúng ta biết là do nhu cầu tăng so với cung, nhưng chưa chắc đã biết nguyên nhân đằng sau: có thể là mọi người dự đoán xung đột Trung Đông leo thang, cũng có thể là ai đó tìm ra công dụng mới cho dầu mỏ.
Trong khi đó, nhờ vào thị trường dự đoán, bạn có thể tách riêng từng khả năng để dự đoán.
Ví dụ, một thị trường dự đoán về "ến biển Hormuz có được giữ mở cửa tại một thời điểm cụ thể nào đó hay không" có thể được triển khai xoay quanh một hợp đồng như sau: mỗi khi sự kiện xảy ra, mỗi đơn vị hợp đồng thanh toán một đô la.
Khi mọi người mua bán lặp đi lặp lại loại tài sản này, giá thị trường sẽ trở thành một "chỉ báo xác suất", phản ánh đánh giá tổng thể của những người giao dịch về khả năng xảy ra của sự kiện đó.
Cụ thể vận hành như thế nào? Giả sử giá thị trường đơn vị cho một kết quả nào đó là 0,50 đô la, tương đương xác suất 50%. Nếu bạn cho rằng khả năng ến biển mở cửa cao hơn 50%, ví dụ 67%, bạn sẽ mua vào; một khi đánh giá đúng, bạn sẽ nhận được tổng lợi nhuận 0,67 đô la với chi phí 0,50 đô la.
Và việc mua vào này sẽ đẩy giá thị trường lên và đánh giá xác suất tương ứng lên, tương đương với việc nói "có người cho rằng thị trường đang đánh giá thấp nó". Ngược lại cũng vậy: khi có người cho rằng giá quá cao, họ sẽ bán ra (hoặc bán khống) với giá thấp hơn, qua đó kéo ước tính xác suất tổng thể của thị trường xuống.
Khi thị trường dự đoán vận hành tốt, nó có một số lợi thế rõ ràng so với các phương pháp dự đoán khác.
Đầu tiên, nó có thể trực tiếp đưa ra một ước tính xác suất, chỉ riêng điểm này đã là một "siêu năng lực".
Thăm dò ý kiến và bảng câu hỏi chỉ đưa ra "tỷ lệ ý kiến", để chuyển đổi nó thành xác suất, bạn còn phải làm một loạt suy luận thống kê, để đánh giá mối quan hệ giữa tỷ lệ đo được và tổng thể. Hơn nữa, thăm dò ý kiến thường chỉ là một bức ảnh nhanh tại một thời điểm, trong khi thị trường dự đoán có thể cập nhật theo thời gian thực khi có người tham gia mới, thông tin mới gia nhập.
Quan trọng hơn, thị trường dự đoán có sẵn động lực khuyến khích: cả người mua và người bán đều đặt tiền thật vào, đoán sai sẽ phải chịu lỗ. Điều này thúc đẩy người tham gia cân nhắc kỹ lưỡng thông tin trong tay mình, và đầu tư tiền vào những vấn đề họ có nhiều chắc chắn nhất.
Ngược lại, việc có thể kiếm lợi nhuận trong thị trường dự đoán nhờ thông tin và đánh giá chuyên môn cũng sẽ khuyến khích mọi người chủ động nghiên cứu, làm rõ vấn đề.
(Một ví dụ được biết đến rộng rãi là: Trước cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024, một người tham gia thị trường dự đoán thậm chí đã tự mình thực hiện thăm dò ý kiến, sử dụng một phương pháp không thông thường để khai thác thông tin mà các cơ quan thăm dò tiêu chuẩn không lấy được.)
Cuối cùng, thị trường dự đoán cũng có ưu thế lớn về mặt phạm vi bao phủ. Một người biết những sự kiện nào có thể ảnh hưởng đến nhu cầu dầu mỏ, về nguyên tắc có thể mua vào hoặc bán khống dầu; nhưng có rất nhiều kết quả chúng ta muốn dự đoán không có thị trường hàng hóa hoặc cổ phiếu tương ứng để đặt cược. Lúc này, thị trường dự đoán trở thành lựa chọn lý tưởng.
Ví dụ gần đây đã xuất hiện một loạt thị trường dự đoán, chuyên dùng để tập hợp các đánh giá như "mô hình AI nào thể hiện tốt nhất trong các nhiệm vụ khác nhau", loại vấn đề này quá chi tiết, thị trường hàng hóa truyền thống không thể phản ánh được. Và bất kỳ ai cũng có thể tạo và tài trợ cho một thị trường dự đoán cho loại vấn đề chi tiết này.
Những ý tưởng này không mới. Từ thế kỷ 16 ở châu Âu, cách làm tương tự đã tồn tại, khi đó người ta dùng nó để dự đoán người kế nhiệm giáo hoàng tiếp theo.
Nền tảng của thị trường dự đoán hiện đại nằm trong kinh tế học, thống kê học, thiết kế thị trường và khoa học máy tính. Charles Plott và Shyam Sunder đã đề xuất khung học thuật chính thức đầu tiên vào những năm 80 của thế kỷ 20, không lâu sau đó, thị trường dự đoán hiện đại đầu tiên "Thị trường Điện tử Iowa" (Iowa Electronic Markets) ra đời.
Nhờ internet, mô hình này hiện nay đã có thể tập hợp thông tin phân tán từ khắp nơi trên thế giới. Để thị trường dự đoán thực sự phát huy tiềm năng, còn khá nhiều điều kiện tiên quyết.
Một loại là vấn đề cơ sở hạ tầng: làm thế nào để xác minh và đạt được đồng thuận về việc "một sự kiện đã xảy ra hay chưa", làm thế nào để đảm bảo vận hành thị trường minh bạch, có thể kiểm toán, cũng như xử lý quy mô lớn các hợp đồng thanh toán có thể gây tranh cãi, thậm chí bị thao túng.
Loại khác là thách thức về thiết kế thị trường. Trước hết, những người thực sự nắm thông tin liên quan phải sẵn sàng tham gia. Nếu người tham gia đều không nắm thông tin, tín hiệu giá thực tế chẳng nói lên điều gì; ngược lại, chỉ khi tất cả những người nắm giữ các loại thông tin khác nhau đều tham gia, ước tính của thị trường dự đoán mới không bị bóp méo.
Tôi đã chỉ ra vào năm 2016 rằng thị trường dự đoán có thể đã đánh giá thấp xác suất Anh rời EU và Trump lần đầu trúng cử, bởi vì người tham gia lúc đó chưa hiểu đủ về sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy.
Một vấn đề khác là, nếu có người nắm thông tin "hoàn hảo", ví dụ như biết trước kết quả thực tế, điều này cũng rắc rối, đặc biệt là khi họ còn có thể ảnh hưởng đến diễn biến của sự kiện.
Hãy tưởng tượng: giả sử có nội bộ trong hội nghị bầu cử giáo hoàng bí mật chạy đến đặt cược vào thị trường dự đoán "giáo hoàng kế nhiệm", giao dịch trước khi tin tức chính thức về việc Leo đắc cử được công bố, thậm chí ngược lại cố gắng tác động đến cuộc bầu cử, để cho ứng viên mình đặt cược thắng cử, điều đó sẽ như thế nào?
Chính vì thế, một khi người tham gia tiềm năng dự đoán sẽ có người nội bộ đang giao dịch, lựa chọn hợp lý là tránh xa, và thị trường cũng từ đó tan vỡ.
Cuối cùng, còn có người có thể cố ý bóp méo giá thị trường dự đoán, để ảnh hưởng đến nhận thức của công chúng về xác suất xảy ra một kết quả nào đó, biến nó từ công cụ "tập hợp niềm tin" thành công cụ "thao túng niềm tin".
Ví dụ, nhóm quan hệ công chúng của một ứng viên nào đó nếu muốn khiến bên ngoài tin rằng họ nắm chắc phần thắng, có thể lấy một phần kinh phí vận động để tác động đến thị trường liên quan.
Tuy nhiên ở điểm này, thị trường dự đoán có một khả năng tự sửa sai nhất định: một khi xác suất của một hợp đồng nào đó bị đẩy lên mức cao không hợp lý, luôn sẽ có người sẵn sàng đứng về phía giao dịch đối lập.
Tất cả điều này đều chỉ ra rằng, thị trường dự đoán cần đạt được tính minh bạch và rõ ràng cao hơn ở cấp độ quản lý tham gia, thiết kế hợp đồng và vận hành. Nhưng chỉ cần người thiết kế có thể giải quyết những vấn đề này, thị trường dự đoán có triển vọng trở thành một trong những công cụ cốt lõi để chúng ta dự đoán tương lai.
