Tác giả: Trương Nhã Kỳ, Hard AI
Tóm tắt: Một báo cáo giả định tác động của AI đã châm ngòi cho đợt bán tháo toàn cầu, IBM giảm 13% trong một ngày, mức giảm lớn nhất trong 25 năm. Tác giả Shah cho biết phản ứng thị trường "vượt xa dự kiến" và cảnh báo 5% việc làm cổ trắng có thể biến mất trong 18 tháng tới, kêu gọi chính phủ đánh thuế AI để ngăn chặn vòng lặp phản hồi tiêu cực của thất nghiệp - nếu việc làm biến mất nhanh hơn dự kiến, toàn bộ nền kinh tế tiêu dùng sẽ đối mặt với rủi ro. Ông nói, "Hiện nay mọi người đều đang kỳ vọng AI, không còn nhiều người mua gia tăng nữa."
Dưới đây là toàn văn nội dung:
Sau khi một báo cáo phân tích tình huống về tác động của AI gây ra cơn bão bán tháo trên thị trường toàn cầu vào cuối tuần, đồng tác giả Alap Shah đã lên tiếng công khai vào thứ Ba, thừa nhận phản ứng thị trường vượt xa dự kiến và kêu gọi chính phủ đánh thuế AI để đối phó với làn sóng thất nghiệp quy mô lớn có thể xảy ra.
Giám đốc đầu tư của Lotus Technology Management này cảnh báo trong một cuộc phỏng vấn với Bloomberg TV rằng, trong vòng 18 tháng tới, sự tiến bộ của AI có thể dẫn đến việc giảm 5% việc làm cổ trắng, và nước Mỹ sẽ chịu tác động mạnh nhất nếu thiếu sự can thiệp chính sách. Ông dự đoán, các ngành dịch vụ thâm dụng như bảo hiểm và ngân hàng sẽ đối mặt với rủi ro lớn hơn.
Shah cho biết, chính phủ nên xem xét đánh thuế đối với lợi nhuận gia tăng hoặc bất ngờ do AI mang lại, để bù đắp tác động thay thế lao động và bảo vệ nhu cầu tiêu dùng. Ông tin rằng, việc thay thế lao động cổ trắng sẽ tạo thành một vòng lặp phản hồi tiêu cực: các công ty sa thải nhân viên để thúc đẩy tỷ suất lợi nhuận, tái đầu tư số tiền tiết kiệm được vào AI, từ đó thúc đẩy việc sa thải thêm.
Theo như Wall Street Journal đã đề cập trước đó, báo cáo được công bố vào cuối tuần này giả định một viễn cảnh vào năm 2028, mô tả sự tiến bộ nhanh chóng của trí thông minh máy móc làm tăng năng suất nhưng khiến phần lớn lao động con người trở nên lỗi thời, dẫn đến thất nghiệp, sụp đổ chi tiêu tiêu dùng và kéo giảm các chỉ số chứng khoán như S&P 500. Shah thừa nhận, "Tôi nghĩ ban đầu sẽ có phản ứng nhỏ - nhưng thực tế rõ ràng đã vượt quá dự kiến của chúng tôi." Ông nói, xem xét các giao dịch liên quan đến AI đã diễn ra khoảng ba năm rưỡi và về cơ bản là tăng liên tục, số người mua gia tăng trên thị trường không còn nhiều, phản ứng này ở một mức độ nào đó cũng là điều dễ hiểu.
01 Phản ứng thị trường vượt xa dự kiến
Báo cáo này, được Citrini Research công bố trên mạng xã hội, cùng với cảnh báo thị trường của Nassim Taleb và tuyên bố liên quan của công ty AI khởi nghiệp Anthropic, đã cùng nhau kích hoạt đợt bán tháo quy mô lớn. Cổ phiếu IBM giảm mạnh 13% trong một ngày, mức giảm một ngày lớn nhất trong 25 năm; DoorDash, American Express, KKR và Blackstone đều giảm hơn 6%; ETF phần mềm liên quan giảm 4,8%, và mức giảm tích lũy so với mức cao vào tháng 9 năm ngoái đã mở rộng lên khoảng 35%.
Shah thừa nhận ông ngạc nhiên trước phản ứng của thị trường. "Tôi dự kiến ban đầu sẽ có một phản ứng nhỏ, nhưng chắc chắn là lớn hơn dự kiến của chúng tôi," ông nói vào thứ Ba.
Ông phân tích rằng, xem xét mức độ của thị trường Mỹ, phản ứng này cũng không quá bất ngờ. "Giao dịch AI đã diễn ra được ba năm rưỡi, về cơ bản là tăng thẳng đứng. Hiện nay mọi người đều đang kỳ vọng tăng giá, không còn nhiều người mua gia tăng nữa."
Báo cáo đặt giả định tình huống vào năm 2028, Shah giải thích rằng, thời điểm này đủ xa để thúc đẩy thảo luận về cách khắc phục hậu quả, nhưng lại đủ gần để có tác dụng cảnh báo. Biến động thị trường gần đây gia tăng, cổ phiếu công nghệ đã giảm trong vài tuần qua do lo ngại AI có thể làm đảo lộn mô hình kinh doanh, và báo cáo của Citrini càng làm sâu sắc thêm nỗi lo ngại về sự đảo lộn và thất nghiệp trên diện rộng.
02 Việc làm cổ trắng đang ở "mắt bão"
Shah chỉ ra, nước Mỹ trong ba năm qua thực sự không tạo ra bất kỳ việc làm cổ trắng nào. "Sẽ có một lượng lớn vị trí bị thay thế bởi AI, cụ thể là các tác nhân thông minh AI. Những công cụ này chỉ thực sự ra mắt trong vài tháng trở lại đây."
Ông cho rằng, những người làm công việc thông tin và việc tuyển dụng của họ đang ở trong mắt bão, số lượng việc làm trong lĩnh vực thông tin đã giảm gần 8% so với mức đỉnh năm 2023. Trong viễn cảnh giả định của báo cáo, do nền kinh tế suy giảm nghiêm trọng, 15% lao động cổ trắng sẽ thất nghiệp trong vòng 18 tháng và thiếu cơ hội việc làm khác.
Shah cảnh báo, nếu không có phản ứng chính sách, nhóm người này sẽ buộc phải tham gia vào thị trường lao động cổ xanh và thị trường gig, từ đó làm giảm đáng kể mức thù lao trung bình của các thị trường liên quan. Trong năm năm tới, việc làm cổ trắng ở Mỹ sẽ trở thành chỉ số then chốt để đo lường tác động của AI, và ảnh hưởng có thể xuất hiện nhanh nhất ở Mỹ vì thị trường lao động của nước này năng động hơn. "Mỹ sa thải nhân viên dễ dàng hơn nhiều so với các khu vực khác trên thế giới," ông bổ sung.
03 Đề xuất đánh thuế AI để đối phó với tác cú sốc thất nghiệp
Shah kêu gọi chính phủ hành động để đối phó với việc thay thế lao động do AI mang lại. Ông nói, nên xem xét đánh thuế đối với lợi nhuận gia tăng hoặc bất ngờ do AI mang lại, để bảo vệ nhu cầu tiêu dùng.
"Nếu để AI thay thế những công việc này mà không đánh thuế AI một cách thích đáng, sẽ chạm đến cốt lõi của nền kinh tế tiêu dùng, đây mới là tình huống lan truyền rủi ro thực sự," Shah nói. Ông nhấn mạnh:
"Chúng tôi công bố báo cáo này ra thị trường, không chỉ vì rủi ro cá nhân quan trọng, mà quan trọng hơn là, nếu việc làm biến mất nhanh hơn dự kiến, mà lại thiếu giải pháp đối phó, toàn bộ nền kinh tế và nền kinh tế tiêu dùng sẽ đối mặt với rủi ro."
Theo kết quả thảo luận của báo cáo, vòng lặp phản hồi tiêu cực hình thành từ việc thay thế lao động cổ trắng sẽ làm suy yếu nhu cầu của các ngành xây dựng dựa trên dịch vụ trung gian, như tài chính, bảo hiểm và phần mềm. Các nền tảng tiêu dùng phụ thuộc vào chi tiêu khả dụng, bao gồm các dịch vụ giao đồ ăn như DoorDash và Uber Eats, được coi là lĩnh vực có rủi ro lớn nhất.
04 Sự phân hóa ngành ngày càng rõ rệt
Shah chỉ ra, lợi ích do AI mang lại không còn được chia đều, mà bắt đầu phân tán, thị trường đang dần phân biệt ngành nào sẽ trở thành người chiến thắng và ngành nào sẽ chịu áp lực. "Ngành phần mềm là ví dụ điển hình nhất. Thị trường đã bán tháo cổ phiếu phần mềm vì mối đe dọa AI trong gần một năm nay, và xu hướng này đã tăng tốc rõ rệt trong vài tuần gần đây."
Ông nói, các ngành trung gian cũng phải đối mặt với rủi ro thực tế. Theo viễn cảnh tiềm năng được mô tả trong báo cáo của Citrini, các tác nhân thông minh AI có thể làm đảo lộn ngành thanh toán bằng cách loại bỏ phí giao dịch mà các công ty xử lý thanh toán như Mastercard và Visa thu để tiết kiệm tiền cho người dùng.
Về chiến lược đầu tư, Shah tiết lộ: "Chúng tôi thường bán khống những doanh nghiệp mà chúng tôi cho rằng sẽ bị AI làm đảo lộn. Mặt khác, chúng tôi nắm giữ một lượng lớn cổ phiếu bán dẫn, chúng tôi tin rằng những công ty này sẽ được hưởng lợi." Ông dự đoán thị trường sẽ biến động thêm trong ngắn hạn, bao gồm các công ty phần mềm, khi các nhà giao dịch đang đánh giá tác động lâu dài của AI. "Chúng ta đang bước vào một thời kỳ thị trường cực kỳ biến động," ông nói.
Theo Bloomberg, Citrini Research được thành lập bởi James van Geelen. Báo cáo nêu rõ "nội dung sau đây là một giả định tình huống, không phải dự báo", mục đích duy nhất của nó là mô phỏng một viễn cảnh tương đối chưa được khám phá kỹ. Shah là Giám đốc điều hành của công ty AI Littlebird kiêm đối tác quản lý của Lotus Technology Management, trước đây từng đồng sáng lập công ty dịch vụ đặt đồ ăn Thistle, và là Giám đốc điều hành và Chủ tịch của nền tảng dữ liệu tài chính Sentieo, công ty này sau đó được AlphaSense mua lại.
Đọc thêm: Bản ghi nhớ từ năm 2028: Chúng ta sẽ mất gì nếu AI thắng?
