Từ năm 2019 đến quý I/2026, tài sản vốn cổ phần do các hộ gia đình Mỹ nắm giữ trực tiếp đã tăng từ khoảng 29 nghìn tỷ USD lên khoảng 55 nghìn tỷ USD, gần như tăng gấp đôi. Trong đó, giai đoạn mở rộng nhanh tập trung sau năm 2023, tức là thời kỳ tăng giá cổ phiếu do AI thúc đẩy.
Tác động của AI (Trí tuệ nhân tạo) đến phân phối thu nhập đang dần hiện rõ.
Ngày 27/7, Diễn đàn Tài chính Trung Quốc 40 (CF40) công bố "Báo cáo Hàng quý về Chính sách Vĩ mô (Quý II năm 2026)" cho thấy, trong vài năm qua, công nghệ AI đã đẩy nhanh việc làm to chiếc bánh tài sản, đồng thời cũng làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập.
Từ năm 2019 đến quý I/2026, tài sản vốn cổ phần do các hộ gia đình Mỹ nắm giữ trực tiếp đã tăng từ khoảng 29 nghìn tỷ USD lên khoảng 55 nghìn tỷ USD, gần như tăng gấp đôi. Trong đó, giai đoạn mở rộng nhanh tập trung sau năm 2023, tức là thời kỳ tăng giá cổ phiếu do AI thúc đẩy.
Báo cáo phân tích thêm, từ năm 2022 đến quý I/2026, tài sản vốn cổ phần do các hộ gia đình Mỹ nắm giữ trực tiếp đã tăng khoảng 21 nghìn tỷ USD, trong đó 10% hộ gia đình giàu nhất chiếm khoảng 88% (18,5 nghìn tỷ USD) số tài sản này, trong khi 50% hộ gia đình cuối bảng chỉ nhận được khoảng 1% (0,2 nghìn tỷ USD).
Sự biến đổi tài sản của các hộ gia đình Mỹ phản ánh bước đầu sự mất cân bằng trong phân phối thu nhập do công nghệ AI mang lại: các hộ gia đình giàu có nhận được phần bánh lớn hơn.
Tại sự kiện công bố báo cáo trên, Huang Yiping, thành viên CF40, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Quốc gia Đại học Bắc Kinh, đã chia sẻ kết quả nghiên cứu học thuật cho thấy, mỗi bước tiến công nghệ lớn trong lịch sử đều có tác động sâu sắc đến cấu trúc phân phối thu nhập.
Theo nghiên cứu của sử gia kinh tế Robert Allen, trong cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất đã xuất hiện cái gọi là "Sự dừng lại của Engels" (Engels' Pause), tức là trong vài thập kỷ sau khi Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất bùng nổ, sản lượng bình quân đầu người của công nhân tăng lên rõ rệt, nhưng tiền lương thực tế của họ không tăng đáng kể. Xét về tỷ lệ phân phối, phải khoảng 100 năm sau khi Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất bùng nổ, tỷ lệ thu nhập từ lao động trong tổng sản lượng kinh tế mới bắt đầu tăng.
Từ đó đặt ra một câu hỏi: Vào giai đoạn đầu của tiến bộ công nghệ AI, liệu có xuất hiện một thời kỳ tương tự "Sự dừng lại của Engels", với "tiền lương trì trệ, lợi nhuận vốn tăng cao, bất bình đẳng mở rộng"?
Huang Yiping cho rằng, AI với tư cách là một công nghệ đa dụng, là một cơ hội lịch sử cho sự phát triển kinh tế của Trung Quốc. Đồng thời, tiến bộ công nghệ AI có thể tác động đến phân phối thu nhập thông qua bốn cơ chế chính, dẫn đến sự mất cân bằng hơn nữa trong cấu trúc phân phối thu nhập trong một thời gian tới.
"Chúng ta nên coi trọng cao vấn đề phân phối thu nhập, chuẩn bị trước." Huang Yiping nhận định, phân phối thu nhập liên quan đến tổng cầu xã hội. Nếu xu hướng hiện tại tiếp tục, cơ cấu cung mạnh - cầu yếu có thể khó đảo ngược trong ngắn hạn, và rất có thể sẽ trầm trọng thêm trong tương lai, từ đó ảnh hưởng đến tính bền vững của tăng trưởng kinh tế.
Do đó, Huang Yiping đề xuất, kiên trì nguyên tắc "lấy con người làm trung tâm", xây dựng một tổ hợp chính sách hệ thống xoay quanh chiến lược "Đầu tư vào Con người", cân bằng giữa ổn định xã hội ngắn hạn và hiệu quả kinh tế dài hạn, để đạt được sự chia sẻ lợi ích công nghệ một cách phổ quát.
Bốn Cơ chế Tác động đến Phân phối Thu nhập
Khi AI dấy lên làn sóng bùng nổ trên thị trường vốn, bóng mây của việc sa thải và thay thế công việc cũng tiếp tục bao trùm lên người lao động.
Báo cáo của CF40 cho thấy, sau khi AI xuất hiện, tình trạng chi tiêu vốn thay thế việc thuê lao động đang thực sự diễn ra.
Số liệu thị trường Mỹ cho thấy, trong giai đoạn 2024-2025, tốc độ tăng trưởng việc làm trong các ngành áp dụng AI cao như công nghiệp thông tin, dịch vụ chuyên nghiệp, tài chính và bảo hiểm thấp hơn đáng kể so với mức trung bình giai đoạn 2010-2019. Đồng thời, AI đã thúc đẩy giá trị thị trường chứng khoán Mỹ tăng mạnh và sự tăng trưởng tài sản của các hộ gia đình rất không cân bằng, với 10% hộ giàu nhất chiếm khoảng 88%, còn 50% hộ cuối bảng chỉ nhận được khoảng 1%.
Từ đó, thu nhập khả dụng của cư dân cũng có sự phân hóa nội bộ, năm 2025, 10% hộ gia đình có thu nhập cao nhất chiếm tỷ trọng trong thu nhập khả dụng tăng lên 36%, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 34,3% trong giai đoạn 2010-2019; 50% hộ gia đình thu nhập trung bình và thấp cuối bảng chiếm tỷ trọng 11,5% trong thu nhập khả dụng, giảm nhẹ so với mức trung bình 11,8% của giai đoạn 2010-2019.
Tiến bộ công nghệ dẫn đến biến đổi mạnh mẽ trong phân phối thu nhập không phải là lần đầu. Nghiên cứu của Robert Allen cho thấy, Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất bắt đầu từ những năm 1760, nhưng tỷ trọng tiền lương lao động trong sản lượng kinh tế tiếp tục giảm, mãi đến những năm 1870 mới ngừng giảm và bắt đầu tăng trở lại. Nghĩa là, phải khoảng 100 năm sau khi Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất mang lại sự gia tăng lớn về năng suất lao động của con người, phần bánh mà người lao động nhận được mới bắt đầu mở rộng.
Huang Yiping chỉ ra, mỗi cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử đều có tác động sâu sắc đến phân phối thu nhập. Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất xuất hiện "Sự dừng lại của Engels" làm trầm trọng thêm bất bình đẳng, các nhà tư bản chiếm nhiều tài sản hơn; Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ hai đưa các khoản đầu tư vào tài sản vô hình như kiến thức công nghệ, vốn tổ chức vào vị thế ưu thế trong phân phối; Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ ba xuất hiện hiện tượng phân cực việc làm và bất bình đẳng tiền lương, tức là thu nhập và cơ hội việc làm kỹ năng cao - lương cao tăng trưởng nhanh, vị trí công việc cấp thấp cũng tương đối ổn định, trong khi các vị trí trung cấp teo lại, mức lương kỹ năng trung bình tăng trưởng trì trệ.
Là một công nghệ đa dụng được công nhận, công nghệ AI chắc chắn sẽ một lần nữa mang lại bước nhảy vọt về năng suất lao động của con người. Lần này, tiến bộ công nghệ sẽ lại tác động như thế nào đến phân phối thu nhập?
Huang Yiping cho biết, tiến bộ công nghệ AI có thể ảnh hưởng đến phân phối thu nhập thông qua bốn cơ chế tác động.
Thứ nhất là cơ chế thiên về vốn, điều này sẽ thể hiện ở việc tỷ trọng thu nhập từ lao động tiếp tục giảm. Doanh nghiệp liên tục tăng cường đầu tư vốn để thay thế yếu tố lao động truyền thống, thay đổi logic phân bổ các yếu tố sản xuất và cơ cấu phân phối thu nhập. Nghĩa là, AI có thể nâng cao sản lượng bình quân của người lao động, nhưng thu nhập của người lao động không tăng.
Thứ hai là cơ chế theo nhiệm vụ, biểu hiện của nó tương tự như hiện tượng rỗng giữa tầng lớp trung lưu và phân hóa hình chữ "K" thời kỳ Cách mạng Công nghiệp lần thứ ba.
"Sau khi công nghệ AI được ứng dụng, bạn bị thay thế hay được trao quyền? Nếu bạn được AI trao quyền, thì trong tương lai bạn sẽ có nhiều cơ hội hơn, thu nhập sẽ đi lên theo hướng hình chữ 'K'; nếu bạn dễ dàng bị công nghệ AI thay thế, thu nhập hoặc lợi ích của bạn trong tương lai có thể sẽ đi xuống." Huang Yiping nói.
Thứ ba là sự phân hóa kỹ năng và khoảng cách số, điều này có thể dẫn đến sự cản trở lưu thông giữa các tầng lớp. Sự chênh lệch kỹ thuật giữa những người khác nhau trực tiếp chuyển hóa thành chênh lệch thu nhập và bất bình đẳng về cơ hội phát triển, phân hóa ngành và khu vực, xuất hiện hiệu ứng người thắng ăn tất. "Nói đơn giản, hoặc bạn có nền tảng, hoặc bạn có kỹ năng, nếu không sự phát triển của công nghệ mới có thể không mang lại lợi ích cho bạn."
Thứ tư là cơ chế khuếch đại phân phối tài sản, chủ yếu thể hiện ở sự tách rời giữa lợi nhuận vốn và thu nhập lao động. Cụ thể, thông qua việc tăng giá tài sản, chuyển chi phí và truyền tải tài nguyên giữa các thế hệ, từ phía vốn khuếch đại sự bất bình đẳng về tài sản, hình thành nên "người giàu ngày càng giàu". "Đây là hiện tượng chung, không liên quan mạnh đến AI." Huang Yiping bổ sung.
Phá Vỡ Sự Độc Quyền Lợi Ích AI
Việc nâng cao năng suất có nhất định dẫn đến tăng trưởng kinh tế nhanh hơn không?
Zhang Bin, người đứng đầu báo cáo nói trên, chuyên gia cao cấp CF40, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính trị Thế giới thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, cho biết câu trả lời có thể là không, bởi vì AI có thể khiến phía cầu tăng trưởng chậm hơn so với trước đây, mà tốc độ tăng trưởng kinh tế thường được quyết định bởi bên yếu hơn trong cung và cầu.
Lý do tác động của AI đến phân phối thu nhập được quan tâm như vậy không chỉ vì nó liên quan đến vận mệnh cá nhân và gia đình, mà còn ở tác động sâu sắc có thể có của nó đối với tổng cầu xã hội.
"Nhóm công nhân chủ yếu phụ thuộc vào thu nhập lương, xu hướng tiêu dùng biên của họ cao hơn đáng kể so với chủ sở hữu vốn vốn phụ thuộc vào việc tăng giá tài sản. Khi AI chuyển tài sản từ lao động sang chủ sở hữu vốn, toàn xã hội sẽ đối mặt với tình trạng tổng cầu tiêu dùng nghiêm trọng không đủ." Báo cáo của CF40 trích dẫn một bài báo học thuật công bố năm 2020 cho biết.
Những năm gần đây, đặc điểm "cung mạnh - cầu yếu" của nền kinh tế Trung Quốc vẫn tiếp diễn.
Nửa đầu năm 2026, tốc độ tăng trưởng thực tế GDP của Trung Quốc đạt 4,7%. Trong đó, tổng mức bán lẻ hàng hóa tiêu dùng xã hội tăng 1,3% so với cùng kỳ, tổng đầu tư cố định toàn quốc (không tính hộ nông dân) giảm 5,7% so với cùng kỳ, cho thấy nhu cầu nội địa nhìn chung yếu.
Huang Yiping cho biết, tác động kéo cung của AI đã rất rõ ràng, nhưng nếu tổng cầu không tăng lên, cung quá mạnh, nền kinh tế cũng không thể bền vững. "Nếu tiếp tục theo xu hướng hiện tại, rất có thể trong tương lai sẽ phát triển thành một kịch bản: cung mạnh - cầu yếu không những khó đảo ngược trong ngắn hạn, mà rất có thể còn trầm trọng thêm." Huang Yiping nói. "Chúng ta cần cân nhắc làm thế nào để tổng cầu tiếp tục tăng lên, duy trì sự cân bằng tương đối với cung."
Theo quan điểm của Huang Yiping, AI là một cơ hội lịch sử cho sự phát triển kinh tế Trung Quốc, đồng thời chúng ta nên coi trọng cao vấn đề phân phối thu nhập, chuẩn bị trước để đối phó với khả năng mất cân bằng hơn nữa trong phân phối thu nhập trong một thời gian tới.
Về vấn đề này, Huang Yiping đề xuất ba chiến lược đối phó.
Một là phòng thủ: Thông qua việc xây dựng nền tảng an toàn xã hội vững chắc, giảm nhẹ cú sốc thất nghiệp do AI gây ra, đồng thời kiềm chế lợi nhuận độc quyền vượt trội hình thành nhờ thuật toán của tư bản, giữ vững bàn cờ cơ bản về công bằng xã hội.
Các biện pháp cụ thể bao gồm: Hoàn thiện hệ thống bảo hiểm thất nghiệp và đảm bảo an sinh cơ bản; Tăng cường thực thi chống độc quyền trong lĩnh vực kinh tế nền tảng và AI; Thiết lập cơ chế xem xét đạo đức và hạn chế đối với các ứng dụng AI thuần túy thay thế.
"Về ngắn hạn, điều khá chắc chắn là đổi mới công nghệ AI nhất định sẽ tạo ra tác động lớn đối với một số ngành nghề, một số người sẽ mất việc, mỗi cuộc cách mạng công nghiệp trước đây đều tạo ra hiệu ứng như vậy. Đây là hiện tượng bình thường, nhưng vấn đề then chốt là làm thế nào để thực hiện quá trình chuyển đổi suôn sẻ." Huang Yiping đề nghị, nên kiên trì "nguyên tắc ưu tiên việc làm", khuyến khích hơn nữa đổi mới công nghệ AI trao quyền cho lao động, thay vì thay thế lao động, đồng thời thông qua việc củng cố bảo đảm cơ sở xã hội để đảm bảo không xảy ra vấn đề xã hội lớn.
Hai là trao quyền: Định hình lại cấu trúc vốn nhân lực, thúc đẩy người lao động chuyển từ "bị AI thay thế" sang "làm chủ đổi mới AI", thông qua nâng cấp năng lực để đạt được sự cộng sinh giữa con người và công nghệ thông minh.
Các biện pháp cụ thể bao gồm: Cải cách hệ thống giáo dục, lồng ghép bồi dưỡng kiến thức về AI và tư duy sáng tạo; Thiết lập hệ thống đào tạo kỹ năng nghề nghiệp học tập suốt đời; Phổ biến chứng nhận kỹ năng và hỗ trợ việc làm "AI + nghề nghiệp".
"Trong tương lai, tầm quan trọng tương đối của bằng cấp học đường đối với việc tìm việc, tìm kiếm phát triển nghề nghiệp của giới trẻ có thể sẽ giảm, trong khi tầm quan trọng của kỹ năng tổng hợp sẽ tăng lên." Huang Yiping nói, chính phủ chúng ta đề xuất "Đầu tư vào Con người", một khía cạnh rất quan trọng trong đó là bồi dưỡng khả năng phối hợp giữa con người và AI.
Ba là tái cân bằng: Tái cấu trúc cơ chế phân phối các yếu tố sản xuất, phá vỡ sự độc quyền lợi ích AI của tư bản và công nghệ, thông qua thiết kế chế độ để giá trị do dữ liệu, thuật toán tạo ra có lợi cho các nhóm xã hội rộng rãi hơn.
Các biện pháp cụ thể bao gồm: Khám phá việc đánh thuế điều tiết đối với lợi nhuận vượt trội từ AI; Làm rõ quyền sở hữu dữ liệu, thúc đẩy chia sẻ xã hội hóa dữ liệu công cộng; Thiết lập quỹ phân phối lợi ích AI chia sẻ toàn dân.
"Làm thế nào để toàn xã hội cùng chia sẻ giá trị do công nghệ, thuật toán tạo ra, đây là một yêu cầu cao đối với chính sách công." Huang Yiping thừa nhận, hiện tại việc xem xét quỹ phân phối lợi ích AI chia sẻ toàn dân có thể còn quá sớm, nhưng có lẽ có thể cân nhắc cung cấp một số hỗ trợ sinh hoạt hoặc thu nhập cho tầng lớp thu nhập thấp.
"Từ tình hình hiện tại, tổng thể phân phối thu nhập có vấn đề bất bình đẳng khá nổi bật, trong tương lai có khả năng sẽ còn nổi bật hơn nữa, mà cầu không đủ là vấn đề nổi bật nhất hiện nay của chúng ta." Huang Yiping cho biết, việc biến chiến lược "Đầu tư vào Con người" thành một bộ chính sách hoàn chỉnh, có thể sẽ có ích trong việc giảm bớt vấn đề cung mạnh - cầu yếu hiện nay, cải thiện phân phối thu nhập.
(Tác giả là phóng viên Tạp chí Caijing)
Bài viết này từ tài khoản WeChat công chúng "Caijing Wuyuehua" (ID: Caijing-MayFlower), tác giả: Tang Jun, biên tập: Zhang Wei
