Gần đây, Ken Chang đã xuất bản một bài viết có tiêu đề "Tôi đã lãng phí tám năm cuộc đời trong tiền mã hóa", trong đó ông phê phán sự hủy diệt vốn có và chủ nghĩa hư vô tài chính vốn có của ngành này.
Cộng đồng crypto thường chế nhạo những bài viết "rời bỏ đầy phẫn nộ" kiểu này, và thích thú nhắc lại những câu chuyện lịch sử về việc Mike Hearn hay Jeff Garzik rời đi một cách ồn ào (đồng thời không quên chỉ ra Bitcoin đã tăng giá bao nhiêu sau khi họ rời đi).
Nhưng nhìn chung, bài viết của Ken là đúng. Anh ấy nói:
Tiền mã hóa tuyên bố sẽ giúp phi tập trung hóa hệ thống tài chính, tôi đã từng tin tưởng sâu sắc, nhưng thực tế, nó chỉ là một siêu hệ thống đầu cơ và cờ bạc, về bản chất không khác gì một bản sao của nền kinh tế hiện tại. Thực tế đã đâm vào tôi như một chiếc xe tải, tôi không xây dựng một hệ thống tài chính mới, tôi đã xây một sòng bạc. Một sòng bạc không tự gọi mình là sòng bạc, nhưng lại là sòng bạc trực tuyến nhiều người chơi, lớn nhất, hoạt động 24/7 mà thế hệ chúng ta từng xây dựng.
Ken chỉ ra rằng, các nhà đầu tư mạo hiểm (VC) đã đốt hàng tỷ USD để tài trợ cho các blockchain mới, mà rõ ràng chúng ta không cần nhiều đến vậy. Điều này đúng, mặc dù mô tả của anh ấy về mô hình khuyến khích có hơi sai lệch (về bản chất, VC chỉ là công cụ dẫn vốn - nhìn chung, họ chỉ làm những gì các đối tác hữu hạn sẵn sàng chấp nhận). Ken cũng chỉ trích sự tràn lan của các sàn giao dịch phái sinh vĩnh cửu (perps) và spot DEX, thị trường dự đoán, nền tảng phát hành meme coin, v.v. Quả thực, mặc dù bạn có thể biện hộ cho những khái niệm này ở cấp độ trừu tượng (ngoại trừ nền tảng phát hành meme coin, nó hoàn toàn vô lý), nhưng không thể phủ nhận, chúng tràn lan chỉ vì thị trường khuyến khích như vậy và các VC sẵn sàng trả tiền.
Ken nói rằng ban đầu anh ấy bước vào thế giới crypto với sự kỳ vọng đầy lý tưởng và ánh sáng trong mắt. Điều này rất quen thuộc với những người tham gia lĩnh vực này: anh ấy có khuynh hướng tự do chủ nghĩa. Nhưng kết quả là anh ấy đã không thực hành lý tưởng tự do chủ nghĩa, mà lại xây một sòng bạc. Cụ thể, anh ấy được biết đến nhiều nhất với công việc tại Ribbon Finance, một giao thức cho phép người dùng gửi tài sản vào kho và kiếm lợi nhuận bằng cách bán quyền chọn một có hệ thống.
Tôi không muốn nói quá khắc nghiệt, nhưng quả thực là vậy. Nếu là tôi, tôi cũng sẽ suy ngẫm sâu sắc. Khi xung đột giữa nguyên tắc và công việc trở nên không thể chịu đựng nổi, Ken đã đi đến kết luận bi quan: tiền mã hóa là sòng bạc, không phải là cuộc cách mạng.
Một điểm khiến tôi xúc động sâu sắc là nó làm tôi nhớ đến bài viết của Mike Hearn gần mười năm trước. Hearn viết:
Tại sao Bitcoin thất bại? Bởi vì cộng đồng đằng sau nó đã thất bại. Nó vốn nên trở thành một loại tiền tệ phi tập trung mới, không có "tổ chức có tầm quan trọng hệ thống", không có "quá lớn để sụp đổ", nhưng lại trở thành thứ tệ hơn: một hệ thống hoàn toàn do một số ít người kiểm soát. Tệ hơn nữa, mạng lưới đang trên bờ vực sụp đổ về mặt kỹ thuật. Cơ chế vốn nên ngăn chặn điều này đã thất bại, do đó không còn mấy lý do để cho rằng Bitcoin thực sự có thể tốt hơn hệ thống tài chính hiện có.
Chi tiết tuy khác nhau, nhưng luận điểm thì nhất quán. Bitcoin / tiền mã hóa đáng lẽ nên là thứ gì đó (phi tập trung, thực hành cypherpunk), nhưng lại biến thành một dạng khác (sòng bạc, tập trung). Cả hai đều đồng ý: cuối cùng nó không tốt hơn hệ thống tài chính hiện có.
Luận điểm của Hearn và Ken có thể tóm tắt thành một câu: Tiền mã hóa ban đầu thực sự có mục đích ban đầu, nhưng cuối cùng lại đi chệch hướng. Vì vậy, chúng ta không thể không đặt câu hỏi: Mục đích cuối cùng của tiền mã hóa là gì?
Năm mục tiêu của tiền mã hóa
Theo tôi, có khoảng năm phe phái, và chúng không loại trừ lẫn nhau. Cá nhân tôi, đồng tình nhất với phe thứ nhất và thứ năm, nhưng cũng đồng cảm với tất cả các phe. Tuy nhiên, tôi không cứng nhắc với bất kỳ phe nào, ngay cả phe Bitcoin cứng nhắc.
Khôi phục tiền tệ lành mạnh
Đây là giấc mơ ban đầu, được chia sẻ bởi đa số (không phải tất cả) người chơi Bitcoin thời kỳ đầu. Ý tưởng là, theo thời gian, Bitcoin sẽ tạo ra mối đe dọa cạnh tranh với đặc quyền tiền tệ của nhiều quốc gia có chủ quyền, thậm chí có thể thay thế tiền pháp định, đưa chúng ta trở lại một trật tự kiểu bản vị vàng mới. Phe này thường cho rằng mọi thứ khác trong lĩnh vực crypto chỉ là phiền nhiễu và lừa đảo, không gì khác ngoài việc cưỡi trên làn sóng của Bitcoin. Không cần phải nói, Bitcoin đã có tiến triển hạn chế ở cấp độ chủ quyền quốc gia, nhưng chỉ trong 15 năm, nó đã đi đủ xa với tư cách là một tài sản tiền tệ quan trọng. Những người đồng tình với quan điểm này lâu nay vẫn ở trong mâu thuẫn giữa vỡ mộng và hy vọng, vừa mang theo kỳ vọng gần như hoang tưởng rằng việc áp dụng Bitcoin toàn diện đã đến gần.
Mã hóa logic thương mại bằng hợp đồng thông minh
Quan điểm này được Vitalik Buterin và đa số phe phái Ethereum ủng hộ: vì chúng ta có thể số hóa tiền tệ, chúng ta cũng có thể biểu đạt các giao dịch và hợp đồng khác nhau bằng mã code, làm cho thế giới hiệu quả hơn, công bằng hơn. Đối với những người theo chủ nghĩa nguyên thủy Bitcoin, điều này từng được coi là dị giáo. Nhưng nó đã thành công trong một số lĩnh vực hẹp, đặc biệt là những hợp đồng dễ biểu đạt bằng toán học, như phái sinh.
Làm cho quyền sở hữu kỹ thuật số trở nên thực
Đây là cách tôi tổng hợp triết lý "Web3" hoặc "Đọc-Ghi-Sở hữu". Ý tưởng này không phải không có lý, đó là quyền sở hữu kỹ thuật số nên chân thực và đáng tin cậy như quyền sở hữu vật chất. Tuy nhiên, các hoạt động thực tiễn của nó như NFT, mạng xã hội Web3 hoặc là đã hoàn toàn đi sai hướng, hoặc nói một cách khoan dung hơn, là sinh không đúng thời. Mặc dù hàng tỷ USD đã được đổ vào, ngày nay hiếm có ai biện hộ cho triết lý này nữa. Nhưng tôi vẫn nghĩ có điều gì đó đáng suy ngẫm ở đây. Tôi tin rằng nhiều khó khăn trên mạng hiện nay của chúng ta bắt nguồn từ việc chúng ta không thực sự "sở hữu" danh tính và không gian mạng của chính mình, cũng như không thể kiểm soát hiệu quả đối tượng tương tác và phân phối nội dung. Tôi tin rằng cuối cùng chúng ta sẽ giành lại được chủ quyền đối với tài sản kỹ thuật số của mình, và blockchain rất có thể sẽ đóng một vai trò nào đó. Chỉ là ý tưởng này, thời cơ chưa chín muồi.
Nâng cao hiệu quả thị trường vốn
Đây là mục tiêu ít mang tính hệ tư tưởng nhất trong năm mục tiêu. Không nhiều người hào hứng với việc thanh toán chứng khoán, ngôn ngữ COBOL, hệ thống SWIFT hay cửa sổ chuyển tiền điện tử. Nhưng dù sao, đây thực sự là động lực thực tế thúc đẩy một phần quan trọng của ngành công nghiệp crypto. Logic là: hệ thống tài chính phương Tây được xây dựng trên một chồng công nghệ lỗi thời, cực kỳ khó nâng cấp do phụ thuộc đường dẫn (không ai dám dễ dàng thay thế cơ sở hạ tầng lõi xử lý hàng nghìn tỷ USD thanh toán mỗi ngày), do đó từ lâu đã cần một lần cập nhật. Lần cập nhật này phải đến từ bên ngoài hệ thống và sử dụng một kiến trúc hoàn toàn mới. Giá trị trong đó chủ yếu thể hiện dưới dạng hiệu quả được cải thiện và thặng dư tiêu dùng tiềm năng, vì vậy nó ít thú vị hơn.
Mở rộng phổ cập tài chính toàn cầu
Cuối cùng, vẫn có những người nhiệt huyết coi tiền mã hóa như một công nghệ bao trùm, có thể cung cấp cơ sở hạ tầng tài chính chi phí thấp cho toàn cầu, đối với một số người, đây thậm chí là lần đầu tiên họ được tiếp cận các dịch vụ tài chính. Điều này có nghĩa là cho phép mọi người tự lưu ký tài sản crypto (ngày nay phổ biến hơn là stablecoin), tiếp xúc với chứng khoán được token hóa hoặc quỹ thị trường tiền tệ, có được thẻ tín dụng được phát hành dựa trên ví crypto hoặc tài khoản sàn giao dịch, và được đối xử bình đẳng trên mạng internet tài chính. Đây là một hiện tượng rất thực tế, và thành công bề ngoài của nó mang lại sự an ủi cho nhiều người theo chủ nghĩa lý tưởng đã dần nguội lạnh.
Chủ nghĩa lạc quan thực tế
Vậy, rốt cuộc ai đúng? Những người theo chủ nghĩa lý tưởng, hay những người theo chủ nghĩa bi quan? Hay, tồn tại một khả năng thứ ba?
Tôi đã có thể nói dài dòng, rằng bong bóng luôn đi kèm với những thay đổi công nghệ lớn, bong bóng thực ra xúc tác cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng hữu ích, và lý do tiền mã hóa đặc biệt đầy rẫy đầu cơ chính là bản thân nó là công nghệ tài chính, nhưng điều đó phần nào là tự an ủi.
Câu trả lời thực sự của tôi là: Duy trì thái độ lạc quan thực tế là đúng đắn. Mỗi khi bạn cảm thấy tuyệt vọng về sòng bạc crypto, bạn phải nắm chặt lấy điều này. Đầu cơ, cuồng nhiệt và rút vốn nên được hiểu là tác dụng phụ không thể tránh khỏi nhưng đáng khó chịu trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng hữu ích. Nó mang lại chi phí nhân lực thực tế, tôi không có ý xem nhẹ. Meme coin, cờ bạc vô nghĩa và chủ nghĩa hư vô tài chính trở thành chuẩn mực trong giới trẻ đặc biệt đáng thất vọng và không có lợi cho xã hội. Nhưng đây là tác dụng phụ (ngay cả khi là tiêu cực) tất yếu phát sinh khi xây dựng thị trường vốn trên một quỹ đạo không cần sự cho phép. Tôi tin rằng không có cách nào khác, bạn chỉ có thể chấp nhận đây là một phần cách thức hoạt động của blockchain. Và bạn có thể chọn không tham gia vào đó.
Điểm then chốt là: Tiền mã hóa có mục tiêu của nó, và việc nuôi dưỡng lý tưởng về nó là hoàn toàn bình thường. Chính mục tiêu đó đã thúc đẩy hàng chục nghìn người dồn sự nghiệp vào ngành này.
Chỉ là, nó có thể không thú vị như bạn tưởng tượng.
Thế giới phần lớn sẽ không đột nhiên chấp nhận Bitcoin toàn diện. NFT đã không cách mạng hóa quyền sở hữu kỹ thuật số, thị trường vốn đang từ từ lên chain. Ngoài USD, chúng ta chưa token hóa được bao nhiêu tài sản, chưa có chế độ độc tài nào sụp đổ vì người dân thường cầm ví crypto. Hợp đồng thông minh chủ yếu được sử dụng cho các công cụ phái sinh, ít dùng cho mục đích khác. Cho đến nay, các ứng dụng thực sự đạt được sự phù hợp thị trường sản phẩm vẫn giới hạn ở Bitcoin, stablecoin, DEX và thị trường dự đoán. Vâng, nhiều giá trị được tạo ra có thể bị các công ty lớn chiếm đoạt, hoặc cuối cùng được trả lại cho người tiêu dùng dưới dạng hiệu quả được cải thiện và tiết kiệm chi phí.
Do đó, thách thức thực sự là duy trì sự lạc quan bắt nguồn từ khả năng thực tế, thay vì chìm đắm trong những ảo tưởng lạc quan mù quáng. Nếu bạn tin vào utopia tự do chủ nghĩa, thì sự chênh lệch giữa kỳ vọng và thực tế cuối cùng sẽ khiến bạn vỡ mộng. Còn hiệu ứng sòng bạc, phát hành coin vô tội vạ, đầu cơ tràn lan, những thứ này nên được coi như những mụn cóc xấu xí trên cơ thể ngành, dù khó tách rời nhưng vẫn tồn tại khách quan. Nếu bạn cho rằng cái giá phải trả do blockchain mang lại đã vượt quá lợi ích của nó, thì việc chọn vỡ mộng là hoàn toàn hợp lý. Nhưng theo tôi, hiện trạng thực ra tốt hơn bất kỳ lúc nào trước đây. Chúng ta có nhiều bằng chứng hơn bao giờ hết cho thấy chúng ta đang đi đúng hướng.
Chỉ cần nhớ lấy mục tiêu đó.
